Кіріспе

Батыс Иерусалимнің көршілес ауданы Моцза, Моза немесе Моцса, (, موتسا) – Батыс Иерусалимнің батыс шетіндегі көршілес аудан. Ол Иудея тауларында, теңіз деңгейінен 600 метр биіктікте орналасқан. Иерусалим мен Тель-Авив тас жолы және Хар-Нофқа дейін сарылатын тау жолы арқылы Иерусалиммен байланысты. 1854 жылы құрылған Моцза, ежелгі қала қабырғаларының сыртындағы алғашқы еврей шаруа қожалығы болды. Бұл жердің Киелі кітапта осы атпен аталған ежелгі ауылдың орнында салынғандығына сеніледі.

Тель-Мотза

Моца – ханаандық және кейіннен израильдік Моза қаласының орны, оны Ешуа Бунямин тайпасына бөлген. Моза деген ат Телл-эн-Насбехтен табылған керамикалық ыдыстардың тұтқаларында мөрленген, бұл орын Киелі кітаптағы Миспа қаласымен байланысты, ол да Бунямин аймағында орналасқан. Соңғы қола дәуірінен (тек бір дана), ІІ темір дәуірінен (58%), парсы/эллиндік дәуірінен (16%) және ерте ислам кезеңінен (16%) сынықтар табылды; 7%-ы анықталмады. 2012 жылы израильдік археологтар Тель-Мотцада монархиялық кезеңге (Темір дәуірі ІІА) жататын израильдік культтық құрылысты тапты.

Екінші ғибадатхана кезеңі

Екінші храм кезеңінде Моцза – аңғарда, өзен бойында көптеген саз бұталары өскендіктен, олардан бұтақтар кесіліп, храмға рәсімдік құлшылық үшін әкелінетін жер болған. Киелі кітаптағы Моза қаласы Бенжамин тайпасының қалаларының арасында есімделген. Талмудта бұл жер Суккот мерекесін тойлаудың бір бөлігі ретінде жас саз бұтақтарын кесу үшін келетін орын деп айтылған (Мишна, Сукка 4.5: 178).

Евангелиедегі Еммаус

Моцза 1881 жылы Палестинаны зерттеу қорының Уильям Ф. Бирч (1840–1916) және 1893 жылы Пауло Сави тарапынан Лұқа Евангелиясындағы Еммаус ретінде анықталды. 2001–2003 жылдары профессор Карстен Петер Тиде басқарған қазба жұмыстары Хирбет-Мицца / Тель-Мозаның Жаңа Өсиеттегі Еммаусқа ең сенімді үміткер екенін көрсетті.

Рим колониясы Амоса; мұсылмандық Калуния

Бірінші яһуди-рим соғысынан кейін Иерусалимдегі яһуди мемлекетінің құлауынан соң, Веспасиан қалаға 800 рим әскерін орналастырды, ол Colonia Amosa деп белгіленген римдік поселенісіне айналды. Левантты мұсылмандар басып алғаннан кейін, ол Калуния деп аталды.

Осман билігі тұсындағы еврей қонысы, 1854-БҰІ

1854 жылы бағдади еврейі Шауль Иуда британдық консул Джеймс Финннің көмегімен жақын орналасқан араб ауылы Калуниядан (Колония) егістік жер сатып алды. Б’най Б’риттің өкілі Моцза тұрғындарымен келісімшарт жасады, ол оларға жерді ұзақ мерзімді төлемдер арқылы төлеуге мүмкіндік берді. Онда төрт еврей отбасы қоныстанды. Бір отбасы аймақтағы ең алғашқы өнеркәсіп орындарының бірі – плитка фабрикасын ашты. Моцза 1870 жылы құрылған Теперберг шарап зауытының (бұрынғы атауы Эфрат) орналасқан жері болды. 1871 жылы жер жыртып жатқан тұрғын Ехошуа Йеллин византия кезеңінен қалған үлкен жер асты залын тапты және оны саяхатшыларға арналған қонақ үйге айналдырды, ол Иерусалимге жол тартқан паломниктерге түндеуге жайлы жағдай жасады. 1894 жылы Моцза мошава (ауыл) мәртебесін алды. 1898 жылы Палестинаға келген Теодор Герцль сол кезде 200 халқы бар Моцзадан өтті. Көркем ландшафтынан әсерленген ол төбеге кипарис ағашын отырғызды. Ол 1904 жылы 44 жасында қайтыс болғаннан кейін, бұл ағаш сионистік жастар үшін жыл сайынғы қасиетті саяхат орнына айналды, олар Герцль отырғызған ағаш төңірегінде тағы да ағаштар еккен. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде түрік әскері отын және жабдықтар үшін орманды кесіп тастағанда Герцльдің ағашы да қиылып қалды. 1920 жылдары құрылған Арза елдегі алғашқы еврейлік «сауықтыру курорты» болды. 1930 жылғы «Хоуп Симпсон» есебінде Броза отбасының гүлденген бағы туралы айтылған. Моцза балалары қақпалы залдың үстінде салынған бөлмелердің бірінде білім алды. Олардың ұстазы Моше Давид Гаон болды, кейіннен ол әнші және актер Йорам Гаонның әкесі атанды. Моцза аймақтағы жалғыз еврей орталығы еді. Кфар Урия және Хартув Яһудия төбелерінде батысқа қарай орналасқан. 1931 жылы британдық мандат билігі жүргізген халық санауы бойынша Моцзада 20 үйде 151 адам тұрды. 1933 жылы ауыл тұрғындары көршілес Жоғарғы Моцзаны (Моцза Ильит) құрды. 1948 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 194-қарары «Моцзаның құрылыс аймағын» Иерусалимнің «Corpus separatum» құрамына енгізуді, оны «Палестинаның қалған бөлігінен» бөліп, «Біріккен Ұлттар Ұйымының тиімді бақылауына беруді» ұсынды. Алайда, 194-қарардың басқа ережелері сияқты, бұл да іс жүзінде орындалмады және Моцза Израиль мемлекетінің бір бөлігіне айналды.

1929 жылғы кісі өлтірулер

Көршілес араб қауымдастықтарымен жақсы қарым-қатынасқа қарамастан, 1929 жылғы Палестина көтерілісі кезінде ауылға шабуыл жасалды. Калунияның бірнеше тұрғыны Маклефф отбасына тиесілі алыс жатқан үйге шабуыл жасап, әкесін, анасын, ұлын, екі қызын және олардың екі қонағын өлтірді. Үш бала екінші қабаттағы терезеден қашып құтылып аман қалды; олардың бірі Мордехай Маклеф кейін Израиль армиясының Бас штаб бастығы болды. Шабуылға түскендердің арасында сол аудандағы жалғыз полиция қызметкері мен қарулы адам, сондай-ақ Маклефф отбасының жұмысына алынған қойшысы болды. Осыдан кейін яһудилер ауылды бір жылға тастап кетті. Мотзадан келген қашқындар Иерусалимдегі Қашқындарға көмек комитетіне хат жазып, өздерінің қиын жағдайларын баяндап, көмек сұрады: "Біздің үйлеріміз өртеліп, тоналып кетті, бізде ештеңе қалмады. Енді біз киімсіз, аш-аусыз қалдық. Бізге дереу көмектеріңіз керек, тек жеуге нан мен киюге киім сұраймыз."

Израиль мемлекеті

2006 жылы Йеллин мен Йехуда отбасылары Джошуа Йеллиннің бастапқы үйін қайта жаңартуға көмектесті, ол осы аумақтағы ең көне және қираған ғимараттардың бірі еді. Әкімшілік тұрғысынан қарағанда, қазір Рамат Моца деп аталатын Моца, Иерусалим қалалық әкімдігіне бағынады. Ал жақын орналасқан Мотза Ильит Матех Йехуда аймақтық кеңесінің билігінде.