Кіріспе
Категориялық қабылдау – үздіксіз континум бойынша өзгеретін белгілі бір факторға қатысты ерекше санаттарды қабылдау құбылысы. Бұл құбылыс алғаш рет дыбыстық стимулдарда байқалған, бірақ қазір басқа қабылдау түрлеріне де қолданылатыны анықталды.
Categorical perception is a phenomenon of perception of distinct categories when there is gradual change in a variable along a continuum. It was originally observed for auditory stimuli but now found to be applicable to other perceptual modalities.
Сөйлеуді қабылдаудың моторлық теориясы
Ал тілді құрайтын негізгі элементтер туралы не деуге болады: біздің сөйлеу дыбыстарымыз /ba/, /da/, /ga/ – туа біткен бе, әлде үйренген бе? Оларға қатысты бірінші сұраққа жауап беруіміз керек: олар мүлдем нақты категориялар ма, әлде континуумдағы кездейсоқ нүктелер ме? Мысалы, егер біреу /ba/ және /pa/ дыбыстарының дыбыс спектрограммасын талдаса, екеуі де «дауыс пайда болу уақыты» деп аталатын акустикалық континуум бойымен жатқандығы анықталады. Көрнекі бейнелерді бір-біріне үздіксіз түрлендіру әдісімен ұқсас тәсілмен, /ba/ ды /pa/ дыбысына және одан әрі біртіндеп үндеу параметрін арттыру арқылы «түрлендіруге» болады. Альвин Либерман және оның әріптестері (оның бұл мақаласында дауыс пайда болу уақыты туралы сөз болмады) адамдар дыбыстарды тыңдағанда /ba/ және /pa/ дыбыстарын ғана еститінін, арасында ештеңе жоқ екенін хабарлады. Бұл әсерді – белгілі бір сапаның бір категориядан екіншісіне белгілі бір нүктеде кенеттен секіріп өтуін, бірте-бірте өзгерудің орнына – ол «категориялық қабылдау» (КҚ) деп атады. Ол КҚ сөйлеуге ғана тән екенін, КҚ сөйлеуді ерекшелендіретінін және «сөйлеуді қабылдаудың моторлық теориясы» деп аталатын КҚ-ның түсіндірмесі сөйлеу өндірісінің анатомиясында жатыр деп ұсынды. (Қазіргі кезде қолданылмайтын) сөйлеуді қабылдаудың моторлық теориясына сәйкес, адамдардың /ba/ мен /pa/ арасындағы кенеттен болатын өзгерісті қабылдауының себебі – сөйлеу дыбыстарын есту тәсіліміз адамдардың оларды қалай өндіретініне байланысты. Бұл континуум бойынша дауыс пайда болу уақыты өзгереді: /ba/ дыбысындағы «b» дауысталады, ал /pa/ дыбысындағы «p» дауыссыз болады. Бірақ синтетикалық «түрлендіру» құрылғысынан айырмашылығы, адамның табиғи дауыс аппараты /ba/ мен /pa/ арасында ештеңе өндіре алмайды. Сондықтан, адам дауысты үнемі естіген дыбысты миы оны өндіру үшін не істеу керектігімен салыстыру арқылы қабылдайды. Олар тек /ba/ немесе /pa/ дыбыстарын өндіре алатындықтан, континуумдағы кез келген синтетикалық стимулды /ba/ немесе /pa/ ретінде қабылдайды, қайсысына жақын болса соны. Осыған ұқсас КҚ әсері /ba/ /da/ жұбында да кездеседі; олар да акустикалық жағынан үздіксіз жатыр, бірақ дауыстық жағынан /ba/ екі ерінмен, ал /da/ тілдің ұшымен және альвеолярлық қырымен жасалады, ал анатомиямыз аралық дыбыстарға жол бермейді. Сөйлеуді қабылдаудың моторлық теориясы сөйлеудің ерекше екенін және сөйлеу дыбыстарының неге категориялық түрде қабылданатынын түсіндірді: сезімдік қабылдау моторлық өндіріс арқылы жүзеге асырылады. Өндіріс категориялық болса, қабылдау да категориялық болады; өндіріс үздіксіз болса, қабылдау да үздіксіз болады. Шындығында, /a/ /u/ сияқты дауыстылар категориясы /ba/ /pa/ немесе /ba/ /da/ жұбына қарағанда әлдеқайда аз категориялық болып табылды.
Сатып алынған ерекшелік
Егер моторлық өндіріс сезімдік қабылдауды ортастатса, онда бұл CP әсері сөйлеуді үйрену нәтижесі деп есептелуі мүмкін. Алайда, Эймас және тағы басқалар (1971) нәрестелердің сөйлеуге тіл бітірер алдында-ақ сөйлеу қабілетінде бұзылыс бар екенін анықтады. Олай болса, бұл туа біткен әсер болуы мүмкін, сөйлеуді үйренуге дайындалу үшін қалыптасқан. Бірақ Куль (1987) шиншиллалардың да "сөйлеу CP" бар екенін тапты, тіпті олар ешқашан сөйлеуді үйренбесе де, және оны үйрену үшін дамымаған болуы мүмкін. Лэйн (1965) CP әсерлерін оқу арқылы ғана тудыруға болатынын көрсетті, яғни таза сезімдік (көрнекі) континуум арқылы, онда қабылдау үздіксіздігін қамтамасыз ететін моторлық өндіріс үздіксіздігі жоқ. Ол сөйлеу CP ерекше емес деген қорытындыға келді, бірақ Лоренстің классикалық демонстрациясының ерекше жағдайы ғана, яғни сіз әртүрлі жауап беруге үйренген стимулдар ерекшеленіп, бірдей жауап беруге үйренген стимулдар ұқсас болатын. Сондай-ақ, CP Либерман бастапқыда ойлағандай, толыққанды немесе мүлдем болмайтын әсер емес екені анық болды: барлық /pa/ дыбыстары ажыратылмаған және барлық /ba/ дыбыстары ажыратылмаған емес: біз айырмашылықтарды ести аламыз, әлдеқанда қызыл түстің әр түрлі реңктеріндегі айырмашылықтарды көре алатынымыздай. Тек категория ішіндегі айырмашылықтар (pa1/pa2 немесе red1/red2) категориялар арасындағы айырмашылықтарға қарағанда (pa2/ba1 немесе red2/yellow1) әлдеқайда кішкентайырақ сезіледі/көрінеді, тіпті негізгі физикалық айырмашылықтардың (дауыс, толқын ұзындығы) мөлшері бірдей болса да.
Анықтау және кемсіту міндеттері
Категориялық қабылдауды зерттеуде қатысушылардың дыбыстарды қабылдауын жіктеу үшін кемсіту және анықтау тапсырмаларын қамтитын тәжірибелер жиі қолданылады. Дауыс басталу уақыты (VOT) екілік емес, үздіксіз шкала бойынша өлшенеді. Ағылшын тіліндегі /b/ және /p/ дыбыстары бір артикуляциялық орны мен әдісіне сәйкес келетін дауысты және дауыссыз жұптар болып табылады, бірақ ана тілінің иелері бұл дыбыстарды негізінен VOT шкаласында қай жерде орналасқандығына қарай ажыратады. Осы тәжірибелерге қатысушылар шкалада фонеманың нақты шегарасын белгілейді; егер екі дыбыс шегараның бір жағында болса, олардың VOT мәні әртүрлі болса да, бір фонема ретінде қабылданады. Қатысушылар фонемалық шегараның қарама-қарсы жақтарындағы екі дыбысты ажыратуға қарағанда, бір категорияға жататын екі дыбысты ажыратуға көбірек уақыт жұмсайды, тіпті егер бір категориядағы екеуінің арасындағы VOT айырмашылығы үлкен болса да.
Сәйкестендіру
Категориялық қабылдауды анықтау тапсырмасында қатысушылар көбінесе тіл дыбыстары сияқты стимулдарды анықтауы керек. /p/ және /b/ арасындағы дауыссыз дыбыс ұзақтығының (VOT) шекарасын қабылдауды зерттеуші VOT континуумының әртүрлі бөліктеріне сәйкес келетін бірнеше дыбыстарды ойнатып, еріктілерден әр дыбысты /p/ немесе /b/ деп еститінін сұрауы мүмкін. Мұндай тәжірибелерде шекараның бір жағындағы дыбыстар көбінесе /p/ деп, ал екінші жағындағылары /b/ деп естіледі. Шекарада немесе оған жақын стимулдарды анықтау үшін көбірек уақыт кетеді және әртүрлі еріктілер оларды әртүрлі бағалайды, бірақ олар /b/ немесе /p/ ретінде қабылданады, емес, ортадағы бір дыбыс ретінде емес. Біз көк түстерді бір-біріне ұқсас, ал жасыл түстерді де ұқсас деп көреміз, олардың арасындағы шекара бұлыңғыр болады, айырмашылықты атаған жоқпыз ба, атадық па, маңызды емес. Бұл көзқарас Режиер мен Кейдің (2009) «1. Түс атаулары түс қабылдауына әсер ете ме?» және «2. Түс категориялары негізінен кездейсоқ тілдік конвенциямен анықталады ма?» деген сұрақтарды қарастыратын шолу мақаласында сынға алынды. Олар көптеген адамдар үшін мидың сол жарты шарында сақталатын тілдік категориялардың категориялық қабылдауға, бірақ негізінен оң көру өрісінде әсер ететінін және бұл әсер бір уақыттағы сөздік кедергілермен жойылатынын көрсетті. Универсализм, Сапир-Уорф гипотезасына қарамастан, қабылдау категориялары туа біткен және адамның сөйлейтін тіліне тәуелді емес деп тұжырымдайды.
Қолдау
Сапир-Ворф гипотезасын қолдау, бір тілді сөйлейтін адамдардың категориялық қабылдауының, басқа тілді сөйлейтін адамдардан өзгеше болатын жағдайларын сипаттайды. Мұндай дәлелдердің мысалдары төменде келтірілген: Regier және Kay (2009) тілдік категориялар негізінен оң көру өрісінде категориялық қабылдауға әсер ететінін көрсеткен дәлелдерді баяндады. Оң жақ көру өрісі мидың сол жарты шарымен басқарылады, ол тілдік қабілеттерді де басқарады. Davidoff (2001) түс ажырату тапсырмаларында, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар көк-жасыл шекарасындағы түс стимулдарын, сол шекараның ішіндегіге қарағанда оңайрақ ажыратқанын көрсетті, бірақ Беринмо тіліндегі "nol" және "wor" сөздерімен осындай тапсырма берілгенде, категориялық қабылдауды көрсетпеді; ал Беринмо тілінде сөйлейтін адамдар кері нәтижелерді көрсетті. Қазіргі зерттеулердегі танымал теория – "әлсіз Ворфиандық", ол қабылдаудың күшті әмбебап компоненті болғанымен, мәдени айырмашылықтардың да әсер ететінін айтады. Мысалы, 1998 жылы өткізілген зерттеуде, сецвана және ағылшын тілдерінде сөйлейтін адамдардың түс қабылдауының ұқсас екені көрсетілгенімен, екі тілдік топ арасында айқын айырмашылықтар да анықталды.
Regier and Kay (2009) reported evidence that linguistic categories affect categorical perception primarily in the right visual field. The right visual field is controlled by the left hemisphere of the brain, which also controls language faculties. Davidoff (2001) presented evidence that in color discrimination tasks, native English speakers discriminated more easily between color stimuli across a determined blue green boundary than within the same side, but did not show categorical perception when given the same task with Berinmo "nol" and "wor"; Berinmo speakers performed oppositely. A popular theory in current research is "weak Whorfianism,' which is the theory that although there is a strong universal component to perception, cultural differences still have an impact. For example, a 1998 study found that while there was evidence of universal perception of color between speakers of Setswana and English, there were also marked differences between the two language groups.
Категориялық қабылдаудың дамуы
Категориялық қабылдаудың (КҚ) ерекшелігі – категорияны сығу және/немесе категориялар арасындағы ажырату. КҚ әсерінің мөлшері – бұл тек масштабтау факторы ғана; осы сығу/ажыратудың «гармоника» әсері – КҚ-ның ерекше белгісі. Осы тұрғыдан алғанда, моторлық өндірісі категориялық емес, үзділіссіз болатын дауыстылар үшін байқалатын «әлсіз» КҚ әсері, бірақ олардың қабылдауы осы критерий бойынша категориялық болатындықтан, ba/pa және ba/da әсерлерімен бірдей КҚ әсері болып табылады. Алайда, түстердегідей, бұл әсер туа біткен сияқты көрінеді: Түстер мен сөйлеу дыбыстарын қабылдайтын сенсорлық категориялар эволюция барысында-ақ «алдын ала бейімделген» күйде туады: біз қабылдайтын түстер мен сөйлеу дыбыстарының спектрі осы сығу/ажырату арқылы «өзгертілген».
Оқытылған категориалды қабылдау
Голдстоунның (1994) жақында қайталап, кеңейткен Лейн/Лоуренс демонстрациялары CP-нің оқу арқылы ғана туындауы мүмкін екенін көрсетті. Сондай-ақ, сөздіктеріміздегі көптеген санаттар, категориялық қабылдау тұрғысынан, туа біткен болуы екіталай. Фодор сияқты нативистік теоретиктер [1983] кейде барлық санаттарымыз туа біткен деп ұсынғандай көрінеді. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, бастапқы түс және сөйлеу санаттары туа біткен болса да, олардың шекаралары оқу нәтижесінде өзгеруі немесе тіпті жоғалуы мүмкін, ал нашаррақ екіншілік шекаралар оқу арқылы ғана пайда болуы мүмкін. Туа біткен CP жағдайында, біздің категориялық түрде бұрысқан сенсорлық детекторымыз дайындалған түс және сөйлеу дыбыстары санаттарын, қабылдауымыз үздіксіз болғаннан гөрі әлдеқайда жылдам және сенімдірек анықтайды. Оқу – мінез-құлықта салыстырмалы тұрақты өзгерістерге әкелетін танымдық процесс. Оқу қабылдау процесіне әсер етеді. Оқу, адамның белгілі бір стимулға қабылдануын алдыңғы тәжірибесі немесе біліміне сүйене отырып өзгерту арқылы қабылдау процесіне әсер етеді. Яғни, бір нәрсені қабылдау тәсілі оның бұрын қалай көрінгеніне, байқалғанына немесе қандай тәжірибеден өткесіне байланысты өзгереді. Оқудың әсерін санаттық қабылдау процестерін қарастыру арқылы зерттеуге болады. Оқытылған санаттық қабылдауды кейбір салыстырулар арқылы әртүрлі процестерге бөлуге болады. Процестерді санаттар арасындағы және санаттар ішіндегі салыстыру топтарына бөлуге болады. Санаттар арасындағы топтар екі бөлек объектілер жиынтығын салыстырады. Санаттар ішіндегі топтар бір жиын объектілерді салыстырады. Субъектілер арасындағы салыстырулар санаттық кеңею эффектісіне әкеледі. Санаттық кеңею – бұл санаттың жіктелуі мен шекарасы кеңейіп, объектілердің үлкен жиынтығын қамтитын кезде пайда болатын құбылыс. Басқаша айтқанда, санаттық кеңею – бұл санатты анықтаудың «шекаралық сызықтары» кеңейген кезде болады. Субъектілер арасындағы салыстырулар санаттық қысу эффектісіне әкеледі. Санаттық қысу эффектісі – бұл санат шекарасының кішірек объектілер жиынтығын қамту үшін тарылуына сәйкес келеді («шекаралық сызықтар» жақындасады). Оқытылған санаттық қабылдауды зерттеуде тақырыптар маңызды. Оқу санаттарына тақырыптардың болуы әсер етеді. Тақырыптар оқу сапасын арттырады. Бұл әсіресе қазіргі тақырыптар қарама-қарсы болған жағдайларда байқалады. Нейрондар мидағы барлық процестермен байланысты, сондықтан олар оқытылған санаттық қабылдауды жеңілдетеді. Олар мидың әртүрлі аймақтары арасында хабарлама жібереді және санаттың визуалды және тілдік өңделуін жеңілдетеді. Алдыңғы ми қыртысы «күшті санаттық бейнелерді қалыптастыруға» қатысады. Бұл зерттеулер көптеген жаңалықтарға әкелді. Олар негізінен санаттардың шекараларын, кіріктірудің басталып, аяқталатын жерін оқуға назар аударады және санаттық қабылдаудың оқытылған компоненті бар деген гипотезаны қолдайды.
Есептеу және нейрондық модельдер
Есептеулік модельдеу (Tijsseling & Harnad 1997; Damper & Harnad 2000) көптеген категориялық оқыту механизмдерінің түрлері (мысалы, кері таралу және бәсекелестік желілер) CP сияқты эффектілерді көрсетеді. Кері таралу желілерінде кірісті "белгілейтін" жасырын бірліктердің белсенділік үлгілері, санаттық сығылу ішінде және санаттарды бөліп көрсету арасында үйрену барысында қалыптасады; басқа да желілер ұқсас эффектілерді көрсетеді. CP – мақсатқа жету құралы сияқты көрінеді: бір-бірінен өзгеше кірістер, егер олардың барлығы бірдей нәтиже беруі керек болса, ұқсас ішкі бейнелеулерге "сығылады"; ал егер олар әртүрлі нәтижелерді беруі керек болса, олар одан да бөліне түседі. Желінің "бағыты" кірістерді олардың дұрыс санатына сүзуге мүмкіндік береді. Желілер мұны, көптеген сынақтар мен қателер арқылы (қателерді түзетуге бағытталған кері байланыс көмегімен) бір категорияның мүшелеріне ортақ және оларды басқа категориялардың мүшелерінен сенімді түрде ажырататын өзгермейтін ерекшеліктерді таңдап анықтау арқылы іске асырады; желілер санаттауға қатысы жоқ барлық басқа өзгерістерді елемеуге үйренеді.
Ми негіздері
Нейрологиялық деректер категориялық қабылдау (CP) және оқудың байланыстарын көрсетеді. Мидан тіркелген оқиғаға байланысты потенциалдар арасындағы айырмашылықтар, тәжірибелі адам көрген стимулдың қабылданатын санатындағы айырмашылықтармен байланысты екені анықталды. Нейросуреттеу зерттеулері осы әсерлердің белгілі бір ми аймақтарында шоғырланғанын және тіпті сол жаққа қарай ықпалдасқанын көрсетті, бұл категорияны сәтті меңгерген тәжірибелілерде байқалады, ал оқуға қол жеткізбегендерде байқалмайды. Категориялық қабылдау сол жақ префронтальді қабықшамен байланысты, ол сөйлеу бірліктері үшін осындай қабылдауды көрсетеді, бірақ сол жақ жоғарғы уақытша гирустағы аймақтар сияқты олардың өңдеу процесінің бастапқы кезеңдеріндегі артқы аймақтарда байқалмайды.
Тілге байланысты
Туған және үйренген CP екеуі де сенсомоторлық эффектілер: қысым/бөлуге қатысты бұрмалаулар – сенсомоторлық бұрмалаулар, және олардың сенсомоторлық тарихы болуы мүмкін, ағзаның сенсомоторлық өмір жолында үйренген CP жағдайында немесе түрдің сенсомоторлық өмір жолында туған CP жағдайында. Нейрондық желінің кіріс-шығыс модельдері де осы фактімен сәйкес келеді: олардың кіріс-шығыс бейімділіктері олардың кіріс-шығыс тарихынан туындайды. Бірақ сөздіктегі санаттар тізімін қарасақ, олардың көптегені біздің өмірімізде тікелей сенсомоторлық тарихқа ие болмауы ықтимал, тіпті ата-бабаларымыздың өмірінде де жоқ. Біздің арамызда нағыз бір мүйізді атты көргендер бар ма? Біз олардың суреттерін көрдік, бірақ оларды алғаш салғандар не көрді? Ал мен суреттеуге немесе көруге (немесе дәм татуға немесе ұстауға) мүмкін емес санаттарға не жеткізе аламын: жақсылық және шындық сияқты ең абстрактілі санаттарға не жеткізе аламын? Кейбір санаттарымыз тікелей сенсомоторлық тәжірибеден өзге көзден туындауы керек, және осы жерде біз тілге және Ворф гипотезасына қайта ораламыз: санаттар мен олармен байланысты CP тек тіл арқылы қабылдануы мүмкін бе? Тағы да, нейрондық желінің модельдеу нәтижелерінің бірі, тікелей сенсомоторлық тәжірибе арқылы санаттардың атаулары «негізге» қойылғаннан кейін, оларды Бульдік комбинацияларға (адам = еркек & адам) және одан да жоғары деңгейдегі комбинацияларға (бакалавр = үйленбеген & адам) біріктіруге болады. Бұл комбинациялар тікелей сенсомоторлық детектер сияқты абстрактілі, жоғары деңгейдегі санаттарды таңдап қана қоймай, сонымен қатар олардың CP эффектілерін мұра етеді және өздерінің эффектілерін де тудырады. Бакалавр үйленбеген және еркек санаттарының қысылу/бөлінуін мұра етеді және оған өзінің бөліну/қысылу қабатын қосады. Бұл тілдік шақырылған CP эффектілері адамдарда тікелей көрсетілуі керек; қазірге дейін тек үйренген және туа біткен сенсомоторлық CP көрсетілді. Соңғысы атау мен санаттаудың әлемді қабылдауымызды өзгертудегі Ворф күшін көрсетеді. Бұл Ворф гипотезасын түс терминдерінің (және, мүмкін, эскимостардың қар терминдерінің) көрінетін сәтсіздігінен қайта жаңғыртуға жеткілікті, бірақ оның толыққанды тілдік эффект екенін көрсету үшін, әлемді қабылдауымыз тек нәрселердің қалай аталуымен ғана емес, сонымен қатар олар туралы бізге не айтылғанымен де өзгеруі мүмкін екенін көрсету қажет.
Сезімталдық
Эмоциялар – адамзаттың маңызды қасиеттерінің бірі. Эмоция – абстрактілі ұғым, оны көбінесе бет-әлпетінен байқауға болады. Эмоциялар және олардың категориялық қабылдаумен байланысы жиі бет-әлпеттері арқылы зерттеледі. Бет-әлпеттерінде көптеген құнды ақпараттар кездеседі. Эмоциялар бір-бірінен өзгеше болғандықтан, санаттарға бөлінеді. Әр эмоцияның жеке реакциясы, салдары мен көрінісі болады. Эмоцияны сезіну және білдіру – табиғи құбылыс, ал кейбір эмоциялар үшін – әмбебап құбылыс. Адамзатқа ортақ, жасқа, жынысқа, нәсілге, елге, мәдениетке қарамастан алты негізгі эмоция бар. Бұл алты негізгі эмоция: қуаныш, жирену, қайғы, таңғалу, ашу және қорқыныш. Дискретті эмоциялар тұжырымы бойынша, адамдар бір эмоцияны ғана сезінеді, оларды араластырмайды. Эмоционалдық мимиканың категориялық қабылдауы лексикалық санаттарды қажет етпейді. Осы алты эмоцияның ішінде бақытты анықтау оңай. Мимика арқылы эмоцияларды қабылдау, категориялардың анықтамасы мен шекараларына (яғни, бір эмоция аяқталып, келесісі басталатын "шекаралық сызыққа") байланысты, жыныстық айырмашылықтарды көрсетеді. Ашу эмоциясы еркектерде көрінгенде оңай және жылдам қабылданады. Дегенмен, әйелдерде бақыт эмоциясына ұқсас әсерлер байқалады. Бұл әсерлердің себебі – екі эмоцияның (ашу мен бақыт) категориялары осы жыныстардың басқа да ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Эмоцияларға ауызша белгі беру қажет болса да, оларды категориялық түрде қабылдау міндетті емес. Сәбилер тіл пайдаланар алдында эмоциялық реакцияларды ажырата алады. Эмоцияларды категориялық түрде қабылдау – "ішкі механизм" арқылы жүзеге асады. Қосымша дәлелдер бар, олар кейбір мәдениеттерде белгілі бір эмоцияға сөздік белгі болмаса да, оны жеке эмоция ретінде, басқа эмоциялардан бөлек қабылдауға болатынын көрсетеді. Эмоцияларды санаттарға бөлуді зерттеу үшін көз қозғалыстарын бақылау әдісі қолданылды, ол тілдік қатысусыз жасырын реакцияны көрсетті, себебі көз қозғалысының реакциясына тек қозғалыс ғана қажет болды, ал одан кейін тілдік реакция қажет емес. Эмоцияларды категориялық қабылдау кейде бірлескен өңдеудің нәтижесі болып табылады. Бұл қабылдауға басқа да факторлар әсер етуі мүмкін. Эмоциялық көрініс және өзгермейтін белгілер (тұрақты болып қалатын белгілер) көбінесе бірге жұмыс істейді. Нәсіл – категориялық қабылдауға ықпал ететін өзгермейтін белгілердің бірі. Нәсілді әлеуметтік категория деп қарастыруға болады. Эмоциялық категориялық қабылдауды категориялық және өлшемдік қабылдаудың қосындысы ретінде қарастыруға болады. Өлшемдік қабылдау визуалды бейнелерді қамтиды. Категориялық қабылдау тіпті өңдеу өлшемді болған кезде де жүзеге асырылады.