Кіріспе

Агиасос (Αγιάσος) – Грекияның Солтүстік Эгей теңізіндегі Лесбос аралында орналасқан шағын қала және бұрынғы муниципалитет. 2019 жылғы жергілікті басқару реформасынан бастап, Митилен муниципалитетінің құрамына кіретін муниципалитет бөлімшесіне айналды. Муниципальдық бөлімшенің ауданы 79,924 км². Ол Митиленнен шамамен 15 км қашықтықта, Олимп тауының беткейінде орналасқан. Агиасос ерекше жасыл пейзажымен, тас төселген тар көшелерімен, қатарласып тізілген черепица төбелі үйлермен, дәстүрлі сәулетімен және дінге берілген халқымен танымал. Аралының өнер және діни орталығы саналатын Агиасос – сақталған елді мекен, ол келушілерге көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Анаптикси оқу қоғамы 1894 жылы, ауыл әлі де түрік үкімділігінде болған кезде құрылған. Бүгінде мұнда үлкен кітапхана, театр залы, халықтық мұражай және ежелгі тұрғындардың дәстүрлерін жалғастыруға тырысатын белсенді ұйым бар.

Панайяның алғашқы шіркеуі

1170 жылы Константинос Валериос Карья монахтарына Агаттонның қасиетті реликвиялары орналасқан биіктікте Панайя шіркеуін салуға рұқсат берді. Шіркеу 636 жыл бойы тұрды. Шіркеудің төңірегінде Агиа Сион (Агиасос) деген шағын елді мекен пайда болды. Бұл елді мекен біртіндеп өсіп, маңызды провинциялық қалаға айналды. Арал Осман түркілерінің бақылауына өткен кезде, көптеген христиан отбасылары Панайя шіркеуінің қорғаныш қабырғаларының ішінде паналады. 1701 жылы сұлтанның жарлығымен (фирманы) Айасосқа салық төлемеу құқығы берілді. Аймақтың түрік губернаторы, штаб-квартирасы Сикунтада орналасқан, ауыр сырқатқа шалдықты. Үмітін жоғалтқан ол, Зоодхохос Пиги қасиетті суымен күйдірілуге және шашытылуға келісті, және керемет оқиға арқасында құтқарылды. Осман губернаторы ықылас пен алғыс сезіміне толы болғандықтан, Құранға қарамастан, Ана шіркеуіне құнды сыйлық беру қажеттігін сезінді. Сондықтан ол Константинопольге барып, Агиасос тұрғындарына Осман үкіметіне немесе Митиленнің биліктегі тұлғаларына салық төлеу міндеттемесінен босатылатын жарлық (фирман) шығарды. Бұл босату аймақтағы тұрғындарды салық төлеуден қашу үшін Агиасосқа көшуге ынталандырды. Агиасос қолөнердің танымал орталығына айналды. 1729 жылы ауылдағы отбасылар саны 500-ге жетті. 1783 жылы жарлық күшін жойды.

Панайяның екінші шіркеуі

Алайда, шіркеу өте ескі және қирағандықтан, оны бұзуға тура келді. 1806 жылы Митилен митрополиті Иеремиос және Агиасостың мәртебелі тұлғалары қайта құру жұмыстарын бастады. Түрік билігі жаңа шіркеуді ескі іргетастың дәл орнында салу керек деген қатаң бұйрық бергеніне қарамастан, оның орнына бұрынғыдан үлкен жаңа шіркеу салынды. Шіркеудің сыртқы және ішкі әрлеу жұмыстарын аяқтауға көп жыл кетті. Бұл шіркеудің ішкі әрлеуі, алғашқы шіркеу сияқты, өте бай және сенушілердің көптеген сыйлықтарымен толы болды. Шіркеу иконостас, тақ, мінбар және иконаларға арналған тұғырлар сияқты көркем ағаш өрнектерімен безендірілді.

Ескерткіштер - көрнекі орындар

Панайя шіркеуі аралдағы туристерді қызықтыратын маңызды орын. Ішінде, иконостастың алдында, еңкейген тіректе 4-ші ғасырға жататын, керемет күшке ие әйелдің иконасы тұр. Оны Иерусалимнен Агиасосқа ефестік монах Агатон әкелген. 12-ші ғасырға жататын күміспен қапталған, алтынмен әшекейленген иконаның көшірмесі де бар. Иконостастың екі жағында Византия дәуірінен қалған ескі иконалар орнатылған. Шіркеу туралы толық ақпарат алу үшін «Ауыл тарихы» бөлімін қараңыз. «Біздің ханымның бағы» – төменнен ауылға әдемі көрініс ашылатын салқын аймақ. Мұнда 600 жылдық биік платан ағашы тұр, оның үлкен бұтақтарының астында Элефтериос Венизелос билегені айтылады. Панайя шіркеуінің ауласының ішінде орналасқан «Қасиетті Апостолдар» (Agii Apostoli) шағын шіркеуі ерекше сәулетке ие, ал «Өмір беретін көз» (Zoodhochos Piyi) шағын шіркеуі, аңыз бойынша, Панайяның керемет иконасын Агиасосқа әкелген монах Агатон иконалар кезеңінде салынған. Айасостағы екінші үлкен шіркеу – Қасиетті Үштік шіркеуі ауылдың жоғарғы жағындағы Кампуди ауданында орналасқан. 1870 жылы салынған бұл шіркеу Панайя шіркеуінің және 18-ші ғасырдың басқа базиликаларының үлгісімен салынған. Шіркеуде көптеген құнды иконалар бар, олардың кейбіреулері 17-ші ғасырға дейін сақталып қалған. Кішкентай, бірақ әдемі шіркеу қоңырау мұнарасы да назар аударарлық. Шіркеуде Киелі Рух мерекесінде жәрмеңке өткізіледі, ол ауыл үшін жаздың басталуын білдіреді. Шіркеуге жетудің ең оңай жолы – ауылдың жоғарғы жағына кіріп, Мегалохориге баратын жолдың қиылысында солға бұру. Базар алаңы неоклассикалық стильдегі кофеханалармен ("kafeneio") толы. «Кастели» – қаланың солтүстік-батысына қарай 15 шақырым қашықтықта, қарағайлы орманмен қапталған, биік орналасқан әдемі аймақ. Мұнда гүлзарлар мен бақшалар арасында екі кішкентай шіркеу тұр, олардың бірі Архангелге арналған. Сондай-ақ, ортағасырлық бекіністің қираған қалдықтарын да көруге болады. Агиасосқа жол бойында, Рим дәуірінен қалған, көп жылдық су қоймасы – Карини су қоймасы орналасқан. Оның бірі, үңгірінің үлкендігімен туристерді қызықтырады. Халықтық өнер мұражайы. Мұражай қаңтардан желтоқсанға дейін жұмыс істейді және шіркеу ауласында орналасқан. Көрмелердің бірі – Айасостың дәстүрлі үйінің толық көшірмесі. Мұражай коллекцияларында халық өнерінің көркем туындылары (кестелер, тоқыма бұйымдар, дәстүрлі киімдер, ескі мыс заттар және т.б.), шіркеуге қажылыққа келгендердің сыйлықтары – ескі зергерлік бұйымдар (сақиналар, білезіктер, сырғалар, брошкалар, қысқыштар және т.б.), сондай-ақ ескі монеталар жинағы бар. Мұражайда «Аясотики гония» (Агиасостың дәстүрлі бұрышы) да көрсетілген. Діни мұражай. Мұражай шіркеу ауласында орналасқан. Оның коллекциясында: Шынайы айқыш ағашынан жасалған Киелі крест, қасиеттілердің қасиетті қалдықтары, қасиетті ыдыстар, ескі аспалы шамдар (18-ші ғасыр), алтынмен кестеленген шұлық (діни киім) (16-шы ғасыр), Панайяның (Біздің ханымның) кестеленген эпитафиі, алтардың немесе мінбердің үстіне арналған кестеленген шатырлар, ескі икона тұрағы, ескі венециялық жиһаз және т.б. бар.

Керамика

Агиасостағы керамика өнерінің тарихы қаланың өзінің тарихымен бірдей көне. Бір жағынан, Құдай анамыздың иконасы мен басқа да қасиетті нәрселердің аралға келуі, екінші жағынан, монастырь негізінің салынуы Агиасосты қажылық ортасына айналдыруға септігін тигізді. Бұл қажылық, әсіресе түрік билігі тұсында, мыңдаған сенушілерді қызықтырды. Осылайша, көптеген берілген христиандардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін су құюға арналған құмыралар, табақтар сияқты қыш ыдыстар жасалатын болды. Бүгінде қыш өнімдерінің жаңа түрлері енгізілді: қажылар киелі суды үйлеріне алып жүру үшін қолданатын кішкентай шүбірлер (қасиетті суға арналған ыдыстар) және басқа да кішкентай саз бұйымдар мен сувенирлер. Ерекше атап өтерлік жайт, өндіріс сұранысының артуы және Кіші Азиядағы Чанаккаледен Агиасосқа көптеген шеберлердің қоныс аударуы аралдың шығыс бөліктерімен салыстырғанда Агиасоста керамика өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Осы ерекше жағдайларға байланысты, қыш құмырашылар мен басқа да қолөнершілер «синафия» деп аталатын кәсіби одақтар құрды. 1864 жылға қарай сақталған ақша сандығы Агиасостың «синафиясының» бар екенін көрсетеді. Дегенмен, Агиасостағы керамика өнерінің гүлденуі, қоғамның жаңа қажеттіліктері мен нарықтағы жаңа, берік материалдардың енгізілуі салдарынан, ескі тіршілікпен бірге ақырындап төмендеп барады. Сонымен, 40 жыл бұрын 10 керамика шеберханасы болса, бүгінде тек екеуі ғана жұмыс істейді. Бірақ, қалаға келген әркім керамика өнерінің қалада бар екенін байқай алады. Агиасостағы керамика өнерінің ерекшелігі – тек әсемдік үшін жасалған көптеген кішкентай бұйымдар. Бұл бұйымдарда бейнеленген сюжеттер көбінесе Агиасостағы күнделікті өмірден алынған: жүк таситын есектер, шопандар, жүн иіретін әйелдер, кішкентай балаларға арналған су құмыралары – су құйғанда үрлейтін ойыншықтар және т.б. Бұрын керамика шеберлері қыш ыдыстарын тоңкергіш тізегінсіз жасаған. Бүгінде олар гипстен жасалған қалыптарды (формаларды) пайдаланады. Өнімге соңғы ретушь жасалып, қалыптың барлық іздері жойылғаннан кейін, бұйымдар бейнелейтін нақты үлгілеріне сәйкес түстермен боялады.

Ағашқа ою

Мұнда зәйтүн және жаңғақ ағашынан ағаш өңдеудің дәстүрлі өнері ерекше дамыған. Олардың қолмен жасалған Агиасосқа тән ою-өрнекті жиһаздары мен иконалары – Агиасостың ағаш кескіштерінің әйгілі болған көркемдігінің жарқын көрінісі. Ағаштан ою-өрнек жасау дәстүрінің бастауы 1812 жылы Панайя шіркеуі үшін ағаштан ою-өрнектелген иконостас жасаған шеберлерге дейін жетеді. Бұл шеберлер Кіші Азия гректері болған, олар өз өнерін Агиасостан тәлім алған шақырттарына үйреткен және оларға мұра еткен. "Сентукадхтар" (көкше жасаушылар) отбасыларының аты олардың кейбір мүшелерінің кәсібінен шыққан, олар әдемі "сентукия" (көкшелер/жүк қоймалары) жасаған. Агиасостағы көптеген үйлер ескі жиһаздармен (көбінесе көкшелермен) безендірілген, олар күрделі ою-өрнектермен әшекейленген. Соғыстан кейінгі жылдары ағаш кескішінің немересі Димитрис Камарос бұл кәсіпті жалғастырды. Бүгінгі күнінің көптеген жас кескіштері оның шәкірттері болған. Осы шеберлердің әрқайсысы жеке стиль мен ерекшелігін қалыптастырып, дамытып келеді.

Фольклорлық дәстүр

Агиасоста өте бай фольклорлық дәстүр қалыптасқан. Мәдени нұршашар – "I ANAPTIXI" (даму) Оқу қоғамы, оның ықпалы қаланың өзінен әлдеқайда асып түседі. Арал түрік үстемдігінде болған кезде, Оқу қоғамы белгілі бір тынымсыз зиялылардың кітаптар мен газеттер арқылы білім алу және ақпараттандыру қажеттілігін білдірді. Содан кейін 1894 жылы кешкі мектеп, әуесқой театр труппасы және музыкалық-әдеби кештер ұйымдастырған хор құрылды. Бұл ұлттық көтеріліс ошағы болды және Македония күресіне маңызды қолдау көрсетті. Оның қызметі мен Агиасостың мәдени және өнер өміріндегі қатысуы бүгінге дейін маңызды. Қаланың төменгі кіреберісінің сыртындағы жеке ғимараттар кешенінде орналасқан Оқу қоғамына мыналар кіреді: ғылымның барлық салаларын қамтитын 20 000-нан астам ескі және жаңа кітаптан тұратын кітапхана, үлкен оқу залы, театрлық қойылымдар мен фильмдер көрсетуге арналған театр, фольклорлық мұражай және тұрақты суреттер коллекциясы бар көрме залы. Өнер бөлімі шетелдік және грек драматургтарының көптеген пьесаларын қояды (ішінде Агиасостық авторлар да бар). 1954 жылдан бері Оқу қоғамы 35-тен астам театрлық пьесаны сахналады. Оның кейбір қойылымдары Митиленеде, Лесбостың барлық дерлік ауылдарында, Афинада, Пирейде және тіпті Австралияда сәтті көрсетілді. Төраға Панос Пратсос соңғы қырық бес жыл бойы Оқу қоғамының рухы болды. Оның музыкаға деген құштарлығы мен білімі музыка бөлімін және балалар хорын құруға ықпал етті, олар жиі өнер көрсетеді. Оқу қоғамы сондай-ақ лекциялар мен әдеби шараларды ұйымдастырады.

Карнавал

Агиасос – Лесбос карнавалының отаны, онда жыл сайын мыңдаған адам оның той-қуаныштарына қатысу үшін келеді. Агиасос карнавалы Грекияның басқа аймақтарындағы карнавалдардан ерекшеленеді, өйткені ол эксцентриктік, өткір сыни көзқарас пен тапқыр сатираларды (жамбылық он бес буынды өлеңдер) көрсетеді, оларды Агиасос халқының тіліндегі халық ақыны жеткізеді. Карнавал тарихы түрік үстемдігі кезінде басталып, бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Ғасырлар бойында қалыптасқан бұл дәстүр, сан алуан оқиғалардың ықпалымен әр түрлі кезеңдерден өтіп, әр уақытта өзгеріп отырды. Бүгінде ол соғыстан кейінгі кезеңдегі түрін сақтап қалды, яғни ашық ауада өткізілетін, сатирикалық өлеңдер мен карнавалдық шерулерді біріктіретін, ерекше театрлық элементтері бар халықтық шара. Оның халықтық поэзиясының тақырыптары өте кең. Көбінесе танымал миф таңдалады, оның арқылы қазіргі әлеуметтік-саяси ахуал аллегориялық бейнелеу мен символизм арқылы көрсетіледі. Қоғамдық тұлғалар мен өзекті мәселелер параллелизм арқылы сатиралық тұрғыдан қарастырылады. Халық ақыны мереке кезінде көрермендерді көңіл көтеру үшін ғана киініп, әзілдемейді, сонымен қатар, қоғамның шіріген бөлігін өзінің қаламымен «күйдіруге», үлгі көрсетуге және шабыттандыруға тырысады. Халық ақыны тартымсыз емес, керісінше, ол барлық кемшіліктер мен әділетсіздікке қарсы аяусыз күреседі, ойын ашық білдіреді және адал. Ол батыл және болашақты көре алады. Ол ешкімнен қорқа қоймайды, ешкімнің жағына шықпайды. Оның өткір тілі, ауру әлеуметтік организмді емдеу үшін жасалған инъекция сияқты. Агиасос карнавалы мен ежелгі Грекияның мәдени мұрасы және дәстүрі арасында тығыз байланыс бар. Карнавал – трагедиялық кейіпкер. Ол тағдырдың соққыларына қарсы өзінің сынақтарын мазақтап, қоғамды өз азаптарына күлдіріп, осылайша оларды рухымен де, тәнімен де көтере алады және соңында аман қалады. Бұл карнавалдар Дионис құдайына арналған бахик фестивальдары болды, онда көктемде мәңгілік қуаныш, құнарлылық және табиғаттың қайта жаңғыруына құрмет көрсетілді. Олар Дионистік той-қуанышпен сипатталды, олар арқылы жанның тазаруына, рухани жаңартуға және рухани өмірдің кемелдігіне жетуге болады деп сендірілді. Бүгінгі карнавал өмірге бахик көзқарастың қалдықтарын сақтап қалған, жыныс мүшелеріне арналған мақтау гимні болып табылатын «трипсимата» және «архионти» (архиоми сөзі көне грек етістігінен шыққан) атты әндерді қамтиды. «Орхоумай» – бұл орхоға (бассейнге) қатысу, билеу, Дионис құдайына табынушылардың шеңберіне қосылу, олардың денелері жүзім мен шараптың қалдықтарынан алынған қызыл түсті тартармен боялған. Агиасос карнавалы – жарқын мәдени символ. Бұл ұлттық деңгейдегі жергілікті халықтық мәдени және көркем шығармашылықтың бірегей үлгісі. Карнавал мемлекеттен аз қолдау алғанына қарамастан, Агиасос халқының құрбандықтары мен ерік-жігерінің арқасында сақталып келеді.

Дәстүрлі киім

18-ғасырдан бастап Айасос халқының дәстүрлі киімінің ерекшелігі – салвари деп аталатын плиселенген шалбарлар. Бұл кең киім аралдың бірнеше ауылдарында, мысалы, Пломарида киілген. Бұл шалбарлар әдетте алты жапырақты, ені үш жапырақтан тұрады. Жамбастан тізеге дейін аяқты жабатын материал, “каламovракия” немесе “клапацес” деп аталады, ол шалбардың ортаңғы бөлімінен, яғни отыру бөлігінен ұзын болады. Әйелдің бойына қарай шалбардың ұзындығы отыру бөлігіне шаққанда өзгеріп отырады. Киімнің денеге қаншалықты жақсы жарасуы осы өлшемдердің дұрыстығына байланысты болды. Көбінесе үнемдеу үшін қарапайым матадан тігілген шалбардың аяқтары тізеден төмен жиналған. Шалбардың аяқ манжеттерінде “vrakothilies” деп аталатын тоқыма шнурлар өткізілетін ойықтар болды, бұл плиселенген матаның білезікке тығыз жабысуын қамтамасыз етті. Агиасостың шалбарларын ерекшелендіретін нәрсе, әсіресе жас әйелдер киетін шалбарлар, олардың тігілген матасы мен бояудың түсі болды – қызыл және сары сияқты жылы түстер. Ақ түс пен “герань” қызылының түрлі реңктері, қою көк және жасыл түстердің үйлесімдерінде тартан мен жолақты суреттердің жылылығы одан да жарқын болды. Шалбардың тағы бір ерекшелігі – сыртқы киімнің астына киілетін, бірдей немесе кішірек өлшемді екі, үш немесе одан да көп жуындының “толыстыруынан” пайда болатын көпіршікті эффект. Агиасос халқы “катовракия” деп атайтын бұл іш киімдер мен көйлек теріге жақын киілетін және ерекше жағдайда кию үшін қажетті болды. Бұл киім аксессуарлары сол кездегі эстетикалық көзқарасқа сәйкес әйелдіктің көрнектілігін арттыратын пластикалық эффектті жасауға жеткілікті көлемді қамтамасыз етті. Дәстүрлі киімге қыздың ең жақсы жексенбілік көйлегінің үстіне киілетін камизоль мен брокаттан жасалған болеро қосылды. 20-ғасырдың басында еуропалық сән аралдың ауылдарына жетіп, әдемілік талғамдарын өзгертіп, жергілікті дәстүрлі киімдер бірте-бірте қолданудан шығарылды. Күткендей, жоғары әлеуметтік топтар дәстүрлі киімдерді бірінші болып тастап, Константинополь, Смирна және басқа да шетелдік сән орталықтарынан киім сатып алды. Бұл үрдіс Митилен қаласында одан да кеңінен таралды. Жақын тігілген плиселенген юбкалар өте сәнді деп есептелді. Жасыл түсті матадан тігілген шалбарлар өткенге айналды. Дегенмен, таулы Айасостың кейбір қарт әйелдерін әлі күнге дейін дәстүрлі “vraka” (шалбар) киіп жүргенін көруге болады. Бүгінде тіпті ауыл шаруаларының әйелдері де қыста егістікте жұмыс істегенде арнайы салвари киеді. Олар дәстүрлі шалбарды немесе одан аз күрделі, оңай киілетін нұсқаны киіп, зәйтүн немесе каштан жинау үшін беткейге шығады. Қазір мұражай экспонаты болған, жақсы сақталған дәстүрлі киім “салвари” әлі де зәйтүн мен жаңғақ өсіру кезінде жас және қарт әйелдердің ең сүйікті киімі болып табылады.