Кіріспе

Файнерлік пеш – шойынды "тазалау" процесі арқылы ұнтақ темірге айналдыру үшін қолданылатын пеш. Бұл процесте құйылған темірді тазарту ошағында балқытып, балқытылған құйылған темірден көміртегін окистеу арқылы алып тастау жүзеге асырылады.

Тарих

Қытайдың ежелгі дәуірінде кемінде б.з.д. III ғасырға дейін, темірді тазарту үшін сәндік балқыту пеші қолданылған. Бұл тұжырым Tieshengguo есімді ерте Хань әулетінің (б.з.д. 202 – 220 ж.) археологиялық қазбаларында табылған, құйма және шойын темірден жасалған, тазартылған темір мен болат үлгілеріне негізделген. Пиготтың болжамы бойынша, сәндік балқыту бұрынғы Соғысқан Штаттар кезеңінде (б.з.д. 403–221 ж.) де болған болуы мүмкін, себебі сол кезеңге жататын қытай темір бұйымдары табылды және Қытайда гүлді пештердің қолданылғанына ешқандай құжатталған дәлел жоқ. Еуропада сәндік балқыту идеясы XIII ғасырда пайда болған болуы мүмкін. Дегенмен, ол, мүмкін, 15 ғасырға дейін толыққанды зәрлі қару жасауға қолданылмады, оны флоренциялық итальяндық инженер Антонио Аверлино (шамамен 1400–1469 ж.) су доңғалағымен жұмыс істейтін үрлеу пешімен бірге сипаттаған. 18 ғасырдың соңынан бастап Еуропада сәндік балқыту процесін басқа әдістер алмастыра бастады, олардың ең табыстысы – қорыту, бірақ кейбіреулері 19 ғасырдың ортасына дейін қолданыла берді. Жаңа әдістер минералды отынды (көмір немесе кокс) пайдаланып, темір өнеркәсібін ағаш көміріне тәуелділіктен босатты.

Түрлері

Жақсы жасалған ұстаханалардың бірнеше түрі болды.

Неміс балғашы

Швецияда басым тип – барлық процестер үшін пайдаланылатын жалғыз ошақты неміс ұстаханасы болды.

Валониялық балға

Швецияның Стокгольмнің солтүстігіндегі Уппленд және оған іргелес жатқан кейбір провинцияларда Валония ұстаханасы деп аталатын тағы бір түр пайдаланылды, негізінен oregrounds темірі деп белгілі, ерекше таза темір өндіру үшін. Ол Англияға бұршақ болат жасау үшін экспортталды. Оның тазалығы Данемора кенінен пайдалануға байланысты болды. Валония ұстаханасы Ұлыбританияда дерлік жалғыз қолданылған түр болды. Ұстаханада екі түрлі ошақ болды: өнімді аяқтау үшін – финерлік ошақ, ал шикізат – гүлді қайта қыздыру үшін – шаферлік ошақ.

Процесс

Арнайылаушы деп аталатын жұмысшы, көміртекті (және кремнийді) тотықтыру үшін шойынды қайта балқытты. Бұл темірдің бір кесегін (кейбір шлакпен бірге) – гүлді (bloom) жасады. Ол сумен жұмыс істейтін балғамен (көзіне балғамен) біріктіріліп, арнайылауға қайтарылды. Келесі кезеңдерді "шекешші" атқарды, ол Оңтүстік Йоркшир сияқты темір өндіретін аймақтарда "арқаншы" деп те аталды, және ол темірін арқан пешінде қыздырды. Гүлдің (bloom) өте көп тесіктері болғандықтан және олардың арасы шлакқа толы болғандықтан, шекешшінің немесе арқаншының міндеті қыздырылған гүлді балғамен соғып, шлақты сығып шығару және одан кейін өнімді таяқшаға айналдырып, "анкони" немесе таяқша темір жасау болды. Мұны істеу үшін, ол темірді қайта қыздыруы керек еді, ол үшін шаферді (chafery) пайдаланды. Арнайылауда қолданылатын отын – көмір (кейін кокс) болуы керек еді, себебі минералды отындағы қоспалар темірдің сапасына әсер ететін.

Қалдық

Қалдық өнім ошақта салқындатылып, "моссер" деп алынды. Фурнесс аймағында олар көбінесе қабырғаның үстіңгі тасы ретінде қалдырылатын, әсіресе Спарк Бридж және Нибтвейт ұстаханаларының жанында.