Кіріспе

Т лимфоциттерінің ішкі жиыны – Т-клеткалар, Т лимфоциттерінің бір бөлігі болып табылады және олардың кейбір функциялары жадты B-клеткаларына ұқсас болуы мүмкін. Олардың шығу тегі нақты емес.

Функция

Вирустарға немесе басқа микробтық молекулаларға қатысты антигендік жады Т-клеткалары орталық жады Т-клеткалары (TCM) және эффекттік жады Т-клеткаларының (TEM) топтарында табылады. Қазіргі кездегі көптеген мәліметтер цитотоксикалық Т-клеткалар (CD8 оң) тобындағы байқауларға негізделгенімен, көмекші Т-клеткалар (CD4 оң) және цитотоксикалық Т-клеткалар үшін де ұқсас популяциялардың бар екені көрінеді. Жады жасушаларының басты функциясы – осы жасушалардың қайта белсендірілуі арқылы, организмге патогеннің қайта енуінен кейін иммундық жауапты күшейту. Бұл сала қарқынды зерттелуде екенін және кейбір мәліметтер әлі қолжетімді болмауы мүмкін екенін ескеру қажет. Орталық жады Т-клеткалары (TCM): TCM лимфоциттерінің шешуші қасиеттерінің бірі – өзін-өзі жаңарту қабілеті, бұл негізінен STAT5 негізгі транскрипция факторының жоғары фосфорилирлену деңгейімен байланысты. Тәжірибелік модельдерде тышқандарда TCM, TEM лимфоциттерімен салыстырғанда вирустар мен бактерияларға қарсы тиімдірек иммунитет көрсетеді. Эффекторлық жады Т-клеткалары (TEM): TEM және TEMRA лимфоциттері көбінесе CD8 нұсқалары ретінде белсенді болып, патогендерге қарсы цитотоксикалық әрекетке жауап береді. Тіндік жады Т-клеткасы (TRM): TRM лимфоциттері тіндерде ұзақ уақыт бойы, әсіресе кедергі жасайтын тіндерде (мысалы, эпителийде) қалып отырады, сондықтан кедергілерді жоюға және кез келген тиісті патогенге жылдам жауап беруге маңызды. TRM патогендерді шектеу үшін гранзим B секрециясын пайдаланады. Алайда, олардың жағымсыз иммунологиялық күйлерді басуға және аутоиммундық ауруларды емдеуде қолданылуы мүмкін деген болжамдар бар.

Гомеостатиялық сақтау

Белгілі бір Т-клетка рецепторын экспрессиялайтын жад Т-клеткаларының клондары біздің денеде ондаған жылдар бойы сақталуы мүмкін. Жады Т-клеткаларының жартылай жойылу мерзімі наивті Т-клеткаларына қарағанда қысқа болғандықтан, ескі клеткаларды үнемі көбейту және алмастыру олардың сақталу процесіне қатысады. Екі бәсекелес модель бар. Олардың бірі – «Қосу-өшіру-қосу» моделі. Мысалы, CD4+ жад Т-клеткаларындағы оң гистондық модификациялар екінші деңгейлі иммундық жауап кезінде жоғары реттелетін маңызды цитокин гендерін белгілейді, оның ішінде IFNγ, IL4 және IL17A. Кейіннен, тіндік жад Т-клеткалары (ТЖК), дің жад ТЖКМ клеткалары және виртуалды жад Т-клеткалары сияқты көптеген жад Т-клеткаларының популяциялары табылды. Барлық жад Т-клеткаларының ортақ белгісі – олардың ұзақ өмір сүруі және олардың таныс антигеніне қайта тап болғанда көптеген эффектті Т-клеткаларына дейін жылдам көбейе алуы. Осы механизм арқылы олар иммундық жүйеге бұрын кездескен патогендерге қарсы «жад» сыйлайды. Жады Т-клеткалары CD4+ немесе CD8+ болуы мүмкін және әдетте CD45RO экспрессиялайды, сонымен бірге CD45RA жоқ.

Жады Т-клеткаларының кіші түрлері

Орталық жады Т-клеткалары (ТЖК клеткалары) CD45RO, C C химиокин рецепторының 7 түрі (CCR7) және L-селектин (CD62L) экспрессиялайды. Орталық жады Т-клеткаларында CD44 экспрессиясы орташадан жоғары деңгейде болады. Бұл жадының субпопуляциясы лимфа түйіндерінде және перифериялық қан айналымында жиі кездеседі. Эффекторлық жады Т-клеткалары (TEM-клеткалары) CD45RO экспрессиялайды, бірақ CCR7 және L-селектин экспрессиясы болмайды. Оларда да CD44 экспрессиясы орташадан жоғары деңгейде болады. Осы жады Т-клеткаларында CCR7 лимфа түйіндеріне бағыттайтын рецепторлар болмағандықтан, олар перифериялық қан айналымы мен тіндерде табылсады. TEMRA – бұл CD45RA-ны қайтадан экспрессиялайтын, толық дифференциацияланған эффекторлық жады клеткаларын білдіреді, бұл маркер әдетте наивті Т-клеткаларында кездеседі. Перифериялық жады Т-клеткаларының (TPM-клеткалары) субтипі орташа CX3CR1 экспрессиясы негізінде анықталды. Бұл клеткалар тіндерді зерттеу үшін CD62L тәуелсіз түрде қаннан тіндерге миграциялап, лимфа түйіндеріне де бара алады. Тіндік резидентті жады Т-клеткалары (TRM) тіндерде (тері, өкпе, асқазан-ішек жолы және т.б.) қоршаған айналымсыз орналасады. TRM-мен байланысты жасуша беті маркерлерінің кейбіреулері CD69 және интеграл αeβ7 (CD103) болып табылады. Алайда, әртүрлі тіндерде табылған TRM клеткалары жасуша бетіндегі маркерлердің әртүрлі жиынтығын экспрессиялайтынын атап өту керек. TRM клеткалары патогендерге қарсы қорғаныш иммунитетінде маңызды рөл атқарады деп есептеледі. Зерттеулер TRM клеткаларының қорғаныс және реттеудегі екі жақты рөлін де көрсетті. TEM клеткаларымен салыстырғанда TRM клеткалары қорғаныш иммунитетімен байланысты цитокиндердің жоғары деңгейін бөліп шығарады және Ki67 пролиферациялық маркерінің төмен деңгейін экспрессиялайды. CD4 виртуалды жады клеткаларының да бар екені белгілі болды. Жады Т-клеткаларының көптеген басқа да субпопуляциялары ұсынылған. Зерттеушілер дің жады TSCM клеткаларын зерттеді. Наивті Т-клеткалары сияқты, TSCM клеткалары CD45RO−, CCR7+, CD45RA+, CD62L+ (L-селектин), CD27+, CD28+ және IL 7Rα+ болып табылады, бірақ олар сонымен қатар CD95, IL 2Rβ, CXCR3 және LFA 1-дің көп мөлшерін экспрессиялайды және жады клеткаларына тән көптеген функционалдық қасиеттерді көрсетеді.

TCR-дан тәуелсіз (қараушыдан) белсендіру

Т-жасушалары өздерінің сәйкес антигендік стимуляциясына тәуелсіз, яғни ТКР стимуляциясы болмаса да белсендірілуге қабілетті. Инфекцияның бастапқы кезеңдерінде, байланыссыз антигенге спецификалық Т-жасушалары тек қана қабынудың болуымен белсендіріледі. Бұл микробтық инфекция, қатерлі ісік немесе аутоиммунитет нәтижесінде пайда болатын қабыну ортасында, егеуқырлар мен адамдарда да жергілікті және жүйелі түрде жүзеге асады. Сонымен қатар, CCR5 экспрессиясының жоғарылауына байланысты, сыртқы әсерге түскен Т-жасушалары инфекция орнына миграциялай алады. Адамның қатерлі ісік тіндерінде ісікке емес, вирустық антигенге спецификалық CD8+ Т-жасушаларының көп саны анықталды. Осындай белсендіру түрі қатерлі ісіктің жойылу тиімділігі тұрғысынан жануар иесі үшін пайдалы деп есептеледі. CD8+ жасушалары сияқты, жад және эффекторлық CD4+ Т-жасушалары да ТКР-ге тәуелсіз белсендірілуге жоғары сезімталдық көрсетеді. IL-1β, IL-12 және IL-23 бірлесіп әрекет ете отырып, жад CD4+ Т-жасушаларын стимуляциялайды және Th17 жауабын тудырады. Сонымен қатар, IL-18, IL-12 және IL-27 эффекторлық және жад CD4+ Т-жасушаларында цитокин экспрессиясын индукциялайды, ал IL-2 CD4+ Т-жасушаларының белсенділігін күшейтуге қабілетті, тіпті наив жасушаларда да ТКР стимуляциясын алмастыра алады. TLR2 жад CD4+ Т-жасушаларында да бар екендігі хабарланды, олар ТКР стимуляциясы болмаса да, өздерінің агонистеріне IFNγ өндірісі арқылы жауап береді.

Патогенділіктегі рөлі

Қарап тұрғандардың белсенділігі инфекцияның таралуын ерте кезеңдерде тоқтатуға және ісіктерді жоюға көмектеседі. Дегенмен, осы белсенділіктің түрі, әсіресе созылмалы инфекциялар мен аутоиммундық ауруларда, кері нәтижелерге алып келуі мүмкін. Созылмалы гепатит B вирусы инфекциясы кезінде бауыр зақымдануы – HBV-ға тән емес CD8+ T клеткаларының тіндерге енуінен туындайды. Ұқсас жағдай жедел гепатит A вирусы инфекциясы кезінде де байқалады, ал вируспен байланысы жоқ CD4+ T жасушаларының белсенділігі герпес симплекс вирусы инфекцияларында көз зақымдануына себеп болады. IL-15 экспрессиясының артуы және одан кейін NKG2D экспрессиясының жоғарылауы, І типті диабет, көп склероз және ішек қабыну аурулары сияқты аутоиммундық аурулардың (мысалы, Крон ауруы мен целиакия) асқынуымен байланысты. Бұдан бөлек, ревматоидті артритпен ауыратын науқастардың буындарының, шеміршектерінің және сүйектерінің TLR2 экспрессиясы күшейгені анықталды, ал олардың синовиялық сұйықтығында оның лигандтары – пептидогликан табылды.