Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық раввин (1927–2020)
American rabbi (1927–2020)
Норман Ламм (19 желтоқсан 1927 – 31 мамыр 2020) – американдық жаңашыл ортодоксал раввин, ғалым, академиялық басшы, автор және еврей қауымының қайраткері. Ол 2013 жылдың 1 шілдесінде зейнетке шыққанға дейін Йешива университетінің канцлері болды. Ламм Йешива университетінің үшінші президенті және АҚШ-та туған алғашқы президент болды. Ол рабби Жозеф Б. Соловейчиктың шәкірті болды (ортодоксалдықтың ең ықпалды заманауи ғалымдарының бірі), ол оны 1951 жылы Йешива университетінің раввиндік мектебі – рабби Исаак Елханан теологиялық семинариясында раввин етіп бекітті.
Norman Lamm (December 19, 1927 – May 31, 2020) was an American Modern Orthodox rabbi, scholar, academic administrator, author, and Jewish community leader. He was the Chancellor of Yeshiva University until he announced his retirement on July 1, 2013. Lamm served as the third President of Yeshiva University, the first to be born in the United States. He was a disciple of Rabbi Joseph B. Soloveitchik (one of Orthodoxy's most influential modern scholars), who ordained him at the Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary, Yeshiva University's rabbinical school in 1951.
Ерте өмір және білім
Ламм төрт бауырдың бірі болып, Бруклиндегі Уильямсбургте өсті. Оның әкесі Самуил Нью-Йорк штатының кошерлік инспекторы ретінде және басқа да түрлі жұмыстар істеді. Оның анасы Перл (туған тегі Баумол) беделді раввин отбасынан шыққан еді. Жастық шағында Ламм Бруклиндегі Уильямсбургте Mesivta Torah Vodaath-қа қатысты. Ол Йешива колледжінде, Йешива университетінің ерлерге арналған бакалавриат мектебінде оқып, 1949 жылы химия мамандығы бойынша диплом алды. Содан кейін Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі құпия зертханада жаңадан құрылған Израиль мемлекеті үшін қару-жарақ жасаумен айналысты. Ол бітіру курсының үздік түлегі болды. Кейін Ламм Йешива университетінде еврей философиясы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Ламмтың анасының әкесі – рабби Йехушуа Баумол (1880–1948), ол "Эмек халаха" атты жинақтың авторы еді. Осы еңбегінде Баумол сол кездегі жас Ламмның бірнеше ойларын келтіріп, оның сұрақтарына жауап берді. Ламмды Мезива Тора Водааттан шығып, Иешива колледжіне оқуға шақырған да Баумол болды, онда рабби Йосеф Б. Соловейчик оның ұстазы болды. 1958 жылы Манхэттеннің жоғарғы батыс бөлігіндегі еврей орталығында раввиннің көмекшісі болды, ал 1959 жылдан 1976 жылға дейін сол орталықтың аға раввині қызметін атқарды. 1959 жылы ол Йешива университетінде еврей философиясының профессоры болды. Дегенмен, ол православие және реформалық иудаизм арасындағы байланыс сақталғанын қамтамасыз етуге тырысты, еврей бірлігін сақтау үмітімен. Ламм Американың бұрынғы Синагогалар кеңесінде реформалық және консервативтік иудаизммен жұмыс істеуді қолдады. "Аралас" раввиндер тобының алдындағы лекциясында ол православиелік емес раввиндер өз қауымдарының "жарамды" рухани көшбасшылары екенін, ал православиелік раввиндер "заңды" діни көшбасшылар екенін айтты. "Жарамды" сөзі латынша validus сөзінен шыққан, ол "күшті, мықты" дегенді білдіреді, және олар, әрине, күшті және ықпалды еврей көшбасшылары, олардың еңбегіне құрмет көрсету керек. Бірақ тек православиелік раввиндер ғана "заңдылыққа" таласуға құқылы, бұл сөз латынша lex, заң сөзінен шыққан. Тек халахаға толық берілген адам ғана рабби ретінде еврейлік заңдылыққа ие болады. Православиелік емес иудаизмнің теологиясы мен діни тәжірибелерімен күшті келіспесе де, Ламм консервативтік және реформалық иудаизммен ынтымақтастыққа шақыратын православиенің ең белсенді көшбасшыларының бірі болды. 1989 және 1990 жылдары Израиль премьер-министрі Ицхак Шамир Ламмнан "Еврей кім?" деген мәселеге байланысты туған дағдарысты шешуге көмектесуін сұрады, бұл мәселе реформалық ағымдағы дінге өткен адам Израильге көшіп келгісі келген кезде туды. Ламм барлық тараптың жақсы ниеті мен нәзік дипломатияны қажет ететін конфессиялық дағдарысқа шешім тапты. Ламмның ұсынысына жауап ретінде премьер-министр Шамир Израильдің кабинет хатшысы Елиаким Рубенштейнды, кейіннен Жоғарғы Сот мүшесі болған, тағайындады. Ол консервативтік, реформалық және православиелік иудаизмнің раввиндерімен, соның ішінде Йешива университетінің профессорларымен, Ламмның басшылығымен бірнеше ай бойы құпия келіссөздер жүргізді. Жоспарға еврей дініне ауысып, Израильге көшпекші болған адамдармен сұхбат алатын бірлескен комиссия құру көзделді, олар бейт-динге (еврей раввиндік соты) жіберілетін еді, ол кандидатты дәстүрлі халаха бойынша дінге ауыстыруды жүзеге асыратын еді. Барлық келіссөз жүргізуші тараптар келесідей келісімге келді: 1) Дінге өту халахаға сәйкес жүргізілуі керек, 2) Дінге өтуді бақылайтын бейт-дин православиелік болуы керек, мүмкін Израильдің Бас раввині тағайындаған болуы керек, және 3) болашақ дінге өтушілердің ықыласын анықтау үшін үш топтың өкілдерінен тұратын комиссия құрылуы керек. Көптеген реформалық раввиндер бейт-диннің қатаң халахикалық және православиелік болуы керек деген пікірге наразылық білдірді, бірақ олар келісімге келді. Алайда, бұл жоба туралы ақпарат көпшілікке тарағаннан кейін, бірқатар жетекші хареди раввиндері бұл жобаны айыптап, оны "халаханың бұрмалануы" деп мәлімдеді. Раввин Моше Шерер, сол кезде Агудат Израиль Дүниежүзілік Ұйымының төрағасы, "Иә, біз осы фарсқа тоқтам салуға қатыстық, мен осыған қорған боламын" деді. Ламм Шерердің бұл араласуын айыптап, оны "Шерердің өзінің керемет қырық жылдық мансабында жасаған ең зиянды ісі" деп атады. Ламм бұл мәселенің еврейлердің біртүтастығын бұзуға бағытталған шешімнің бастамасы ғана екенін білдірді. Егер бұл біріктірілген дінге өту жоспары жойылмағанда, ол бұл бағдарламаны халахикалық еврей ажырықтарына дейін кеңейтуді жоспарлаған, осылайша мамзерут мәселесіне шешім табуды көздеген. "Жүз бет" атты сөйлеуінде Ламм тыңдаушыларын ескертіп, еврей қауымдастығында "еңсеруге болмайтын және апатты жарылыс" болады деді, егер православиеден бастап барлық ағымдардан келген еврейлер бір-бірін тыңдап, бірлесіп жұмыс істеудің жолын таба алмаса. Осы сөйлеуінде (қазір мақала) ол діни плюрализмнің максималды идеяларын, әсіресе релятивизмді жобады. Ол православиелік емес еврейлердің халахикалық заңдылығын жоққа шығарады, олардың халахаға қатысты көзқарастарының нормативтік мәні жоқ екенін түсіндіреді. Алайда, ол діни плюрализмнің орташа түрін қолдайды және православиелік еврейлер православиелік емес раввиндерді жарамды еврей көшбасшылары деп қабылдауы керек екенін, олардың рухани беделі бар екенін айтады. Православиелік емес еврейлердің өткізген некелері еврей заңдарына сәйкес болса, халахикалық тұрғыдан жарамды болуы мүмкін, бірақ православиелік емес ажырықтар (бейт-динді қажет етеді) жарамсыз. Православиелік және православиелік емес еврейлер бірлесіп жұмыс істеудің жолдарын табуы керек.
Lamm was one of four siblings and grew up in Williamsburg, Brooklyn. His father, Samuel, had several different jobs, including as a kosher inspector for New York state. His mother, Pearl (née Baumol), was descended from a respected rabbinic family. In his youth, Lamm attended Mesivta Torah Vodaath in Williamsburg, Brooklyn. He attended Yeshiva College, the men's undergraduate school of Yeshiva University, and obtained a degree in chemistry in 1949 before working in a clandestine laboratory in upstate New York developing munitions for the newborn State of Israel. He was the secular studies valedictorian of his graduating class. Lamm later earned a Ph. D. in Jewish philosophy from Yeshiva University. Lamm's maternal grandfather was Rabbi Yehoshua Baumol (1880–1948), who authored the responsa entitled Emek Halakha. In that work, Baumol cited several insights from the then young Lamm and responded to his questions. It was Baumol who encouraged Lamm to leave Mesivta Torah Vodaath to attend Yeshiva College, where Rabbi Joseph B. Soloveitchik would become his mentor. became an assistant rabbi at the Jewish Center on the Upper West Side of Manhattan in 1958; and then the senior rabbi of the Jewish Center from 1959 to 1976. In 1959, he also became a professor in Jewish philosophy at Yeshiva University. Nonetheless, he has worked over the years to keep lines of communication open between Orthodox and Reform Judaism, in the hopes that Jewish unity can be maintained. Lamm was a proponent of working with Reform and Conservative Judaism in the now defunct Synagogue Council of America. In a lecture before Klal, a "mixed" group of rabbis, he maintained that non Orthodox rabbis are "valid" spiritual leaders of their congregants, whereas the Orthodox are "legitimate" religious leaders. "Valid" comes from the Latin word validus which means powerful, strong–and they are certainly strong and influential Jewish leaders who should be respected for their efforts. But only Orthodox rabbis can lay claim to "legitimacy," a word which derives from Latin lex, law. Only one committed fully to the halakha can be considered Jewishly legitimate as a rabbi. While strongly disagreeing with the theology and religious practices of non Orthodox forms of Judaism, Lamm was one of the most outspoken leaders in Orthodoxy for cooperation with Conservative Judaism and Reform Judaism. In 1989 and 1990 Israeli Prime Minister Yitzhak Shamir asked Lamm to help defuse the crisis related to the "Who is a Jew?" issue, which had erupted when a Reform convert wanted to make aliyah (emigration to the State of Israel). Lamm devised a solution for the denominational crisis which required delicate diplomacy as well as goodwill on all sides. In response to Lamm's suggestion, Prime Minister Shamir appointed Israeli Cabinet Secretary Elyakim Rubenstein, later a member of the Supreme Court, who negotiated secretly for many months with rabbis from Conservative, Reform and Orthodox Judaism, including faculty at Yeshiva University, with Lamm as Rosh ha Yeshiva. The plan called for the creation of a joint panel that interviewed people who were converting to Judaism and considering making aliyah (moving) to Israel, and would refer them to a beit din (rabbinic court of Judaism) that would convert the candidate following traditional halakha. All negotiating parties came to an agreement that: (1) Conversions must be carried out according to halakha, (2) the beit din overseeing the conversion would be Orthodox, perhaps appointed by the Chief Rabbinate of Israel, and (3) there would be a committee consisting of representatives of all three groups to interview potential converts as to their sincerity. Many Reform rabbis took offense at the notion that the beit din must be strictly halakhic and Orthodox, but they acquiesced. However, when word about this project became public, a number of leading Haredi rabbis issued a statement denouncing the project, condemning it as a "travesty of halakha". Rabbi Moshe Sherer, then the Chairman of Agudath Israel World Organization, stated that "Yes, we played a role in putting an end to that farce, and I'm proud we did." Lamm condemned this interference by Sherer, stating that this was "the most damaging thing that he [Sherer] ever did in his brilliant forty year career." Lamm wanted this to be only the beginning of a solution to Jewish disunity. He stated that had this unified conversion plan not been destroyed, he wanted to extend this program to the area of halakhic Jewish divorces, thus ending the problem of mamzerut. In his speech Seventy Faces, Lamm warns his listeners that there will be an "unbridgeable and cataclysmic rupture within the Jewish community" unless Jews from all the denominations, including Orthodoxy, listen to each other and try to find a way to work together. In this speech (now an essay) he rejects maximal ideas of religious pluralism, especially relativism. He denies that non Orthodox Jews have halakhic legitimacy, explaining that their views on halakha do not have normative status. However, he goes on to affirm a moderate form of religious pluralism, and holds that Orthodox Jews must accept that non Orthodox rabbis are valid Jewish leaders, and possess spiritual dignity. He holds that marriages that are officiated at by non Orthodox Jews can be halakhically valid if conducted in accordance with Jewish law, but not so non Orthodox divorces (which require a beit din). Orthodox and non Orthodox Jews must find ways to work together.
Абиогенез, эволюция және ғылым туралы көзқарастар
Алғашында ғалым ретінде даярланған Ламм ғылым мен яһуди діні арасындағы байланысқа қызығушылық танытты. 1971 жылғы «Ерден тыс өмірдің діни маңызы» атты мақаласында Ламм абиогенез және эволюция, Жердегі тіршіліктің пайда болуы, сондай-ақ осы кезде өмірдің Күн жүйесінен тыс, басқа планеталарда дамуы мүмкін деген ғылыми консенсус қалыптасуы туралы жазады. Ол былай деп жазады:
Originally trained as a scientist, Lamm maintained an interest in the interface between science and Judaism. In his 1971 essay "The religious implications of extraterrestrial life," Lamm writes about scientific developments concerning abiogenesis and evolution, the creation of life on Earth, and the then developing scientific consensus that life could possibly evolve on other planets outside of the Solar System (i. e. extraterrestrial life). He writes:
«Шындығында, біздің замандағы ең беделді ғалымдардың көпшілігі, өз салаларында көрнекті болғандары, ғаламда басқа жерде де саналы өмір бар деп сенеді».
the fact remains that most of the highly respected scientists of our day, eminent in their fields, do believe that intelligent life exists elsewhere in the universe
Діни ұстанымның адалдығын сақтау үшін, фактіге айналуы мүмкін жағымсыз теорияларды қарастырудан бас тартуға болмайды. Тора – «ақиқат Торасы», ал фактілерден жалтару – осы ақиқатты мифке айналдырумен тең. Әрине, осы жерде талқыланып жатқан теориялар (әлі) дұрыс екені дәлелденбеген. Бірақ олар болуы мүмкін, және яһуди діні сонда оларға қарсы тұруға дайын болуы керек, өйткені ол адамдардың ұрпақтар бойы шындық деп санаған нәрсеге қарсы тұрды. Сегіз ғасырдан астам бұрын Маймонид ғаламның мәңгілігі туралы кеңінен қабылданған Аристотельдік теориямен бетпе-бет келді, ол Киелі кітаптағы уақыт бойынша жаратылу тұжырымына қайшы келді. Маймонид Аристотель материяның мәңгілігін нақты дәлелдей алмағанын көрсетті және мәңгілік пен жаратылу философиялық тұрғыдан бірдей мүмкіндіктер болғандықтан, ол жаратылуды қабылдауды жөн көрді, өйткені осы теория Жаратылыс кітабында баяндалғандай. Дегенмен, Маймонид, егер Аристотельдің теориясы сенімді түрде дәлелденсе, оны қабылдап, Жаратылыс кітабындағы аяттарды материяның мәңгілігі теориясына сәйкес қайта түсіндіретінін айтты. Адал адамдар, әсіресе Құдайға және Тораға шын жүректен сенушілер, әрқашан, әсіресе қазіргі заманда осындай ұстанымды қабылдауы керек. Дәстүрлі догмалар, тіпті Аристотельдің беделімен нығайтылған болса да, ежелгі немесе қазіргі уақытта қатаң сынақтан өтуі керек. Егер олар жеткіліксіз болса, оларға мән берудің қажеті жоқ. Бірақ егер олар негізінен дұрыс деп табылса, оларды елемеуге болмайды. Сонда жаңадан ашылған ақиқаттарды біздің Торамызды – «ақиқат Торасын» – жақсырақ түсіну үшін пайдалануымыз керек. Ламмның осы тақырыптағы жазбалары «Онда не бар?» атты деректік фильмінің екінші дискісіндегі «2001: Ғарыш саяхаты» арнайы басылымында ерекше орын алған. Бұл деректік фильмде ерден тыс өмірдің болу мүмкіндігі туралы әртүрлі ғалымдар мен философтардың пікірлері ұсынылады.
No religious position is loyally served by refusing to consider annoying theories which may well turn out to be facts. Torah is "a Torah of truth," and to hide from the facts is to distort that truth into a myth. Of course, it must be repeated that the theories here under discussion have not (yet) been established as true. But they may be: and Judaism will then have to confront them as it has confronted what men have considered the truth throughout the generations. Maimonides, over eight centuries ago, was faced with the widely accepted Aristotelian theory of the eternity of the universe, which ostensibly contradicted the Biblical conception of creation in time. Maimonides demonstrated that Aristotle had not conclusively proved the eternity of matter and that since eternity and creation were philosophically equally acceptable alternatives, he preferred to accept creation since this theory was the one apparently taught in Genesis. Nevertheless, Maimonides averred, were the Aristotelian theory convincingly proven, he would have accepted it and reinterpreted the verses in Genesis to accommodate the theory of the eternity of matter. It is this kind of position which honest men, particularly honest believers in God and Torah, must adopt at all times, and especially in our times. Conventional dogmas, even if endowed with the authority of an Aristotle – ancient or modern – must be tested vigorously. If they are found wanting, we need not bother with them. But if they are found to be substantially correct, we may not overlook them. We must then use the newly discovered truths the better to truly understand our Torah – the "Torah of truth." Lamm's writings on this subject are prominently featured in the "What Is Out There?" featurette, on disk two of the two disc special edition of 2001: A Space Odyssey. This featurette offers the views of various scientists and philosophers on the possibility of extraterrestrial life.
Жазбалар
Ламм 10 кітаптың авторы және 20 томнан астам кітапты редакциялады немесе редакциялауға қатысты. Оның орнын Рихард Джоэл басты, ол Йешива университетінің төртінші президенті және бұл лауазымды алғаш рет лайк (дінге бейім емес адам) иеленді. Джоэл – бұрынғы адвокат, сонымен қатар ол Бнай Бриттің халықаралық студенттік ұйымы Хиллельге жетекшілік еткен. Джоэл бұрын Йешива университетінің Кардозо құқық мектебінде декан және профессор болып жұмыс істеген, ал Нью-Йорк қаласында аудандық прокурордың көмекшісі болған. Президенттік қызметтен кеткеннен кейін Ламмға Йешива университетінің канцлері лауазымы берілді. Ол Йешива университетінің раввиндер мектебі РИЭТС-тің Рош ХаЕшивасы ("ешива басшысы") атағын тағы он жыл сақтап қалды. Зейнетке шыққаннан кейін Ламм қоғамдық өмірден қанағаттанды. Отбасы мүшелерінің сөзіне сүйенсек, Ламм есте сақтау қабілетіне әсер ететін аурудан зардап шеккен.
Lamm was the author of 10 books, and edited or co edited over 20 volumes. and was succeeded by Richard Joel, who became the fourth President of Yeshiva University and the first layman to hold the office. Joel is a former attorney who also led the Bnai Brith's international Hillel student organization. Joel had previously been associate dean and professor at Yeshiva University's Cardozo Law School, and was an assistant district attorney in New York City. Upon his retirement as president, Lamm was given the position of Chancellor of Yeshiva University. He maintained his title as Rosh HaYeshiva ("head of the yeshiva") of Yeshiva University's rabbinical school, RIETS for an additional ten years. After retirement Lamm left the spotlight of communal life. According to a family member Lamm suffered from an illness that affected his memory.