Кіріспе

Аргентиналық саясаткер және әскери қайраткер, аргентиналық футболшы.

Бригадир генерал Хосе Мария Паз и Хаедо (9 қыркүйек 1791 – 22 қазан 1854) – Аргентинаның тәуелсіздік соғысы мен Аргентинаның азаматтық соғыстарында көзге түскен аргентиналық әскери тұлға.

Балалық шақ

Аргентинаның Кордоба қаласында креолдар Хосе Паз бен Мария Тибурсия Хаедоның ұлы ретінде дүниеге келген Паз и Хаедо, Семинарио де Лорето интернатында, содан кейін Кордоба университетінде философия мен теологияны оқыды. Ол математика, латын тілі және құқық саласында бакалавр дәрежесін алды. Мамыр революциясынан кейін ол Аргентинаның тәуелсіздігі үшін күрескен роялистерге қарсы армияға қосылды. Оның 1793 жылы туған інісі Джулиан Паз Хаедо да революциялық армияда офицер болды.

Тәуелсіздік соғысы үшін шайқастар

1811 жылы Жозе Паз Жоғарғы Перуге жіберілді және 1812 жылы генерал Мануэль Белграно басшылығындағы Солтүстік армиясының жеңістеріне қатысты. Барон фон Холмбергтің (Белграноның хатшысы) көмекшісі ретінде ол "Ұлттың қорғаушылары" атағымен марапатталды және капитан шеніне көтерілді. Содан кейін Пас өзінің інісімен бірге Вилькапугио, Аёхума, Пуэсто-дель-Маркес және Вента-и-Медиа шайқастарына қатысты, онда оның қолы жараланып, қалыпты қызметін атқара алмайтын болды. Осыдан кейін ол "Бір қолды Пас" (Эль Манко Пас) деп белгілі болды. 1814 жылы Жоғарғы директор Хуан Мартин де Пуэрредон оны "Ұлт драгундықтері" (Dragones de la Nación) батальонына жетекші етіп тағайындап, полковник шені берді.

Азаматтық соғыс

1817 жылы Белграно Буэнос-Айрес орталықшылдығына қарсы азамат соғысына жіберілді. Паз Федералдық күштердің басшысы Эстанислао Лопеске қарсы күресуге жіберілді және оны Кордобадағы Ла-Эрадура шайқасында жеңді.

Арекито көтерілісі

1820 жылдың 8 қаңтарында генерал Хуан Баутиста Бустос, одан кейін Алехандро Хередия және Пас өзі ішкі дау-дамайлардан қашып жүру ниетімен Арекито маңындағы әскерлер арасында көтеріліс ұйымдастырды. Олар Буэнос-Айреске қайтып, испандық әскермен қайта соғысу үшін жиналды. Содан кейін Кордова провинциясына оралды, онда Бустос провинцияны басқаруға тырысты, бірақ Пас және испандықтар мен басқа да роялистердің қауіп төндірген солтүстік шекараға жетуді көздегендердің қарсылығына тап болды. Пас, бұл кезде генерал болғандықтан, әскерден бөлініп, Сантьяго-дель-Эстероға жіберілді, онда ол екі жыл бойы саясаттан шетте тұрды. 1823 жылы ол Катамарка провинциясына барып, Салта провинциясында бұрын шайқаста жетекшілік еткен 200-ге жуық сарбазға оқу берді, оларды "Аңшы батальоны" (Batallón de Cazadores) деп атады және Бразилияға қарсы соғыста қайтадан оларға қолбасшылық етті.

Бразилияға қарсы соғыс

Цисплатина соғысы (Бразилияда Guerra da Cisplatina деп аталады) екі елді сол кездегі Ориентал провинциясы (қазіргі Уругвай) және 1820 жылы Хосе Гервасио Артигасқа қарсы Такуарембо шайқасында жеңіске жеткеннен бері бразилиялықтар басып алған Мисионс Ориенталь аймақтары үшін қарсы-қарсы қойды. Аргентина мен Бразилия арасындағы соғыс 1825 жылы басталды және 1828 жылғы 27 тамызда Бразилия мен Аргентина Уругвайдың тәуелсіздігін мойындаған Монтевидео шартымен аяқталды. Итузаинго шайқасында Паз сандық артықшылығы жоқ болса да, бразилиялық әскерлерден үстемдік алып, кейіннен олардың қарсыласуын қамтамасыз етті. Президент Бернардино Ривадавияның бұйрығымен ол Аргентинадағы әскери училищені бітірген тұңғыш генерал-командир болып тағайындалды. Бразилиямен соғыс аяқталғаннан кейін Паз Буэнос-Айреске қайтып келді, онда генерал Хуан Лавалле декабристер төңкерісін бастады және оған провинцияларда пайда болған көптеген каудильоларға қарсы күресу үшін әскерді дайындауды тапсырды. Осылайша, Паз унитариандықтарды қолдап, азамат соғысында федералистермен күресті.

Каудильолар

Өзінің жазбаларында, әсіресе "Мемориада" еңбегінде, Паз шаруа қожалықтарының орталық үкіметке қарсы соғысып, соғыс жариялағанын және халықтың оларды қолдағанын көріп, таңғалатынын айтады. Паз Кордоба провинциясындағы каудильоларға қарсы науқанын шағын күшпен (шамамен 1000 адамнан тұратын) бастауға шешім қабылдады, олардың көпшілігі Цисплатин соғысында оның басшылығымен қызмет еткен ардагерлер еді. Ол 1829 жылғы 22 сәуірде Сан-Рок шайқасында Бустосты жеңіп, провинциялық губернатор лауазымын иеленді. Бустос өзінің досы және одақтасы Факундо Кирога басқаратын Ла-Риохаға қашып, көмек сұрады, бірақ Кирога 23 маусымда Ла-Таблада шайқасында жеңілді; Паздың жоғары әскери шеберлігі каудильоның тәртіпсіз және импровизацияланған соғыс тактикасын тиімсіз етті. Бір жылдан кейін Кирога үлкен, күшті және тәртіпті әскермен қайта оралып, Онкатив шайқасында (федералистер Лагуна-Ларға шайқасы деп атаған) екінші рет жеңіліске ұшырады. 1830 жылдың тамызына қарай Аргентинаның он төрт провинциясының тоғызы Паз басқарған Унитариан лигасына бірікті. Қызығы, ол Хуан Мануэль де Росастың федералистік үкіметі биліктегі Буэнос-Айрес провинциясын өзінің басты жауы деп жариялады.

Лопес тұтқыны

1831 жылы Буэнос-Айрес, Энтре-Риос және Санта-Фе провинциялары арасында Федеративтік келісімге қол қойылды, олар Онетариандық лиганы жеңу үшін бірікті. Федералистер Кордова провинциясына басып кіргенде, Пас Эстанислао Лопеспен шайқасуға дайындалды. Ол каудильомен шайқасуға қолайлы орынды анықтау үшін барлау миссиясына шықты, бірақ ол тексеріп отырған орман оның әскерлерінің бақылауында болмады, керісінше, федералистердің шағын тобы сол жерді күзетіп жүрді. Ол тұтқындалды және оның әскері қабілетті қолбасшысының болмауынан таратылды. Осылайша Онетариандық лиганың тағдыры шешілді. Генерал Пас Санта-Фе қаласында Лопеске тапсырылды, онда ол төрт жыл түрмеде отырды, содан кейін Хуан Мануэль де Росасқа үш жылға Лужанда тұтқын ретінде берілді. Росас бұрын Пасқа қатысты басын сұраған еді, бірақ Лопес оны өлтіруден бас тартты. Бірақ Кордобада Факундо Кироганың қазасынан кейін Пас Росасқа тапсырылды, бұл Лопестің денсаулығының нашарлауына байланысты болуы мүмкін.

Түрмедегі өмір

Санта-Феде тұтқын болған кезінде Паз "Естеліктер" ("Меморлар") деп аталатын еңбекті жаза бастады. 1835 жылғы 21 наурызда ол түрмеде күтім жасаған және жүкті болған племянницасы Маргарита Вайльдке үйленді. Кейіннен 1839 жылғы сәуірде Росастың қарсыластарынан алшақ тұруға ант беріп, Луханға көшірілді, онда оған ерекше бостандық берілді. Әйелі мен балаларының қауіпсіздігі үшін қорқып, 1840 жылғы 3 сәуірде Монтевидеоға қашып кетті. Паздың әскери іс-әрекетін қайта бастауына жол бермеу үшін Росас оған эмиграцияда дипломатиялық миссия ұсынды. Паз бұл ұсыныстан бас тартып, Хуан Лавалле басқаратын унитариандық армияға қосылу үшін Корриентеске бағыт алды.

Кориентестегі Пас

Паз келген кезде Лавалле Соусе-Гранде шайқасында (16 шілде, 1840 ж.) федералды каудильо Паскуаль Эчагуэден жеңіліп қалған еді. Ол қалған әскерімен бірге Буэнос-Айреске шабуыл жасау үшін Парана өзенін кесіп өтуді шешті және Паздан оған қосылуын сұрады. Мұндай қадам Корриентесті қорғаныссыз қалдыратынын түсінген Пас бас тартты және губернатор Педро Ферреге Эчагуэге қарсы тұруды ұйымдастыруға көмектесу үшін қалуға шешім қабылдады. Екі унитарий басшысы (олар жақын достар да болған) бір-бірімен қоштасты, енді ешқашан кездеспеді. Корриентеске келген соң, Паз бірнеше қиындықтармен күресуге мәжбүр болды. Облыс азаматтық соғыстың жылдарында кедейдеп қалғандықтан, ол негізінен жастар мен жасөспірімдерден, екі жүз кремнийлі мылтықтан, аздаған оқ-дәріден және Бразилияға қарсы соғыстағы бірнеше тәжірибелі мергендерден тұратын «Резервтік армия» (Ejército de Reserva) деп аталатын әскер құруға мәжбүр болды. Сондықтан оның жас сарбаздарын жаулары «Паздың оқушылары» (Escueleros de Paz) деп атады. Дегенмен, ол Эчагуэнің тартымдылығы мен шешім қабылдаудағы баяулығына риза болды, бұл оған әскерін ұйымдастыруға қажетті уақытты берді. Екі әскер де провинцияны шамамен екіге бөлетін Корриентес өзенінің қарсы жағалауларында орналасты. Бірнеше ай бойы нәтижесіз шайқастар мен партизандық соғыстан кейін, 1841 жылдың қараша айында Пас өзінің «оқушыларының» жауды жақсы қарсы алуға жеткілікті дайын болғанын есептеді. Сонымен қатар, Лавалдің күштерінің шағын тобы, көшбасшысының толық жеңілісінен аман қалған, Корриентеске оралып, оған қосылды. 1841 жылдың 26 қарашасында ол түні бойы толық күшпен өзенді кесіп өтіп, келесі екі күнде Эчагуэмен шайқасты, оны Каагуасу шайқасында толық жеңіліске ұшыратты. Бұл шайқас өзенді кесіп өту үшін қолданылған броды атап өтетін Гуарани тілінен алынған атау. 1842 жылы ол Энтре-Риосқа шабуыл жасап, Эчагуэ күштерінің (губернатор лауазымынан кеткен) қираған қалдықтарын қуды, Ла-Бахаданы (қазіргі Парана қаласы) басып алып, провинциядағы үкіметті иеленді. Алайда, Ферре оған күдікпен қарады және оқиғалардың осы бұрылысына риза болмады. Пазды қолдамай, Энтре-Риоста одан да көп адам жинап, соғысты Буэнос-Айреске жеткізуге көмектесудің орнына (осылайша Росастың билігіне қауіп төндіруге мүмкіндік берудің орнына), ол жеңіске жеткен армияны Корриентеске қайтаруға бұйрық берді, бұл Пазды Энтре-Риоста қолдаусыз қалдырып, Монтевидеоға қашуға мәжбүр етті, онда ол отбасымен қайта қосылды.

Жер аудару

Монтевидеода болған кезде Паз, Росас қолдаған Мануэль Орибе Монтевидеоға жасаған қоршауға қарсы тұрған резервтік армияның бас қолбасшысы болып тағайындалды. Паз 1843 жылдың ортасына дейін осы әскерді басқарды, содан кейін Бразилия арқылы Корриентеске қайтып келді. Корриентестің жаңа губернаторы Хоакин Мадарияга оны Росасқа қарсы соғыс директоры етіп тағайындады және Төртінші армияға қолбасшылыққа берді.

Корриентес қайтадан

Росастың Парагвайды Конфедерацияның провинциясы ретінде қоса аннексиялауға ниеттенгенін білген Парагвай президенті Карлос Антонио Лопес 1845 жылдың 11 қарашасында Мадарияга және Паспен (Tratado de Alianza y Convicción Adicional) келісімге қол қойды. Олар Юсто Хосе де Уркизаның кетіп қалуынан әлсіреген Энтре-Риоске бірлесіп шабуыл жасап, мүмкіндігі болса Буэнос-Айреске жетуді жоспарлады. Бірақ Мадарияга мен Пас бір-біріне сенімсіздікпен қарады. Мадарияга Пасқа қарасты қолбасшылықтан айырды, бірақ Пас мұндай қадамды күтіп отырғандықтан, Мадариягаға шабуыл жасап, жеңіске жетіп, оны Лагуна Лимпиада тұтқынға алды. Пас Энтре-Риостың Убажай батпақтарына көшті, ал Уркиза Паспен бетпе-бет кездесуден қорқып, провинцияның батысына шегінді.

Соңғы жылдар

Саяси тұрақсыздық оны Корриентестен кетуге және Парагвайға сапар бастауға мәжбүр етті, ол Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласына дейін созылды. Кедейлікте өмір сүріп, ол фермер болып орналасты. Оның әйелі 1848 жылдың 5 маусымында тоғызыншы баласын дүниеге келтірген кезде қайтыс болды, Пазға балаларды тәрбиелеу міндеті жүктелді, олардың алтауы жас кезінде қайтыс болды. Сол жылдары Паз түрмеде бастаған естеліктерін жазуын жалғастырды. Уркизаның Росасқа қарсы көтерілісі туралы хабар жеткенде, Паз Уркизаның жеңісін күту үшін Монтевидеоға сапарлады. 1853 жылдың 11 қыркүйегінде, Буэнос-Айресте, Уркиза оны әлі де сенімсіздікпен Бригад генералы етіп тағайындады, ал губернатор Мануэль Пинто провинцияларды Буэнос-Айрес позициясын қолдауға көндіруді сұрады. Буэнос-Айрес Конституцияға қатысудан бас тартып, шабуылға дайындалды. Паз Бас генерал болып тағайындалды және Санта-Фе провинциясымен шекараға орналасты. Кейін Хиларио Лагос Буэнос-Айресті қоршады және Паз қарсылықты ұйымдастыруға мәжбүр болды. Сөйтіп, генерал Пинто оны Буэнос-Айрес штатының соғыс және теңіз министрі етіп тағайындады. Паздың Буэнос-Айрес Конституциялық Конгресіне қарсы көрініс бергеніне қарамастан, ол конвенция мүшесі болып сайланды, бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты үнемі қатыспады. 1854 жылдың 11 сәуірінде, конституция бекітілген күні, ол Буэнос-Айресті тәуелсіз мемлекет деп жариялаған құжатқа қарсылығын білдіру үшін қатысты. Бұл оның соңғы саяси әрекеті болды; ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды және патриотизмі үшін ең жоғары құрметпен жерленді. Доминго Сармиенто президенттігі кезінде оның денесі әйелінің қалдықтарымен бірге Кордова соборындағы жерге көшірілді. Федералды астана Буэнос-Айрес пен Буэнос-Айрес провинциясын бөліп тұратын тас жол Буэнос-Айрес қорғанысын ұйымдастырған кордобес Паздың құрметіне арналып, Генерал Паз даңғылы деп аталды.