Кіріспе

1925 жылы Болгарияның София қаласындағы шіркеуге коммунистік партияның жауынгерлері жасаған бомбалық шабуыл

Аягөргідің (Свята Неделя) шіркеуіне жасалған шабуыл – Болгарияның София қаласындағы Аягөргідің (Свята Неделя) шіркеуіне жасалған террористік акт. Ол 1925 жылдың 16 сәуірінде болгар коммунистік партиясының әскери ұйымының, кеңес әскери барлау қызметімен басқарылған және жабдықталған тобы генерал Константин Георгиевтің жерлеу рәсімі кезінде шіркеудің шатырын жарылтып, шабуыл жасады. Георгиев 14 сәуірде болған коммунистік шабуылда қаза тапқан болатын. Шабуылдың салдарынан елдің саяси және әскери элитасынан 150 адам қаза тауып, дінге келген 500-ге жуық адам жарақат алды.

Дайындық

1923 жылы қыркүйек көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан және 1924 жылғы 2 сәуірде Болгария Жоғарғы апелляциялық сотының БКП-ны тыйым салуынан кейін Коммунистік партия қиын жағдайға түсті. Үкімет көптеген белсенділерді тұтқындады және ұйымның өмір сүруіне тікелей қауіп төнді. БКП Орталық Комитетінің құрамында Яко Доросиев, капитан Иван Минков және Болгарияның болашақ басшысы Валко Червенков кіретін арнайы жазалау тобы құрылды. БКП-ның әскери ұйымы (МО), Минков пен майор Коста Янков басшылығымен, шағын, оқшауланған топтар (“шесторки”, “шесторки”, қазіргі террористік ұялар сияқты) құрып, жеке шабуылдар жасады. Бірақ бұл полицияға БКП-ның заңсыз құрылымдарын салыстырмалы түрде оңай анықтап, жоюға кедергі болмады. Кейін, 1924 жылдың желтоқсан айында, ұйым шіркеудің қызметшісі Петр Задгорскийді қатарға қосты. МО қару-жарақ бөлімінің басшысы Димитар Хаджидимитров пен Димитар Златарев полиция директоры Владимир Начевті өлтіруді және оның жерлеу рәсімі кезінде кең ауқымды шабуыл жасауды ұсынды. Осылайша олар полиция иерархиясындағы маңызды тұлғаларды жоюға және биліктің БКП-ға көрсетіп отырған қысымын азайтуға үміттенеді. Бұл идеяны Орталық Комитет хатшысы Станке Димитров қолдады және 1925 жылдың басында Георгий Димитров пен Коминтерннің Бас хатшысы Васил Коларовпен талқылады. Дегенмен, олар бұл ұсынысты мақұлдамады, себебі мұндай әрекетке дейін кең ауқымды көтеріліске дайындық жүргізілуі керек деп санайтын. Осы уақытта үкімет БКП-ға көрсетіп отырған қысымды күшейтуді жалғастырды. 1925 жылдың 11 ақпанында ықпалды шенеунік Валчо Ивановты өлтіргеннен кейін, 10 наурызда мемлекеттік қорғау туралы заңға түзетулер енгізілді, осымен биліктің өкілеттіктері артты. 26 наурызда МО басшысы Яко Доросиев өлтірілді. Бұл оқиғалар БКП басшыларының өмірін қауіпке тікелей ұшыратты және МО басшылығын ашуландырды. Олар Коминтерннің наразылығына қарамастан, жоспарларын іске асыруға дайын екендерін мәлімдеді. Шабуыл жасағандар кеңестік арнайы қызметтердің қолдауымен әрекет еткен деген болжам бар, бірақ бұл гипотезаны растайтын құжаттық дәлелдер жоқ.

Тікелей салдары

Террорлық шабуылдан кейінгі кеште әскери жағдай жарияланды. Шабуыл Әскери одақ ұйымдастырған, үкімет тарапынан үнсіз келісіммен жүзеге асырылған зорлық-зомбылық толқынына әкеп соқты. Келесі екі аптада шамамен 450 адам сотсыз өлім жазасына кесілді, оның ішінде ақын Гео Милев және журналист Йосиф Хербст. (1925 жылы қаза тапқандардың жаппай жерленген орны 1950 жылдары бөгет құрылысы кезінде табылған, ал Милевтің денесі бірінші дүниежүзілік соғыста көзін жоғалтқандықтан, әйнек көзі арқылы танылды.) Ұйымға қатысқан көптеген басқа коммунистер де қатты жазаланды. ҚМ жетекшілері Коста Янков пен Иван Минков та осы қылмысқа қатысқандардың арасында болды. Шабуылды ұйымдастырушылардың бірнешеуі, мысалы, Златарев, Петр Абаджиев және Никола Петров, Югославия арқылы Кеңес Одағына қашып кетті. Партиясынан бас тартылған Задгорский полицияға өзінің кінәсін мойындап тапсырды. Шабуылға қатысқандардың ісі 1925 жылдың 1-11 мамырында Софиядағы әскери сотта қарастырылды. Задгорский, Минковты жасыруға тырысқан подполковник Георгий Коев және МО бөлімшесінің басшысы Марко Фридман өлім жазасына кесілді. Станке Димитров, Петр Абаджиев, Димитар Гранчаров, Николай Петрини және Христо Косовский де өлім жазасына кесілді, олардың соңғы үшеуі бұрынғы апталарда қаза тапқан болатын. Айыпталушылардың арасындағы ең жоғары лауазымды тұлға Марко Фридман ұйымның Совет Одағынан қаржыландырылып, қару-жарақпен жабдықталып келгенін мойындады, бірақ шабуылдың толық жауапкершілігін Янков пен Минковқа жүктеді, олар, Фридманның сөзінше, БКП басшылығының келісімінсіз әрекет еткен.