Кіріспе
Діни күнтізбе жүйесі
Adherents of Zoroastrianism use three distinct versions of traditional calendars for liturgical purposes, all derived from medieval Iranian calendars and ultimately based on the Babylonian calendar as used in the Achaemenid empire. Qadimi ("ancient") is a traditional reckoning introduced in 1006. Shahanshahi ("imperial") is a calendar reconstructed from the 10th century text Denkard. Fasli is a term for a 1906 adaptation of the 11th century Jalali calendar following a proposal by Kharshedji Rustomji Cama made in the 1860s. A number of Calendar eras are in use:
A tradition of counting years from the birth of Zoroaster was reported from India in the 19th century. There was a dispute between factions variously preferring an era of 389 BCE, 538 BCE, or 637 BCE. The "Yazdegerdi era" (also Yazdegirdi or Yazdgerdi) counts from the accession of the last Sassanid ruler, Yazdegerd III (16 June 632 CE). This convention was proposed by Cama in the 1860s but has since also been used in conjunctions with Qadimi or Shahanshahi reckoning. An alternative "Magian era" (era Magorum or Tarikh al majus) was set at the date of Yazdegerd's death in 652. "Z. E. R." or "Zarathushtrian Religious Era" is a convention introduced in 1990 by the Zarathushtrian Assembly of California set at the vernal equinox (Nowruz) of 1738 BCE (−1737 in the astronomical year numbering).
Зороастризмнің жақтастары діни қызметтер үшін үш түрлі дәстүрлі күнтізбе нұсқасын қолданады, олардың барлығы ортағасырлық Иран күнтізбесіне негізделген және түп нұсқасы Ахеменид империясында қолданылған Вавилон күнтізбесімен байланысты. Қадими ("көне") – 1006 жылы енгізілген дәстүрлі есептеу. Шаханшахи ("императорлық") – 10 ғасырлық Дэнкард мәтінінен қайта құрастырылған күнтізбе. Фасли – 1860 жылдары Харшеджи Рустомжи Кама ұсынғаннан кейін, 1906 жылы 11 ғасырлық Жалали күнтізбесіне енгізілген өзгеріс. Бірнеше күнтізбе дәуірлері қолданылады:
Adherents of Zoroastrianism use three distinct versions of traditional calendars for liturgical purposes, all derived from medieval Iranian calendars and ultimately based on the Babylonian calendar as used in the Achaemenid empire. Qadimi ("ancient") is a traditional reckoning introduced in 1006. Shahanshahi ("imperial") is a calendar reconstructed from the 10th century text Denkard. Fasli is a term for a 1906 adaptation of the 11th century Jalali calendar following a proposal by Kharshedji Rustomji Cama made in the 1860s. A number of Calendar eras are in use:
A tradition of counting years from the birth of Zoroaster was reported from India in the 19th century. There was a dispute between factions variously preferring an era of 389 BCE, 538 BCE, or 637 BCE. The "Yazdegerdi era" (also Yazdegirdi or Yazdgerdi) counts from the accession of the last Sassanid ruler, Yazdegerd III (16 June 632 CE). This convention was proposed by Cama in the 1860s but has since also been used in conjunctions with Qadimi or Shahanshahi reckoning. An alternative "Magian era" (era Magorum or Tarikh al majus) was set at the date of Yazdegerd's death in 652. "Z. E. R." or "Zarathushtrian Religious Era" is a convention introduced in 1990 by the Zarathushtrian Assembly of California set at the vernal equinox (Nowruz) of 1738 BCE (−1737 in the astronomical year numbering).
Зороастрдың туған күнінен жыл санау дәстүрі 19 ғасырда Үндістаннан хабарланды. 389 ж.б.д., 538 ж.б.д. немесе 637 ж.б.д. дәуірін әртүрлі топтар қолдау көрсетіп, араларында пікір таласы болды. "Яздагерді дәуірі" (сонымен қатар Яздагерди немесе Яздгерди) – Сасанидтердің соңғы билеушісі Яздагерд III-нің (16 маусым 632 ж.с.) билікке келуінен бастап саналады. Бұл әдісті Кама 1860 жылдары ұсынған, бірақ содан бері Қадими немесе Шаханшахи есептеулерімен бірге қолданылып келеді. Балама "Магиан дәуірі" (эра Магорум немесе Тарих аль-мажус) – 652 жылы Яздагерд қайтыс болған күнінен белгіленген. "Z. E. R." немесе "Заратуштраның діни дәуірі" – 1990 жылы Калифорниядағы Заратуштра Ассамблеясы енгізген конвенция, ол 1738 жылғы көктемгі күн мен түннің теңелуіне (Наурыз) сәйкес келеді (астрономиялық жыл санауы бойынша –1737 жыл).
Adherents of Zoroastrianism use three distinct versions of traditional calendars for liturgical purposes, all derived from medieval Iranian calendars and ultimately based on the Babylonian calendar as used in the Achaemenid empire. Qadimi ("ancient") is a traditional reckoning introduced in 1006. Shahanshahi ("imperial") is a calendar reconstructed from the 10th century text Denkard. Fasli is a term for a 1906 adaptation of the 11th century Jalali calendar following a proposal by Kharshedji Rustomji Cama made in the 1860s. A number of Calendar eras are in use:
A tradition of counting years from the birth of Zoroaster was reported from India in the 19th century. There was a dispute between factions variously preferring an era of 389 BCE, 538 BCE, or 637 BCE. The "Yazdegerdi era" (also Yazdegirdi or Yazdgerdi) counts from the accession of the last Sassanid ruler, Yazdegerd III (16 June 632 CE). This convention was proposed by Cama in the 1860s but has since also been used in conjunctions with Qadimi or Shahanshahi reckoning. An alternative "Magian era" (era Magorum or Tarikh al majus) was set at the date of Yazdegerd's death in 652. "Z. E. R." or "Zarathushtrian Religious Era" is a convention introduced in 1990 by the Zarathushtrian Assembly of California set at the vernal equinox (Nowruz) of 1738 BCE (−1737 in the astronomical year numbering).
Ахеменидтер дәуірі
Вавилон күнтізбесі Ахеменид империясында б.з.д. 4 ғасырға қарай азаматтық мақсаттар үшін қолданылды. Зороастризмнің ең көне күнтізбесі (бұл күнтізбе "Авеста күнтізбесі" деп те аталады) вавилондықтардың айдың жетінші және басқа күндерін Ахура Маздамен байланыстыру тұрғысынан үлгі алды. Бабыл күнтізбесі, барлық ежелгі күнтізбелер сияқты, ай-күн күнтізбесі болды. Ол шамамен алты жылда бір рет қосымша айды пайдаланды. Азаматтық күнтізбеде қосымша айлар әрқашан бір ретпен келе бермейтін, бірақ Артаксеркс II билік еткен кезде (б.з.д. шамамен 380 ж.) астрономдар 19 жылдық циклды қолданды, онда 3, 6, 8, 11, 14 және 19 жылдары Аддару II деп аталатын ай, ал циклдің 17 жылында Улулу II айы қосылуы керек болды. Жылдың бірінші айы Фравардин деп аталды, ал Фравардиннің бірінші күні "Жаңа жыл" немесе Наурыз болып есептелді, одан бастап барлық діни мерекелер саналып, бұл күн теория бойынша солтүстік жазғы күннің теңелу күніне сәйкес келді. Ахеменид билеушісі Камбиз Мысырды жаулап алғаннан кейін көп ұзамай (б.з.д. шамамен 525 ж.) египеттік күнтізбеге ұқсас айлары бар 365 күндік күнтізбе енгізілді. Ғалымдар бұл 365 күндік күнтізбеге дейін зороастризмнің 360 күндік күнтізбесі болған-жоқ деген мәселеде келіспеушілікте.
Эллиндік кезең
Александрдың б.з.д. 330 жылы Парсыны басып алуынан кейін, Селевкидтер (б.з.д. 312–248) жылдарды патшалық жылдарды есептеудің орнына, белгілі бір дәуірдің басынан бастап санауды грек тәсілімен енгізді. Александрдың патшалық дәуірі қазір Селевкид дәуірі деп аталады. Селевкидтерден кейін билікке келген парфтар (б.з. 150–224) Селевкид/грек дәстүрін жалғастырды.
Парфян мен Сасанид кезеңдері
224 жылы бабылдық күнтізбенің орнына зороастризм келгенде, 1 Фравардин және Наурыз мерекесі 1 қазанға ысырылды. Ежелгі патшаның таққа отыруынан жыл санау әдеті қайта жаңартылды. Мэри Бойс 399 және 518 жылдары аралығында алты күндік тойлар бес күнге дейін қысқарғанын айтады. Қазіргі зороастризмдегі маңызды мерекелер, яғни гамбарлар, бүгінге дейін бес күндік тойлау ретінде сақталады.
Жылдардағы мерекелер
Зороастрий жылы, Қадими және Шаханшахи дәстүрі бойынша, қайтыс болған жандарды еске алуға арналған он күнмен аяқталады: 12-ші айдың соңғы 5 күнінде бес Мухтад күні, және тағы бес Мухтад күні, сонымен қатар бес күндік Хамаспатмадием фестивалі, бес Гата күнінде өтеді. Он екінші айдың алдындағы соңғы күні – Марешпанд Жашан.
Иран күнтізбесімен байланысы
1925 жылдың 31 наурызынан бастап Ирандағы азаматтық күнтізбе Күндік Хижри күнтізбесі болып табылады. Бұл, математикалық есептеулерге емес, нақты солтүстік жартышардың күнге қарай бұрылуымен (күн мен түннің теңелуімен) тікелей байланысты. Ирандықтар күнді түнгі жарты сағатта бастайды деп есептейді. Иран уақыты Гринвич уақытынан 3,5 сағатқа алда. Жаңа жыл күні – Иран уақыты бойынша есептелгенде, солтүстік жартышардың күнге қарай бұрылуы (Жердің орбитасындағы күннің сәулесімен тең жарық алатын нүктеден солтүстік және оңтүстік жарты шарларының өтуі) сол күні түске дейін немесе алдыңғы күннің түскісінен кейінгі 12 сағат ішінде болатын күн деп белгіленеді. Осыған байланысты, Иран күнтізбесіндегі ауыспалы жылдардың үлгісі күрделі – әдетте 33 жылдық цикл бойынша, ауыспалы күн төртінші жыл сайын қосылады, бірақ 32-ші жылдың орнына 33-ші жылы, сондай-ақ кейде 29 жылдық циклдар да кездеседі. 1960 жылдан 1995 жылға дейін солтүстік жартышардың күнге қарай бұрылуы әрқашан Иранда Жаңа жылды Батыс күнтізбесінде 21 наурыз деп аталатын күніне сәйкес келді. Бірақ бұл сәйкестік 1960 жылдың наурызына дейін әрқашан дұрыс болған жоқ, ал нақты сәйкестік 1996 жылы бұзылды. 1959 жылы және 1927 жылдан бастап төрт жыл сайын Иран Жаңа жылы Григориан күнтізбесінде 22 наурызға сәйкес келді. 1996 жылы және одан кейінгі Григориандық ауыспалы жылдары Иран Жаңа жылы 20 наурызға келеді. 2096 жылы бұл үлгі қайтадан ауыспалы жылдарға оралады. Жоғарыдағы деректерге сәйкес, Фасли күнтізбесі Григориан күнтізбесімен үйлесімді және Жаңа жыл күні көктемгі күн мен түннің теңелуімен сәйкес келеді. Бұл екі мәлімдеме бір-біріне қайшы келеді. Фасли күнтізбесі Григориандық ауыспалы жылдарды да, көктемгі күн мен түннің теңелуін де дәл анықтай алмайды. Сонымен қатар, күн мен түннің теңелуіне байланысты кез келген күнтізбе күнді қашан бастау және аяқтау керектігін анықтауы керек, бұл географиялық координаталарға (бойлыққа) байланысты.
Зороастрдің өзі, ең қасиеттісі – Наурызды, терең діни мағынасымен құрған деген болжам жасауға болады.
It seems a reasonable surmise that Nawruz, the holiest of them all, with deep doctrinal significance, was founded by Zoroaster himself.
Болашақтағы даму
Фасли күнтізбесі Үндістаннан тыс, әсіресе Батыс елдерінде кең таралды, бірақ көптеген парсылар оған үстеме күнді қосу қағидаларға қарсы келеді деп санайды және олар көбінесе Шаханшахи күнтізбесін қолдана береді. Мәселені шешу үшін үстеме айды қайта енгізу туралы ұсыныс бар, бірақ бұл орындалмаса, Шаханшахи және Қадими жылдары одан әрі ертерек басталады. Түзетілмеген Қадими күнтізбесі Григориан жыл санасы бойынша 2508 жылы Фасли күнтізбесімен бірдей болады, ал Шаханшахи жаңа жылы 2632 жылы 21 наурызда тойланады. Сондай-ақ, Шаханшахи күнтізбесін толық айларды қосу арқылы үйлесімділікке келтіру ұсынылған.
Айлар мен күндердің атаулары
Зороастрийлік практика уақытты жылдарға (сал немесе сол), айларға (ма), апталарға, күндерге (руз, роз немесе рож) және сағаттарға (га немесе гех) бөледі. "Ежелгі парсы тіліндегі ай атауларын қолданудың соңғы дәлелі б.з.д. 458 жылға дейін сақталған, одан кейін эламдық тақташалар тоқтатылды". Осы кезеңнен Батыс Ираннан күндізгі жазбалар жеткен жоқ, бірақ Зороастрий күнтізбесі осы уақытта жасалғанын бұрынғы Ахеменид империясының бөлігі болған алыс елдерде қолданылуынан болжауға болады. Күндерге арналған арнаулардың ең ерте (бірақ мерзімі анықталмаған) куәлігі – Ясна 16, Ясна әдебиетінің бөлігі, ол көбінесе 30 құдайға күннің атымен арналған құрмет көрсету болып табылады. Сироза – 30 күнтізбелік құдайларға жеке арналған екі бөлімді Авеста мәтіні – сол реттілікте сақталған. 1. Дадва Ахура Мазда, 2. Воху Манах, 3. Аша Вахишта, 4. Хшатра Вайрия, 5. Спента Армаити, 6. Хаурватат, 7. Амеретат, 8. Дадва Ахура Мазда, 9. Атар, 10. Апо, 11. Хвар, 12. Мах, 13. Тиштра, 14. Геуш Урван, 15. Дадва Ахура Мазда, 16. Митра, 17. Сраоша, 18. Рашну, 19. Фравашайо, 20. Веретрагна, 21. Раман, 22. Вата, 23. Дадва Ахура Мазда, 24. Даена, 25. Аши, 26. Арштат, 27. Асман, 28. Зам, 29. Мантра Спента, 30. Анахра Раоча. Ахура Маздаға арналған төрт күндік арнау, мүмкін, ортодоксалдық және гетеродоксалдық топтар арасындағы келісім болған, күнтізбедегі 8, 15 және 23-ші күндер бастапқыда Апам Напатқа, Хаомаға және Дахман Афринге арналған болуы мүмкін. Ахури Апам Напатқа арналған арнау, Аредви Сура Анахитаның жақтастары үшін мәселе тудырған болар, оның ғибадатханасы б.з.д. 4-ші ғасыр мен б.з. 3-ші ғасыр аралығында өте танымал болды және (қосымшалармен) Апам Напаттың функционалдық теңдесі болып табылады. Бүгінгі күнге дейін осы үш құдай 'күнтізбеден тыс' құдайлар деп есептеледі, себебі олар қалған 27 құдаймен бірге шақырылады, осылайша 30 жеке тұлғаның тізімін жасайды. 2-ден 7-ге дейінгі күндер Амеша Спенталарға арналған, алты 'құдайлық ұшқын' арқылы барлық келесі жаратылыс орындалды, және қазіргі зороастрийлікте олар бас періштелер болып табылады. 9-дан 13-ке дейінгі күндер Нияештің бес язатасына арналған: От (Атар), Су (Апо), Күн (Хвар), Ай (Мах), Сириус жұлдызы (Тиштра), бұл жерде, мүмкін, аспанды толығымен білдіреді. 14-ші күн – барлық жануарлар жаратылысымен байланысты және оларды бейнелейтін Сиырдың жанына (Геуш Урван) арналған. Айдың екінші жартысын бастайтын 16-шы күн – Митраның ант құдайына (Ахуралық үштіктің Апам Напаты сияқты) арналған. Одан кейін оған ең жақын Сраоша мен Рашну, сондай-ақ жанның судьялары келеді, олардың өкілдері – Фравашилер. Веретрагна, Раман, Вата – жеңістің гипостаздары, өмірдің тынысы және жел мен 'ғарыштың' (басқа) құдайлық қасиеттері. Соңғы топ көбірек 'абстрактілі' эманацияларды білдіреді: Дін (Даена), Сый (Аши) және Әділдік (Арштат); Аспан (Асман) және Жер (Зам); Қасиетті шақыру (Мантра Спента) және Аяусыз жарық (Анахра Раоча). Қазіргі қолданыста күн мен ай атаулары орта парсы тілінде құдайлық атаулар мен ұғымдарға тең, бірақ кейбір жағдайларда семит әсерін көрсетеді (мысалы, Тиштра Тир ретінде пайда болады, Бойс (1982:31–33) Набу *Тириден алынған деп мәлімдейді). Айдың 8, 15 және 23 күндерінің атаулары – айды төрт кезеңге бөлудің вавилондық тәжірибесін көрсетеді – бүгін бір-бірінен ажыратуға болады: Бұл үш күн Dae pa Adar, Dae pa Mehr және Dae pa Din деп аталады, орта парсы тілінде (кезекпен) Атар, Митра және Даенаның 'Жаратушысы' дегенді білдіреді. Апта деп аталатын әр айдың 1–7, 8–14, 15–22 және 23–30 күндері – екі апта жеті күндік, содан кейін екі апта сегіз күндік. Жыл соңында болатын Гатха күндері мұндай апталарға жатпайды.