Кіріспе

1994 жылы түсірілген Роберт Редфордтың "Квиз шоу" фильмі – 1994 жылы түсірілген американдық тарихи мистикалық драма, режиссері және продюсері Роберт Редфорд. Пол Аттаназионың сценарийі бойынша 1950 жылдардағы "Жіңішке жол" викториналық шоуындағы алаялықтарды бейнелейді. Фильмде Герб Стемпельдің сәтсіздігінен және Гудвиннің кейінгі тергелуінен кейін танымал қатысушы Чарльз Ван Дореннің өркендеуі мен құлдырауы көрсетіледі. Джон Туртурро Стемпель, Роб Морроу Гудвин және Ральф Файнс Чарльз Ван Дорен рөлінде ойнады. Пол Скофилд, Дэвид Пеймер, Хэнк Азария, Мартин Скорсезе, Мира Сорвино және Кристофер Макдональд қосалқы рөлдерді сомдады. Нақты Гудвин мен Стемпель фильмнің техникалық кеңесшілері болды. Фильм көбінесе жағымды пікірлер алды және бірнеше сыйлыққа ұсынылды, оның ішінде "Оскар" сыйлығының "Үздік фильм" номинациясы мен бірнеше "Алтын глобус" сыйлығы, бірақ 31 миллион долларлық бюджетке қарсы 52,2 миллион доллар жинап, қаржылық тұрғыдан сәтсіз болды.

Сюжет

1958 жылы NBC телеарнасының танымал «Тырық бір» викторинасының кезекті эфиріне арналған сұрақтар мен жауаптар қауіпсіз банк сейфінен студияға жеткізіледі. Кештің басты назарында – Квинс тұрғыны Герб Стемпель, ағымдағы чемпион, ол қойылған барлық сұраққа дұрыс жауап береді. Бірақ желі және бағдарламаның корпоративтік демеушісі, қосымша тоник Геритол, Стемпельдің беделі төмендеп бара жатыр деп алаңдап, шоуға жаңа талант қажет деп шешеді. Продюсерлер Дэн Энрайт пен Альберт Фридман Колумбия университетінің оқытушысы Чарльз Ван Дореннің, белгілі әдеби отбасының ұлы, олардың кеңсесіне Tic Tac Dough атты, олардың өндірген басқа, аз қиын шоуға қатысу үшін келіп, сынақтан өтеді. Олар Стемпельге лайықты қарсылас тапқандарын түсініп, Ван Дорен сынақтан өткенде дұрыс жауап берген сұрақтарды шоу кезінде қоюды ұсынады. Ол бас тартады, бірақ 21 ұпайға жуықтағанда, оған сынақтан алынған сұрақ қойылады. Бір сәт ойланып, ол дұрыс жауап береді. Стемпель оңай сұрақтан қасақана қателесіп, жеңіледі, себебі оған бұлай істесе, теледидарда болашағы бар екені уәде етілген. Келесі апталарда Ван Дореннің жеңіс тізбегі оны ұлттық деңгейде танымал етеді, бірақ ол қысымға көне алмай, Энрайт пен Фридманға жауаптарды беруге рұқсат береді. Темірқасық Стемпель жүлде ақшасын адал емес ставка жасаушыға жоғалтып, NBC-ге қайта оралуына бірнеше апта өткен соң, заңдық шаралар қолдануы мүмкін деп қорқыта бастайды. Ол Нью-Йорк округінің прокуроры Фрэнк Хоганға барады, ол оның айыптауларын тексеру үшін үлкен қазылар алқасын шақырады. Конгресс заңгері Ричард Гудвин қазылар алқасының шешімі жасырын екенін біліп, Нью-Йоркке викториналық шоулардың бұрмаланғаны туралы қауесеттерді зерттеу үшін келеді. Стемпель мен Ван Дорен сияқты бірнеше қатысушылармен сөйлесіп, ол «Тырық бір» шоуының бұрмаланғанына күдіктенеді. Стемпельдің тұрақсыз мінезі оның сенімділігіне нұқсан келтіреді, және ешкім шоудың бұрмаланғанын растағысы келмейді. Гудвин тергеуді тоқтатуы мүмкін деп қорқып, Стемпель шоу кезінде дұрыс жауаптарды алғанын мойындайды және Ван Дорен де қатысқан болуы керек деп мәлімдейді. Тағы бір бұрынғы қатысушы Гудвинге викторинаға қатысудан екі күн бұрын өзіне жіберген жауаптар жинағын береді, Гудвин бұл дәлел деп санайды. Күнәлі Ван Дорен қасақана жеңіледі, бірақ NBC оған таңертеңгі Today шоуында арнайы тілші ретінде жұмыс істеуге жомарт келісімшарт ұсынады. Палатаның Заңнамалық бақылау комитеті тыңдау өткізеді, онда Гудвин викторинаның сыбайлас жемқорлығы туралы дәлелдерін ұсынады. Стемпель тыңдауда куәлік береді, бірақ комитетті сендіре алмайды, ал NBC желісінің басшысы Роберт Кинтнер және Geritol атқарушы директоры Мартин Риттенхоум екеуі де «Тырық бір» шоуының бұрмаланғанын білмегендерін айтады. Гудвиннің шақыруымен Ван Дорен комитет алдында куәлік етеді және алдамшылыққа қатысқанын мойындайды. Тыңдау аяқталғаннан кейін ол журналистерден Today шоуынан жұмыстан босатылғанын және Колумбия университетінің қамқорлар кеңесі оның отставкасын талап ететінін біледі. Гудвин Геритол мен NBC-ге қарсы жеңіске жақын екеніне сенеді, бірақ Энрайт пен Фридман өздерінің теледидардағы болашағын қауіпке тікпей, басшыларына қарсы шықпайды. Ол продюсерлердің куәлігін үнсіз тыңдайды, олар демеушілерді және желіні кез келген құқық бұзушылықтан ақтайды және шоуды бұрмалауға толық жауапкершілікті өз мойнына алады. Ол ашуланып, сыртқа шығып, таксиге отырмас бұрын оған қол сүйкейтін Ван Доренды көреді.

Кастинг

Кастинг өтті 1993 жылдың мамыр айында Нью-Йорк қаласында. Редфорд бастапқыда Ван Дорен рөлін американдық актерге бермек болған, бірақ Уильям Болдуин сияқты бірнеше актерлерді сынақтан өткізген соң, Пол Ньюманды Марк Ван Дорен рөліне қарастырды, бірақ ол бас тартты. Туртурроға Стемпельдің кейіпкерін ойнау оңай болды, алайда ол рөл үшін 25 фунт салмақ қосты және Стемпельдің даусымен ұқсас болу үшін даусын өзгертті. Левинсон бастапқыда жобаға режиссер ретінде қатысқан, бірақ «Бугси» (1991) фильміне берген уәдесінен кейін бұл жұмыс Редфордқа жүктелді. Дегенмен, Редфорд Левинсонды Дейв Гарроуэй рөліне шақырды, өйткені оның «еркіндікке толы, бейжай мінезі» мен 1950-ші жылдар мәдениетіне деген қызығушылығы ұнады. J. Fred Muggs қатысқан сахна үшін «жарық пен камерадан алаңдаған» шимпанзе табылды, себебі фильмге үйретілген жануарлар қолжетімді болған жоқ. Фильмде үш басты кейіпкердің тазалығын жоғалтуы, атақ-даңққа табыну, даңқтан туындаған жағымсыз әсерлер, бизнестегі шамадан тыс бәсекелестіктің салдары, нәсілдік, этникалық және әлеуметтік келеңсіздер, сондай-ақ білім мен ойын-сауық арасындағы қайшылықтар туралы айтылады. TV Guide және Newsweek журналдары фильмнің шыққан кезінде, 1950-ші жылдармен салыстырғанда, американдық қоғам үшін жанжалдар мен мәдениетке жат мінез-құлықтар көбірек күтілетін және таң қалдырмайтын жағдай екенін атап өтті. Newsweek журналы былай деп жазды: «90-шы жылдардың цинизміне толықталып, бұл жанжалдардың қоздырған дүрбелеңіне сену қиын. 1950 жылдары Ингрид Бергман Голливудтың қара тізіміне жүкті болғаны үшін енгізілді. Бүгін Оливер Норт Конституцияны бұзып, саяси мансабын бастайды. Өміріңді қиратқан нәрсе сені «Опра» бағдарламасына шақырып, кітап жариялауға мүмкіндік береді. Ұят – жеңілгендерге арналған; ашық мойындау және 12 қадамдық бағдарлама сені үлгіге айналдырады». «Квиз шоу» арқылы Disney фильмге қызығушылық пен жариялылық туғызу үшін, оны кеңінен көрсетуден бұрын шектеулі санда кинотеатрларда көрсету стратегиясын қолданды. Шаушанкты құтқару да сол уақытта ұқсас жолмен таратылды, бірақ «Квиз шоу» сияқты, ол кассалық сәтсіздікке ұшырады. «Квиз шоу» 1994 жылдың 14 қыркүйегінде Нью-Йоркте көрсетілді және демалыс күндері 27 экранға дейін кеңейтілді, 757 714 доллар табыс етті, бұл 50 экраннан кем фильм үшін ең жоғары кіріспен бесінші демалыс болды. Алғашқы бес күнде 792 366 доллар жинады. Фильм келесі төрт аптада 822 экранға дейін кеңейтіліп, АҚШ және Канадада 24 822 619 доллар табыс етті. АҚШ-та фильмнің кассалық табысы төрт рет «Оскар» сыйлығына ұсынылғаннан кейін де төмендеді, 1995 жылдың 12 наурызындағы апталық табыста 63% азайды. Театрларда көрсетілгеннен кейін «Квиз шоу» 1995 жылғы Берлин халықаралық кинофестивалі және 1995 жылдың 5-12 қазанында өткен Санданс кинофестивалінің қытайлық нұсқасы сияқты халықаралық фестивальдерде көрсетілді. Берлиндегі фестивальге бес апта қалғанда Редфорд Disney-ге «Жеке және жақын» (1996) фильміндегі жұмысы мен Санданс фестиваліне берген уәдесіне байланысты қатыспайтынын хабарлады. Алайда, фестиваль директоры Мориц де Хаделннің айтуынша, фестиваль тек Редфорд қатысқан жағдайда ғана «Квиз шоуды» насихаттауға келіскен. Оның қатыспауы Disney және басқа кинофестиваль ұйымдастырушыларымен қарым-қатынасын нашарлатты, бұл фильмнің халықаралық көрсетіліміне кері әсер етті. Германия мен Франция сияқты елдерде «Квиз шоу» кіші қалаларға қарағанда үлкен қалаларда жақсы нәтиже көрсетті және ерлерге қарағанда әйел көрермендерді көбірек тартты. Италияда фильмге көп қызығушылық болғанына қарамастан, ол коммерциялық сәттілікке жете алмады. Фильм Испанияда жақсы нәтиже көрсетті, онда 31 экранда көрсетілген алты күн ішінде 368 000 доллар табыс етті. 1995 жылдың 12 ақпанына қарай фильмнің халықаралық табысы 1,4 миллион долларды құрады. Соңында ол халықаралық деңгейде 27,4 миллион доллар жинады, ал жалпы әлемдік табысы 52,2 миллион долларға жетті.

Сыни қабылдау

Quiz Show қазіргі уақытта Rotten Tomatoes сайтында 117 рецензияға негізделген 97% рейтингке ие, орташа бағасы 8.4/10. Сайттың консенсусы былай деді: "Роберт Редфордтың ептілікпен режиссерлік еткен және көптеген керемет актерлік жұмыстармен сән берген "Квиз шоу" қоғамдық нормалардың ыдырауын ақылмен зерттейді, бірақ нақты жауаптарға тоқталмайды". Фильм сыншысы Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыздың 3,5 жұлдызын берді және сценарийді "ақылды, сезімтал және қатал" деп сипаттады. Веб-сыншы Джеймс Берардинелли "Файенстің тамаша актерлік шеберлігін" жоғары бағалап, "Джон Туртурро харизмасы жоқ Герби Стемпель рөлінде керемет" деп жазды. Entertainment Weekly журналына жазған Оуэн Глейберман Марк Ван Дорен рөліндегі Пол Скофилдтің қосалқы рөлін бөліп көрсетті, "Квиз шоудың жаны екі Ван Дорен арасындағы қарым-қатынаста жатыр" деді. Кеннет Туран Скофилдтің осы рөлін "Барлық маусымдар үшін адам" (1966) фильмінен бері ең жақсысы деп атады және Фиенстің "әдепті сыртқы көріністің артындағы ауырсынуды бейнелеу қабілеті, зиялық және эмоционалдық азабын шынайы және жанды нәрсеге айналдыруы" болмаса, фильм "мүлдем басқаша сезім берер еді" деп мәлімдеді.