Кіріспе

Көрінеу әдеттегі нәрселерді жаңаша, бейтаныс немесе таңғажайып түрде бейнелеудің көркемдік тәсілі. «Дефамиляризация» немесе «остраненіе» – бұл аудиторияға таныс нәрселерді жаңа көзқараспен қарауға және әлемді басқаша сезінуге мүмкіндік беру үшін қолданылатын көркемдік тәсіл. Бұл терминді ұсынған орыс формалистерінің пікірінше, бұл өнер мен поэзияның басты ұғымы. Бұл концепция 20-шы ғасыр өнері мен теориясына, соның ішінде дадаизм, постмодернизм, эпикалық театр, ғылыми фантастика және философия сияқты бағыттарға әсер етті; сондай-ақ, ол мәдениетке қарсы әрекеттер сияқты жаңа қозғалыстарда тактика ретінде қолданылады.

Романтикалық поэзияда

Бұл әдіс ағылшын романтикалық поэзиясында, әсіресе Вордсворт өлеңдерінде кездеседі және Сэмюэл Тейлор Колридж өзінің «Biographia Literaria» еңбегінде былай деп анықтады: «Балалық шақтың сезімдерін ересек күшінде сақтап жүру; баланың таңғалыс пен жаңалыққа құштарлығын қырық жыл бойы күнделікті көріністермен үйлестіру – осы генийдің ерекшелігі және артықшылығы». Колридждің бұл тұжырымына дейін неміс романтикалық ақыны және философы Новалис: «Бір нәрсені белгілі бір жолмен жат сезім тудырып, сонымен бірге таныс және қызықты ету өнері – осы романтикалық поэтика».

Орыс әдебиетінде

Шкловский дефамиляризация дегенді түсіндіру үшін Толстойдың мысалдарын келтіреді, ол өзінің барлық шығармаларында осы әдісті қолданғанын айтады: "Мысалы, "Холстомер" әңгімесінің баяндаушысы – жылқы, және осы әңгіменің мазмұнын таныс емес ететіні – аттың (адамның емес) көзқарасы". Орыс формалисі ретінде Шкловскийдің көптеген мысалдары орыс авторлары мен орыс диалектілерін қолданады: "Қазіргі уақытта Максим Горький өзінің сөздіктерін ескі әдеби тілден Лесковтың жаңа әдеби тілдестігіне ауыстырып жатыр. Осылайша, қарапайым тіл мен әдеби тілдің орны ауыстырылды (Вячеслав Ивановтың және басқалардың еңбектерін қараңыз)". Дефамиляризацияға шығармада шетел тілдерін қолдану да жатады. Шкловский жазған кезде әдебиетте де, күнделікті орыс тілінде де тілдің қолданылуы өзгеріп жатты. Шкловскийтің айтуынша: "Ресейге жат болған орыс әдеби тілі халықтың тіліне сіңіп, олардың сөйлеуіне араласты. Ал әдебиетте диалекттерді және/немесе архаизмдерді қолдануға бейімділік пайда болды". Оқиғаның сюжеті де дефамиляризацияға ұшырауы мүмкін. Орыс формалистері оқиғаның фабуласы, яғни негізгі оқиғасы мен оның нақты сюжетке айналуы арасындағы айырмашылықты көрсетті. Шкловский үшін сюжет – бұл дефамиляризацияланған фабула. Шкловский Лоренс Стерннің "Тристрам Шэнди" романын таныс емес сюжет арқылы дефамиляризацияланған оқиғаның мысалы ретінде келтіреді. Стерн уақытты жылжыту, ойша қабысу және себеп-салдар байланысын бұзу (мысалы, салдарды себебінен бұрын көрсету) арқылы оқырманның (таныс) оқиғаны қайта құрастыруын қиындатады. Нәтижесінде сюжет фабуланы "таңқалдырады".

Қауіпсіз

Орыс формализмінің XX ғасырдағы өнер мен мәдениетке әсері көбінесе әдеби техниканың дефамиляризациясы немесе "беймәлім ету" арқылы болды, сонымен қатар Фрейдтің таңғажайып (uncanny) туралы түсінігімен байланысты. "Дас Унхаймлихе" ("Таңғажайып") еңбегінде Фрейд "таңғажайып – бұл ежелден бері белгілі және жақсы таныс нәрсеге қайта оралатын қорқыныштың түрі" дейді, алайда бұл белгісіз нәрседен туындаған қорқыныш емес, керісінше, бір нәрсенің бірден таңғажайып та, таныс та сияқты сезіну. Остранение (ostranenie) мен таңғажайыптың арасындағы байланысты Фрейд әдеби таңғажайып техникасы туралы ойларында көрсетеді: "Шындығында, жазушы бізді қасақана, шынайы әлемге немесе өзінің таза фантазиялық әлеміне алып бара жатқанын білдіртпей, бастапқыда бізде белгілі бір күмәнділік тудырады". "Жазушы күнделікті өмірдегі шындық әлемінде қозғалып жүргендей" көрінгенде, ол табиғаттан тыс оқиғаларды, мысалы, жансыз заттардың тірілуін, қазіргі заманның күнделікті өміріне енгізе алады, оқырманды беймәлім етеді және таңғажайып сезімді оятады.

Алыстану әсері

Таныссыздық ақын және драматург Бертольд Брехтпен байланысты, оның Verfremdungseffekt ("шегіндіру эффектісі") театрға деген көзқарасының маңызды бір бөлігі болды. Шындығында, Виллеттің көрсетуінше, Verfremdungseffekt – "орыс сыншысы Виктор Шкловскийдің 'Прием Остранения' немесе 'бейтаныс ету тәсілі' деген сөзінің аудармасы". Брехт өз кезегінде Жан-Люк Годар және Ивонн Рейнер сияқты суретшілер мен кино режиссерлеріне зор ықпал етті. Ғылыми фантастиканы зерттеуші Саймон Шпигель дефамиляризацияны "таныс нәрсені жатқа айналдырудың (Шкловскийдің түсінігінде) формальді риторикалық амалы" деп анықтайды, оны Брехттің шегіндіру эффектісінен ажыратады. Шпигель үшін, шегіндіру – бұл дефамиляризация арқылы немесе таныс нәрсені әдейі басқа контекстке қою арқылы оқырманға тигізілетін әсер.