Кіріспе

Биологиялық процесс

Цитруллиндеу немесе деиминдеу – ақуыздағы аргинин аминқышқылының цитруллин аминқышқылына айналуы. Цитруллин – генетикалық кодтағы ДНК-да кодталатын 20 стандартты аминқышқылдың бірі емес. Керісінше, ол трансляциядан кейінгі модификацияның нәтижесі. Цитруллиндеу, немесе цитруллиннің уреа циклының бөлігі ретінде, не азот оксиді синтезасы ферменттерінің қосалқы өнімі ретінде түзілуінен ерекшеленеді. Аргинин деминазалары (АДИ) деп аталатын ферменттер еркін аргининнің деиминдеуін катализдейді, ал ақуыз аргинин деминазалары немесе пептидил аргинин деминазалары (ПАД) бастапқы кетимин тобын (>C=NH) кетон тобымен (>C=O) алмастырады. Аргинин бейтарап pH-та оң зарядталған, ал цитруллиннің жалпы заряды жоқ. Бұл ақуыздың гидрофобтылығын арттырады, нәтижесінде ақуыздың бүктелуі өзгереді, оның құрылымы мен функциясына әсер етеді. Иммундық жүйе цитруллинделген ақуыздарға шабуыл жасай алады, бұл ревматоидты артрит (РА) және қөпсклероз (МС) сияқты аутоиммундық ауруларға алып келеді. Фибрин мен фибриноген ревматоидты буындарда аргининнің деиминделуіне қолайлы орын болуы мүмкін. Антицитруллинделген ақуызға (АЦА) қарсы антиденелерді анықтау ревматоидты артритке қатысты өте ерекше (88–96%), ревматоидты факторға (70–78%) шамалас сезімтал және клиникалық аурудың пайда болуына дейін анықталады. Цитруллинделген виментин РА және басқа да аутоиммундық ауруларда аутоантиген болып табылуы мүмкін және РА зерттеулерінде қолданылады. Сонымен қатар, мутацияланған цитруллинделген виментинге (МЦВ) қарсы антиденелер РА терапиясының тиімділігін бақылау үшін пайдалы болуы мүмкін. ELISA жүйесінде сынақ нәтижелерін жақсарту үшін генетикалық түрлендірілген цитруллинделген виментин (МЦВ) – виментиннің табиғи изоформасы қолданылады. Аргининнен цитруллинге өтетін реакцияда аргининнің терминалды азот атомдарының бірі оттегімен алмастырылады. Осылайша, аргининнің оң заряды (физиологиялық pH-та) жойылады, бұл ақуыздың үшіншілік құрылымын өзгертеді. Реакцияда бір су молекуласы қолданылады және аммиак қосалқы өнім ретінде түзіледі.

ПАД-ның кіші түрлері

ПАД-тар хордалыларда кездеседі, бірақ төменгі сатыдағы жануарларда жоқ. Сүтқоректілерде бес PAD изотипі – PAD1, PAD2, PAD3, PAD4 және PAD6 – анықталған. PAD5 адамдарда ерекше изотип деп есептелді, бірақ ол PAD4-ке гомолог екені көрсетілді. PAD2 скелеттік бұлшық еттері мен макрофагтарда виментинмен өзара әрекеттесетіні де анықталды, бұл филаменттердің ыдырауына алып келеді, бұл апоптозға қатысты екенін көрсетеді. Миелиногенез процесінде МБП-ның метилденуі және фосфорилденуі белсенді. Эмбрионың орталық нерв жүйесінің дамуының бастапқы кезеңдерінде МБП деиминациясы миелин құрастыруда маңызды рөл атқарады. Ересектерде МБП деиминациясы көптік склероз сияқты демиелинизациялық ауруларда кездеседі. МБП әр жағдайда әртүрлі жасуша түрлеріне әсер етуі мүмкін. PAD3 экспрессиясы қой жүнінің модификациясына байланысты. Трихохиалиннің цитруллинізациясы кератин филаменттерін байланыстыруға және өзара байланыстыруға мүмкіндік береді, бұл жүн талшығының өсуін бағыттайды. Бұл үшін негізгі изотип – PAD4, ол гистон 3 және 4-тегі аргинин мен/немесе монометилденген аргининнің деиминациясын жүзеге асырады, аргинин метилденуінің әсерін тоқтатады.

Аутоиммунды аурулар

Ревматоидты артрит және псориаздық артрит, жүйелі қызыл жегі және Шёгрен синдромы сияқты басқа да аутоиммундық ауруларда аутоантителолар көбінесе цитруллинденген ақуыздарға шабуыл жасайды. Цитруллинденген ақуыздарға қарсы антителоның болуы ревматоидты артритті анықтаудың стандартты тесті болып табылады және аурудың нашарлауымен байланысты. Цитруллинденген ақуыздар Альцгеймер ауруында жасушалардың жойылуымен бірге пайда болатын жасуша қалдықтарында, сондай-ақ темекі шегуден кейін де табылады. Осылайша, цитруллиндену иммундық жүйені белсендіретін механизмнің бір бөлігі болып көрінеді. Дегенмен, цитруллинденген ақуыздар сау ішек қабығында да кездеседі. Деиминация бойынша алғашқы толық оқулық 2014 жылы жарық көрді.

Цитруллинді пептидтер мен белоктарды анықтау

Цитруллинді пептидтер мен ақуыздарды цитруллинді қалдықтарға қарсы антиденелерді қолдану арқылы немесе массалық спектрометрияға негізделген протеомика технологияларын қолдану арқылы анықтауға болады. Аргининнің цитруллиндеуі +0,984016 Да моноизотоптық массаның артуына әкеледі, оны массалық спектрометриямен өлшеуге болады. Массалық ауытқу әртүрлі пептид изотоптарының массалық айырмасына жақын (+1,008665), оны, әсіресе төмен ажыратымды аспаптарда цитруллинді пептидпен шатастыруға болады. Алайда, бұл қазіргі заманғы жоғары ажыратымды/жоғары дәлдікті массалық спектрометрлермен азайтылған мәселе. Сонымен қатар, массалық ауытқу аминқышқылы аспарагин немесе глутаминнің қосалқы тізбегінің деамидациялануынан туындаған массалық ауытқумен бірдей, бұл жиі кездесетін өзгерістер. Цитрулин қалдықтарын химиялық түрде бутандионмен немесе биотинилдендіру арқылы талдау алдында өзгертуге болады, бұл басқа массалық ауытқуға әкеледі, және бұл стратегия массалық спектрометрия арқылы анықтауға көмектеседі. Тағы бір тәсіл – массалық спектрометрлерде төмен энергиялы соқтығысумен шақырылған диссоциациялық фрагментация кезінде цитрулин қалдықтарынан изоциан қышқылының (HNCO) бейтарап жоғалуын пайдалану. Бұл жоғалу -43,0058 Да массалық ауытқуға әкеледі, оны массалық спектрометрлер фрагментация (тізбектеу) үшін цитруллинді пептидтерді іріктеу үшін пайдалана алады. Соңында, цитруллиндеудің физиологиялық pH-де оң зарядты жоғалтуын пайдалануға болады. Төменнен жоғары протеомикалық талдаудан бұрын ақуыздар ферменттер арқылы пептидтерге бөлінеді. Көбінесе оң зарядталған аргинин мен лизин қалдықтарынан кейін бөлінетін трипсин протеазасы қолданылады. Алайда, трипсин бейтарап цитрулин қалдықтарынан кейін бөлінбейді. Цитрулин қалдықтарынан кейін толық бөлінбеуі және дұрыс массалық ауытқу цитруллиндеудің нақты және сезімтал маркері ретінде пайдаланылуы мүмкін, ал бұл стратегия стандартты төменнен жоғары протеомика жұмыс ағынымен үйлесімді.