Кіріспе
Адамдардағы ауырсыну тудыратын жағдайлар жиынтығы. Кешенді аймақтық ауырсыну синдромы (CRPS 1- және 2-типті) – созылмалы ауырсынудың ауыр түрі, онда физикалық жарақаттан туған ауырсыну, күтілетін жазылу мерзімінен кейін де жалғаса береді. 1- және 2-типтің көріністері бірдей, бірақ 2-типті жүйке зақымдануымен байланысты. Әдетте бір қол-аяқтан басталатын CRPS, ауырсыну, ісіну, қозғалыс шектелуі және/немесе тері мен сүйектердегі өзгерістермен көрінеді. Ол бастапқыда бір қол-аяққа әсер етіп, кейін бүкіл денеге таралуы мүмкін; зардап шеккендердің 35%-ы денеде симптомдарды сезінеді. Екі түрі бар деп есептеледі: CRPS 1-түрі (бұрын рефлекстік симпатикалық дистрофия деп аталатын) және CRPS 2-түрі (бұрын каузальгия деп аталатын). Екі түрі де бірдей кездесуі мүмкін. CRPS-қа ұқсас, амплификацияланған бұлшық-сүйек ауруы синдромы көбінесе балаларға әсер етеді, ревматология және педиатрия салаларына жатады және әдетте I типті CRPS-тың бір бөлігі саналады.
Complex regional pain syndrome (CRPS Type 1 and Type 2) is a severe form of chronic pain, in which pain from a physical trauma outlasts the expected recovery time. The symptoms of types 1 and 2 are the same except type 2 is associated with nerve injury. Usually starting in a limb, CRPS manifests as pain, swelling, limited range of motion, and/or changes to the skin and bones. It may initially affect one limb and then spread throughout the body; 35% of affected individuals report symptoms throughout the body. Two types are thought to exist: CRPS type 1 (previously referred to as reflex sympathetic dystrophy) and CRPS type 2 (previously referred to as causalgia). It is possible to have both types. Amplified musculoskeletal pain syndrome, a condition that is similar to CRPS, primarily affects pediatric patients, falls under rheumatology and pediatrics, and is generally considered a subset of CRPS type I.
Жіктеу
Ауырсынуды зерттеу жөніндегі халықаралық қауымдастықтың (IASP) қолданатын жіктеу жүйесі өлшенетін жүйке патофизиологиясының болуы немесе болмауы негізінде CRPS-ті екі түрге бөледі. +International Association for the Study of Pain ClassificationTypeClinical findingsSynonymsType IЗардап шеккен мүшеде нейропатологияның дәлелі жоқ CRPS. Бұл CRPS жағдайларының шамамен 90% құрайды. рефлекстік симпатикалық дистрофия, РСД, Судек атрофиясыType IIЗардап шеккен мүшеде нейропатологияның дәлелі бар CRPS. каузалгия
Белгілері мен симптомдары
КРСС-ның клиникалық белгілері – қоршаған жүйке жасушаларынан белгілі бір қабынуға түрткіс беретін химиялық сигналдардың бөлінуінен туындайтын қабыну, ауырсыну рецепторларының жоғары сезімталдығы, жергілікті қан тамырларының тарылу және кеңею дисфункциясы, сондай-ақ бейімделуге келмейтін нейропластичность болып табылады. Аяқты қозғау немесе тигізу артық ауыртады (аллодиния). Басқа да белгілерге пайдаланудан туындаған өзгерістер жатады, олар ісіну, қатаю (қозғалыс шектелуі), терідегі (температура, түс, тершеңдік, текстура) және сүйектердегі (остеопороз) өзгерістерді қамтиды. Бұрынғыда КРСС үш сатыға бөлінетін еді, бірақ бұл көзқарас қазір кеңінен қолданылмайды. Қазіргі тренд КРСС-ның ерекше кіші түрлерін қарастыруға бағытталған. Зерттеушілердің пікірінше, шеттік жүйке зақымдануы бар адамдардың 2-5%-ында КРСС дамиды. Сонымен қатар, кейбір зерттеулерде пациенттердің арасында темекі шегудің жоғары деңгейде кездесетіні және ол РСД-мен статистикалық байланыста екені көрсетілген. Бұл симпатикалық жүйке белсенділігін, қан тамырларының тарылуын күшейту арқылы немесе басқа белгісіз нейротрансмиттерге байланысты механизмдер арқылы патологияға қатысуы мүмкін. Бұл гипотеза РСД-мен ауыратын 53 науқастың ретроспективті талдауына негізделген, онда науқастардың 68%-ы темекі шегуші екені, ал бақылау тобында бұл көрсеткіш 37% болған. Алайда, нәтижелер алдын ала және ретроспективті талдаумен шектелген. КРСС-ы бар адамдардың 7%-ында кейін екінші аяқта да осы синдром дамиды.
Диагностикалық қосымшалар
CRPS-ті анықтау үшін ерекше тест жоқ, ол көбінесе симптомдарды бақылау арқылы қойылады. Дегенмен, термография, тер шығару тесті, рентген сәулесі, электродиагностика және симпатикалық блокадалар бұл аурудың толық картинасын құруға көмектеседі. Кейбір науқастар емдеместен жақсаратындықтан, диагноз қою қиынға түседі. Осы синдромды диагностикалау және/немесе емдеуді кешіктіру салдарынан ауыр физикалық және психологиялық мәселелер туындауы мүмкін. Ерте анықтау және дереу емдеу – жазылу мүмкіндігін ең жоғары деңгейде қамтамасыз етеді.
Термография
Қазіргі уақытта, нақты эмпирикалық деректер термографияның КСРС-ті диагностикалау үшін сенімді құрал ретінде тиімді еместігін көрсетеді. КСРС кейбір жағдайларда зардап шеккен аймақтағы қан ағынының өлшенетін өзгерулеріне әкелсе де, термографиялық көрсеткіштердің өзгеруіне көптеген басқа факторлар да ықпал етуі мүмкін, оның ішінде пациенттің темекі шегу әдеттері, белгілі бір тері лосьондарын қолдану, соңғы физикалық белсенділік және аймақтағы бұрынғы жарақаттар. Сонымен қатар, КСРС диагнозы қойылған барлық пациенттерде, әсіресе аурудың кейінгі сатыларында, мұндай "вазомоторлық тұрақсыздық" байқалмайды. Осылайша, термография ғана КСРС диагнозын растауға немесе жоққа шығаруға жеткілікті дәлел бола алмайды және пациенттің толық медициналық тарихы мен бұрынғы диагностикалық зерттеулерге сүйене отырып интерпретациялануы керек. Сыртқы факторлардың әсерін азайту үшін, инфрақызыл термографиялық тестілеуден өтетін пациенттер тестілеуге дейін белгілі бір тамырларды тарылтатын заттарды (атап айтқанда, никотин мен кофеин), тері лосьондарын, физиотерапияны және басқа диагностикалық процедураларды қолдануға қатысты арнайы шектеулерді сақтауы керек. Пациенттерге сондай-ақ кейбір ауырсынды басатын дәрілерді және симпатикалық блокадаларды тоқтату талап етілуі мүмкін. Термографиялық зертханаға келгеннен кейін пациент шамамен жиырма минут бойы 16–20 °C температурадағы, желсіз, тұрақты жағдайдағы бөлмеде, бос киімді мақтадан жасалған ауруханалық халат киіп, жылулық тепе-теңдікке жетеді. Содан кейін техник пациенттің зардап шеккен және зардап шекпеген аяқ-қолдарының, сондай-ақ пациенттің беті, жоғарғы және төменгі арқасы сияқты дененің басқа бөліктерінің инфрақызыл суреттерін түсіреді. Базалық суреттер жинағын түсіргеннен кейін, кейбір зертханалар пациенттің автономды жүйке жүйесінің перифериялық тамырларды тарылтатын рефлексінің жұмысын бағалау үшін суық сумен автономды функционалдық стресс тестілеуінен өтуін талап етеді. Бұл пациенттің зардап шекпеген аяғын суық су ваннасына (шамамен 20 °C) бес минутқа суреттер түсіріліп жатқанда салу арқылы жүзеге асырылады. Қалыпты, сау және жұмыс істейтін автономды жүйке жүйесінде пациенттің зардап шеккен аяғы суық болады. Керісінше, зардап шеккен аяқтың жылынуы организмнің қалыпты терморегуляциялық тамырларды тарылтатын функциясының бұзылуын көрсетеді, бұл кейде КСРС-тің болуын білдіруі мүмкін.
Рентгенография
Сцинтиграфия, қарапайым рентгенография және магниттік-резонанстық томография барлығы да диагностикалық тұрғыдан пайдалы болуы мүмкін. Зақымдалған аяқтың қолданылмауынан туындауы мүмкін ошақты остеопороз (травмадан кейінгі остеопороз), КРСС симптомдары пайда болғаннан кейін екі аптадан ерте Рентген суреттері арқылы анықталуы мүмкін. Зақымдалған аяқтың сүйек сканирлеуі осы өзгерістерді одан да ертерек анықтап, дерлік ауруды растауға мүмкіндік береді. Сүйек денситометриясы сүйек минералдық тығыздығының өзгерістерін анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Емдеу нәтижелерін бақылау үшін де қолдануға болады, себебі сүйек денситометриясы параметрлері емдеу барысында жақсарады.
Ультрадыбыстық зерттеу
Ультрадыбысқа негіделген остеоденситометрия (ультрадыбыстық) CRPS-те сүйек минералдық тығыздығының төмендеуін анықтау үшін болашақта сәулелендірусіз қолданылатын әдіс болуы мүмкін. ЭМГ және НКС процедураларының екеуі де белгілі бір деңгейде ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. ЭМГ бұлшықет және жүйке функциясын тексеру үшін нақты бұлшықеттерге кішкентай ине енгізуді қамтиды. ЭМГ және НКС екеуі де өте жеңіл электр тітіркендіруді қолданады, бұл қалыпты жағдайдағы пациенттерде теріге резеңке лентаның тиюімен салыстырылады. Бұл тесттер CRPS-ті диагностикалауда өте пайдалы болғанымен, процедураны жүргізу алдында, әсіресе ауыр аллодинасы бар пациенттерден толыққанды хабардар етуге негізделген келісім алу қажет. Тесттің тиімділігіне қарамастан, пациенттер ыңғайсыздықтан сақтану үшін процедурадан бас тартуға құқылы.
Жіктеу
I тип, бұрын рефлекстік симпатикалық дистрофия (RSD), Судек атрофиясы немесе альгоневродистрофия деп белгіленген, көзге көрінетін жүйке зақымдануын көрсетпейді. CRPS диагнозы қойылған пациенттердің көп бөлігі осы типтің иесі болғандықтан, медициналық әдебиеттерде көбінесе I тип деп аталады. II тип, бұрын каузальгия деп белгіленген, нақты жүйке зақымдануының дәлелдерін көрсетеді. Жүйке зақымдануының болуына қарамастан, II типті CRPS-тің себебі немесе механизмдері I типтің механизмдері сияқты әлі де белгісіз. Пациенттер көбінесе температураға сүйене отырып екі топқа бөлінеді: бір тобында "жылы" немесе "қызыл" CRPS, ал екінші тобында "салқын" CRPS. Пациенттердің көпшілігі (шамамен 70%) "қызыл" типті құрайды, ол CRPS-тің жедел түрі деп есептеледі. Салқын CRPS созылмалы CRPS-тің көрсеткіші саналады және ол McGill Pain Questionnaire нәтижелерінің нашарлауымен, орталық нерв жүйесінің қайта ұйымдастырылуының күшеюімен және дистонияның жиі кездесуімен байланысты.
Алдын алу
С витаминін қабылдау қол, аяқ немесе тобық сынықтарынан кейін туындайтын синдромды алдын алуға көмектесуі мүмкін.
Емдеу
CRPS-ті емдеу көбінесе түрлі емдеу тәсілдерін қамтиды.
Емдеу
Физиотерапия мен еңбек терапиясы оларды қолдануға жеткілікті сапалы дәлелдердің жетіспеуімен сипатталады. Физиотерапиялық араласуларға тері арқылы электрлік жүйке стимуляциясы, салмақты кезең-кезеңмен арттыру, тактильді сезімталдықты біртіндеп төмендету, массаж және контрастты ванналар кіруі мүмкін. CRPS диагнозы қойылған елу науқастың ретроспективті (жабық емес, рандомизацияланбаған және емдеу ниетімен жасалған) тобында, пациенттердің екі апталық көпсалалы оңалту бағдарламасына қатысқаннан кейін субъективті ауырсыну және денелік сезімдерінің көрсеткіштері төмендегені байқалды. Авторлар CRPS науқастары үшін көпсалалы бағдарламалардың нақты тиімділігін анықтау үшін рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер жүргізуге шақырады.
Айна қорапшасы терапиясы
Айна қорапшасы терапиясы айна қорапшасын немесе жеке айнаны қолданады, бұл сау мүшенің көрінісін жасау үшін, нәтижесінде науқас зардап шеккен мүшесіне қарап тұрғандай сезінеді. Содан кейін сау мүшенің қозғалысы орындалады, бұл науқасқа зардап шеккен мүшесімен қозғалып жатқандай көрінеді. Айна қорапшасы терапиясы, кем дегенде, КСРС-тің бастапқы кезеңдерінде пайдалы болып көрінеді. Дегенмен, айна терапиясының ұзақ мерзімді тиімділігі әлі дәлелденбеген.
Дәрі-дәрмектер
Алдын ала мәліметтер бифосфонаттар, кальцитонин және кетамин қолдануға мүмкіндік береді. Гуанетидинмен жасалған нерв блокадалары зиянды болуы мүмкін. Интрамускулярлық ботулиноз инъекциялары белгілері бір аяқ-қолға шоғырланған адамдарға көмектесуі мүмкін.
Кетамин
Кетомин – диссоциациялық анестетик, және ол КРСС-ті емдеуде үміт береді. Басқа емдер тиімсіз болған жағдайда, оны төмен дозада қолдану мүмкін. Дегенмен, оның функцияға немесе депрессияға әсері анықталған жоқ. Бүгінгі күнге дейін, КРСС-ті қоса, нейропатиялық ауырсынды емдеу үшін ауыз арқылы қабылданатын опиоидтарды ұзақ мерзімді қолдануды зерттеу жұмыстары жүргізілген жоқ. Сарапшылардың пікірінше, опиоидтар бірінші қадамды емдеу ретінде қарастырылмауы керек және барлық басқа емдеу тәсілдері (мысалы, опиоид емес дәрілер, физиотерапия және процедуралар) қолданылғаннан кейін ғана қарастырылуы тиіс.
Омыртқа миын ынталандырушы
Спинномыраны ынталандыру I типті (A деңгейі) және II типті (D деңгейі) CRPS синдромын емдеуде тиімді терапия болып көрінеді. Олар науқастың ауырсынуын және өмір сапасын жақсартса да, психикалық денсаулыққа және жалпы функционалдық жағдайға әсері туралы мәліметтер нақты емес. Дорсаль түйінді ганглийді ынталандыру – фокустық нейропатиялық ауырсынуды басқаруда тиімді нейростимуляцияның бір түрі. FDA оның қолданылуын 2016 жылдың ақпан айында бекітті. ACCURATE зерттеуі CRPS және каузальгияны емдеуде дорсаль түйінді ганглийді стимуляциясы омыртқа (дорсаль бағанасы) стимуляциясынан жоғары екенін көрсетті.
Симпатектомия
Хирургиялық, химиялық немесе радиожиіліктік симпатектомия – зардап шеккен симпатиялық жүйке жүйесінің бөлігін тоқтату – ұлпаның жоғалу қаупі, ісіну, қайталама инфекция немесе ишемиялық некроз пайда болатын науқастар үшін соңғы шара ретінде қолданылуы мүмкін. Дегенмен, бұл тұрақты араласулардың зардап шеккен науқастардың ауыру белгілерін өзгертуге көмектесетінін дәлелдейтін жеткілікті мәлімет жоқ. Симпатектомияның қан кету және инфекция сияқты хирургиялық операцияларға тән қауіптерінен өзге, нервтердің жұмысындағы жағымсыз өзгерістер сияқты арнайы қауіптері де бар.
Ампутация
Медициналық әдебиетте жоғарыда аталған емдерден нәтиже шығармаған және ауырсынуы тоқтамаған пациенттерге ампутация жасаудың нәтижесін зерттеген рандомизацияланған ең бір зерттеу жоқ. Дегенмен, орташа алғанда, науқастардың шамамен жартысы ауырсынудан арылады, ал қалған жартысы фантомдық мүше ауруына және/немесе ампутация жасалған жерде ауырсынуға шалдығады. Кез келген басқа да созылмалы ауырсыну синдромындағыдай, мидың ауырсынумен үнемі стимуляциялануы мүмкін, сондықтан кеш жасалған ампутация күтілгендей тиімді болмауы ғажап емес. 1 типті CRPS синдромымен ауырған 15 науқастың арасында жүргізілген сауалнамада 11 адам ампутациядан кейін өмірлері жақсарғанын мәлімдеді.
Басқа
Каннабидиол (КБД), сапасы өте төмен екенін көрсететін дәлелдерге қарамастан, ауырсынды басу үшін ұсынылады.
Болжам
CRPS-тің болжамы ерте және белсенді емдеумен жақсарады; ерте емдеумен созылмалы, қабілетін жоғалтатын ауырсыну қаупі төмендейді. Егер емдеу кешіктірілсе, бұл ауру жылдам түрде бүкіл мүшеге тарауы мүмкін, сондай-ақ сүйек, жүйке және бұлшық еттегі өзгерістер қайтымсыз болуы мүмкін. CRPS-тің созылмалы "суық" түрінде және CRPS жоғарғы шешімдерге әсер еткен жағдайда болжам нашарлайды.
Эпидемиология
CRPS кез келген жаста пайда болуы мүмкін, ал диагноз қойылғандағы орташа жас 42-ні құрайды. Бұл ауру ерлер мен әйелдердің екеуіне де әсер етеді, алайда CRPS әйелдерде ерлерге қарағанда үш есе жиі кездеседі. Жақында жүргізілген байқау зерттеуі Шотландиядағы балалар арасында 100 000 адамға 1,16 жағдайды көрсетті.
Тарих
Қазіргі кезде CRPS деп аталатын жағдайды алғаш Амбруаз Паре сипаттаған. Ол француз королі Карл IX Валуаға аяқ-қолға флеботомия жасағаннан кейін пайда болған, ауыр және тұрақты ауырсыну синдромын сәтті емдеді. Америка Азамат соғысы кезінде Сайлас Вейр Митчелл кейде "causalgia" атауын ойлап тапқан деп есептеледі. Бірақ бұл терминді Митчеллдің досы Робли Дунглисон грек тіліндегі "жылу" және "ауырсыну" сөздерінен құрастырған. Көпте қабылданғаннан өзгеше, бұл каузальгиялар тамыр-қимыл және судомоторлық симптомдардың маңыздылығы тұрғысынан айтарлықтай болғанымен, негізінен шағын неврологиялық зақымданулардың салдары болды. 1940 жылдары симпатикалық гипербелсенділік патофизиологияға қатысты деген теорияға сүйене отырып, бұл жағдайды сипаттау үшін "рефлекстік симпатикалық дистрофия" термині қолданыла бастады. 1959 жылы Норденбос каузальгиямен ауыратын науқастарда "нерв зақымдануы әрқашан толық емес" екенін байқады. Терминдерді дұрыс пайдаланбау және патофизиологияға қатысты күмәндер жақсы номенклатураға қажеттілік тудырды. 1993 жылы Флорида штатының Орландо қаласында өткен арнайы консенсус жиынында "кешенді аймақтық ауырсыну синдромы" деген жалпы термин ұсынылды, ал каузальгия мен RSD оның ішкі түрлері ретінде қарастырылды.
Зерттеу
Ұлттық денсаулық сақтау институтының бір бөлігі болып табылатын Ұлттық неврологиялық аурулар және инсульт институты (NINDS) бүкіл елдегі ірі медициналық мекемелерге берілетін гранттар арқылы ми және орталық нерв жүйесін, соның ішінде RSDS-ке қатысты зерттеулерді қолдайды және жүргізеді. NINDS қолдауымен ғалымдар неврологиялық ауруларды емдеудің тиімді жолдарын әзірлеуге және, әрі қарай, олардың алдын алудың мүмкіндіктерін табуға жұмыс істеп жатыр. Зерттеушілер CRPS-ті емдеудің жаңа тәсілдерін зерттеуде, ал травмалық жарақаттан кейін науқастың бұл ауруға шалдығу ықтималдығын төмендету үшін күштірек шаралар қолдануда. Сонымен қатар, NINDS қолдауымен ғалымдар симпатикалық нерв жүйесінің сигналдары CRPS науқастарында қалай ауырсынуға себеп болатынын зерттейді. Микроневрография деп аталатын әдіс қолданылып, зерттеушілер зардап шеккен науқастардың жеке нерв талшықтарындағы нейрондық белсенділікті тіркеуге және өлшеуге қабілетті. Әртүрлі гипотезаларды тексеру арқылы, осы зерттеушілер CRPS-тің өзінен пайда болатын ауырсынуының ерекше механизмін анықтауға үміттенеді, және бұл жаңалық ауырсынды тоқтатудың жаңа жолдарына әкелуі мүмкін. Созылмалы ауырсыну синдромдарымен күресуге қатысты басқа зерттеулер NINDS-тің "Созылмалы ауырсыну: зерттеу арқылы үміт" атты буклетінде талқыланған. Көлеңкелі визуальды кері байланыс арқылы жағдайды емдеуді зерттеу Бат қаласындағы Ревматикалық аурулар жөніндегі Корольдік ұлттық ауруханасында жүргізілуде. Науқастарға ең тиімді жолмен сезімталдықты азайтуға үйретіледі, содан кейін мидағы бұрыс сигналдарды түзету үшін айналарды қолдануға көшеді, осы сигналдар осы жағдайға жауапты деп саналады. Дегенмен, CRPS ремиссияға түссе де, оның қайта одан әрі пайда болу мүмкіндігі жоғары. Нидерланды CRPS бойынша зерттеулердің ең толыққанды бағдарламасына ие, ол TREND деп аталатын көп миллиондық еуролық жобаның бөлігі болып табылады. Германия мен Австралияның зерттеу топтары да CRPS-ті жақсырақ түсіну және емдеуді іздестіруде.
Басқа жануарлар түрлерінде
CRPS сондай-ақ адам емес жануарларда, мысалы, сиырларда да сипатталған.