Кіріспе
буын ауруы синдромы (TMD, TMJD) – шайнау бұлшық еттерінің (жақ қозғалысын қамтамасыз ететін бұлшық еттер) және шақыр буынының (жақты бас сүйегіне қосатын буын) ауырсынуы мен дисфункциясын қамтитын жалпы термин. Ең маңызды белгісі – ауырсыну, одан кейін жақ қозғалысының шектелуі, себебі симптомдар созылмалы болып, оларды басқару қиынға түседі. Осы мақалада шақыр буыны бұзылысы термині шақыр буынына әсер ететін кез келген бұзылысты білдіреді, ал шақыр буыны дисфункциясы (бұл жерде де TMD деп қысқартылады) шақыр буынының симптомдық (мысалы, ауырсыну, қозғалыс шектеуі, ісіну немесе қырылдау) дисфункциясын білдіреді. Дегенмен, жалпы қабылданған бір термин немесе анықтама жоқ. Алайда, бұл факторлар жеткілікті зерттелмеген. Көбінесе ТМД-ға шалдыққан адамдар 20 мен 40 жас аралығында болады. ТМД бұлшықет-скелеттік немесе ревматологиялық аурудың бір түрі ретінде қарастырылады. ТМД мен фибромиалгия, тітіркенішті ішек синдромы, интерстициалды цистит, бас ауруы, созылмалы бел ауруы және созылмалы мойын ауруы сияқты басқа да ауырсыну синдромдарының арасында үлкен ұқсастық бар деген гипотеза бар.
Temporomandibular joint dysfunction (TMD, TMJD) is an umbrella term covering pain and dysfunction of the muscles of mastication (the muscles that move the jaw) and the temporomandibular joints (the joints which connect the mandible to the skull). The most important feature is pain, followed by restricted mandibular movement, this is because the symptoms can become chronic and difficult to manage. In this article, the term temporomandibular disorder is taken to mean any disorder that affects the temporomandibular joint, and temporomandibular joint dysfunction (here also abbreviated to TMD) is taken to mean symptomatic (e. g. pain, limitation of movement, clicking) dysfunction of the temporomandibular joint. However, there is no single, globally accepted term or definition However, these factors are poorly understood, Usually people affected by TMD are between 20 and 40 years of age, TMD has been considered as a type of musculoskeletal, or rheumatological disorder. It is hypothesized that there is a great deal of similarity between TMD and other pain syndromes like fibromyalgia, irritable bowel syndrome, interstitial cystitis, headache, chronic lower back pain and chronic neck pain.
Анықтамалар мен терминология
ТМД жиі бір синдром ретінде қарастырылады, бірақ қазіргі заманғы бағытталған көзқарас бойынша ТМД – көптеген ортақ белгілері бар байланысты бұзылулардың жиынтығы. Көптеген басқа да дереккөздер «жақ-бауыр буынының дисфункциясы» терминін синоним ретінде немесе «жақ-бауыр буынының бұзылысы» терминінің орнына қолданады. Өз кезегінде, «жақ-бауыр буынының бұзылысы» термині «жақ-бауыр буындары мен олармен байланысты бұлшық еттерге әсер ететін бұлшық-скелеттік бұзылыстар» деп анықталады. Бұл жақ-бауыр буынына, шайнау бұлшық еттеріне немесе екеуіне де қатысты патологиялардың әртүрлі тобын білдіретін жиынтық термин. Жақ-бауыр буынының бұзылысы – жақ-бауыр буынына, шайнау бұлшық еттеріне немесе екеуіне де әсер ететін ұқсас белгілер мен симптомдары бар жағдайлар тобы. «Жақ-бауыр буынының бұзылысы» термині шатасу тудыруы мүмкін, себебі ол ұқсас симптомдармен жүретін жағдайлар тобын білдіреді, ал көптеген дереккөздер жақ-бауыр буынының бұзылыстарын нақты синдром емес, жалпылама сипаттама ретінде қолданады және жақ-бауыр буындарына әсер етуі мүмкін кез келген жағдайды білдіреді (кестеге қараңыз). Жақ-бауыр буыны түрлі ауруларға бейім, олардың кейбіреулері сирек кездеседі, және олардың барлығы симптомдарға немесе функцияның шектелуіне әкелмейді. Медициналық басылымдардағы басымдық берілген терминдерге географиялық орналасу белгілі бір дәрежеде әсер етеді. Мысалы, Ұлыбританияда «ауырсыну дисфункциясы синдромы» термині жиі қолданылады. «Жақ-бауыр буынының бұзылысына байланысты бас ауруы немесе бет ауруы» (Бас ауруларының халықаралық жіктемесінің 2-ші басылымы (ICHD 2), Халықаралық бас аурулары қоғамы). «Жақ-бауыр буынының ауырсыну дисфункциясы синдромы» кезегімен «Жақ-бауыр буынының бұзылыстары» (Аурулардың халықаралық жіктемесінің 10-шы қайта қаралуы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы) бөлімінде тізімделген.
Окклюзиялық факторлар
ТМД этиологиясындағы окклюзиялық факторлар әлі де даулы мәселе болып табылады. ТМД-сы бар және жоқ адамдардағы окклюзиялық аномалиялар саны арасында статистикалық айырмашылықтар жоқ. Тіс дәрігерлерінің шағын бөлігі, жүйелі шолулар мұндай практиканың тиімділігін дәлелдемесе де, окклюзиялық түзетулерді жасауды жалғастырады, олар ТМД-ны алдын алуға немесе емдеуге көмектеседі деп сендіреді. Көпшілік пікір бойынша, ТМД кезінде қайтымсыз емдеулерден аулақ болу керек (Окклюзиялық түзетулерді қараңыз).
Генетикалық факторлар
ТМД генетикалық ауру сияқты отбасылық түрде жүрмейді. Бір зерттеудің нәтижелері ТМД-дағы ең жоғары ауырсыну кезеңдерінің қан айналымындағы эстроген деңгейінің күрт өзгеруімен байланысты екенін ұсынды. Бас ауыру.
Жеңіспен тік буындар
Соңғы тікенек буыны – төменгі жақтың бас сүйегімен жасасатын қос буын. Әрбір ТМЖ «гинглимоартродиалдық» буын ретінде жіктеледі, себебі ол гинглимус (ілмек тәрізді) және артродиалдық (сығулы) буын болып табылады, сонымен қатар төменгі жақтың кондилярлық өсін және уақытша сүйектің буындық ойысын (немесе гленоидтық ойысын) қамтиды. Бұл буындық беттердің арасында екі иісті, көлденең сопақша пішіндес, тығыз талшықты дәнекер тінінен тұратын буындық диск (немесе меніскус) орналасқан. Әрбір ТМЖ талшықты қапшықпен жабылған. Төменгі жақты дискке жалғастыратын тығыз талшықтар және дискті уақытша сүйекке жалғастыратын бос талшықтар бар, яғни, іс жүзінде 2 буындық қапшық бар, олар жоғарғы буындық кеңістік пен төменгі буындық кеңістікті құрайды, ал араларында буындық диск орналасқан. Диск өзінің қуыс пішініне байланысты кейде алдыңғы жолағы, орталық аймағы және артқы жолағы деп сипатталады. Ауыз ашылғанда, төменгі жақ кондилінің бастапқы қозғалысы айналмалы болып табылады, бұл негізінен төменгі буындық кеңістікті қамтиды, ал ауыз одан әрі ашылғанда, кондилінің қозғалысы жылжулы болып табылады, бұл негізінен жоғарғы буындық кеңістікті қамтиды. Бұл жылжулы қозғалыс кондилярлық бас буындық емілгіштің бойымен сырғанауы арқылы жүзеге асырылады, ол буындық ойыстың алдыңғы шекарасын құрайды.
Тамақ ішу бұлшық еттері
Шайнау бұлшықтары әр жағында жұптасып орналасқан және төменгі жақ сүйегінің қозғалысын жасау үшін бірге жұмыс істейді. Басты бұлшықтар – массетер, темпоральді және медиалдық және латеральді птеригоид бұлшықтары. Оларды төменгі жақ сүйегін қозғайтын бағыттар тұрғысынан қарастыруға болады, көптегендері бұл бұлшық еттердің біріндегі бұлшық ет талшықтарының бағытының өзгеруіне байланысты бірнеше қозғалысқа қатысады. Протрузия – латеральді және медиалдық птеригоид. Әр латеральді птеригоид бұлшығы 2 басқа ие, жоғарғы немесе үстіңгі бас және төменгі немесе астыңғы бас. Ілгектеп дыбыс шығару жиі жақ ашылуымен немесе жабылуымен бірге жүреді және көбінесе қозғалыстың соңында пайда болады. Бұл дыбыс буындық диск уақытша ығысқаннан кейін (диск ығысуы азайтумен) кенеттен орнына оралғанын және төменгі жақ сүйегінің қозғалысының бір фазасын аяқтауға мүмкіндік бергенін көрсетеді.
Магниттік резонанстық томография (МРТ)
МРТ – ТМЖ-ны қоршаған жұмсақ тіндерді бейнелеу үшін ең қолайлы таңдау. Ол сондай-ақ, қысылғанда бет-жақ аймағында ауыру тудыруы мүмкін жүйке тіндерінің қалыптылығын бағалауға да пайдалы. Диагностикалық сезімталдығы жоғары болғанымен, УДТ (Ультрадыбыстық томография) сүйек артрозын анықтауда жеткіліксіз нақтылыққа ие. Бұған қоса, морфологиялық өзгерістерге байланысты алынған нәтижелерге сүйене отырып, сүйек қабығы мен буын дискісінің пішінін диагностикалау үшін де жеткілікті дәлдігі жоқ. Дегенмен, УДТ ауырумен байланысты қабыну синдромы бар адамдардағы ісінуді анықтауға мүмкіндік береді, бұл МРТ арқылы расталады.
Менеджмент
ТМД-ны басқару қиынға соғуы мүмкін, және бұл ауру бірнеше денсаулық сақтау салаларының шегінен шығар екендігі, әсіресе стоматология және неврология салаларында, емдеу көбінесе әртүрлі тәсілдерді қажет етеді және көпсалалы сипатта болады.
Психологиялық және мінез-құлық интервенциялары
Психосоциалдық факторлардың ТМД-да маңызды рөл атқаратыны ескерілсе, психосоциалдық араласулар осы жағдайды басқарудың орталық бөлігі деп қарастырылуы мүмкін. Кейбір мамандар гипнозды ТМД үшін тиімді деп санайды. Зерттеулер көрсеткендей, ол тіпті окклюзиялық шинамен емдеуден де артық пайда әкелуі мүмкін, сондай-ақ релаксациялық техникалармен салыстырылатын нәтижелер береді. Релаксациялық техникаларға прогрессивті бұлшықеттерді босаңсыту, йога және медитация кіреді. Құлақ арнасына салынатын құрылғылар да бар, бірақ олардың тиімділігін көрсететін жарияланған рецензияланған клиникалық зерттеулер жоқ.
Дәрі-дәрмектер
ДЦТ-де ауруды басқарудың негізгі әдісі дәрі-дәрмектер болып табылады, себебі хирургиялық немесе стоматологиялық араласулардың тиімділігін көрсететін нақты дәлелдер аз. <! немесе нортриптилин де сипатталған. ТМД үшін жиі қолданылатын осы дәрі-дәрмектерге қатысты көптеген рандомизацияланған бақылау сынақтары жүргізілгеніне қарамастан, 2010 жылы жасалған жүйелі шолу бұл препараттарды ТМД-де қолдануды қолдауға немесе қолдамауға жеткілікті мәліметтер жоқ деген қорытындыға келді. Мысалдар: морфин, фентанил, оксикодон, трамадол, гидрокодон және метадон. ТМД-ны емдеу үшін кейде ботулиндік токсин ерітіндісі ("Ботокс") қолданылады. Ботоксты бүйірлік птеригоид бұлшығына инъекциялаудың тиімділігі бірнеше рандомизацияланған бақылау сынақтарында зерттелді және оның ТМД-де пайдалы екеніне дәлелдер бар. Теория бойынша, бүйірлік птеригоид бұлшығының спазмы алдыңғы дискінің орын ауысуына себеп болады. Ботулиндік токсин нейромышелік қосылыста ацетилхолиннің бөлінуін тежеу арқылы уақытша бұлшықет параличін тудырады. Әртүрлі тәсілдер сипатталған, бірақ көбінесе жақ қозғалысының ауқымын арттыруға бағытталған жаттығулар қолданылады. Жақ жаттығулары ТМД-де ауырсынуға байланысты жақ қозғалысын шектеудің салдарына тікелей қарсы әрекет етуге көмектеседі. Бастапқы нұсқаулардан кейін адамдар физиотерапиялық жаттығуларды үйде орындай алады. Ең қарапайым әдіс – ауырсыну шегінде жүйелі созу, бас бармақ пен саусақтың "қиялы" тәрізді қимылы арқылы. Қарсылық сезілгенше жұмсақ күш қолданылады, содан кейін бұл күй бірнеше секунд сақталады. "Ұстау массажы" бұлшықеттерде уақытша ишемияны және одан кейін гиперемияны тудыратын беттік қысымды қолданады, бұл триггерлік нүктелерді деактивациялауға және хирургиядан кейін немесе қозғалыстың шектелуінен туындаған бұлшықеттің кішкентай талшықты жабысуларын бұзуға көмектеседі деп есептеледі. ПТ-нің ТМД-ны емдеуге қатысты мақсаттары – ауырсынуды азайту, бұлшықеттердің босаңсуын қамтамасыз ету, бұлшықеттердің жоғары белсенділігін төмендету және бұлшықет функциясы мен буынның қозғалмалылығын қалпына келтіру. ПТ емдеуі инвазивті емес және пациенттің өз денсаулығына жауапкершілік сезімін қалыптастыру үшін өзін-өзі күтуді қамтитын ортада жүзеге асырылады. Терапиялық жаттығулар және мануалды терапия (МТ) күштілікті, координацияны және қозғалмалылықты жақсартуға, сондай-ақ ауырсынуды азайтуға бағытталған. Емдеу нашар дене позасына, мойын бұлшықеттерінің спазмына және мойынның жоғарғы бөлігінен тараған ауырсынуға (мойыннан ауыртпалық) немесе бет-жақ ауырсынына бағытталуы мүмкін. МТ буынның қалыпты қозғалыс ауқымын қалпына келтіруге, қан айналымын жақсартуға, проприоцепцияны стимуляциялауға, талшықты жабысуларды бұзуға және синовиал сұйықтықтың өндірісін ынталандыруға, сондай-ақ ауырсынуды азайтуға көмектеседі. Жақ жаттығулары мен МТ ТМД-мен ауыратын науқастар үшін пайдалы болуы мүмкін қауіпсіз және қарапайым әдістер болып табылады. Жаттығу терапиясы және мануалды терапияға қатысты жағымсыз әсерлер туралы хабарламалар жоқ.
Оклазациялық түзету
Бұл – тіс жабынуын (окклюзияны) түзету немесе қайта ұйымдастыру, мұның күштерді тіс қатарлары бойынша тепе-тең таратуға немесе қақпақшалардағы кондильдердің жақсырақ орналасуына қол жеткізуге көмектеседі деген сеніммен жасалады. Бұл тіс тозуын, бруксизмді және ТМД-ны азайтуға септігін тигізеді деп есептеледі, бірақ бұл мәселе даулы. Бұл техникалар кейде "оклюзиялық оңалту" немесе "оклюзиялық теңгерім" деп аталады. Артроскопия, менискектомия, дискіні қайта орналастыру, кондилотомия немесе буын ауыстыру сияқты шаралар бар. ТМД-дағы инвазивті хирургиялық араласулар симптомдарды күшейте алады.
Акупунктура
Акупунктура кейде ТМД үшін қолданылады. Дегенмен, кейбір мамандар акупунктураның жалған акупунктурадан гөрі тиімдірек емеуі мүмкін екенін, сондай-ақ акупунктура мен ТМД-ні зерттеудің көптеген зерттеулерінде қателіктердің жоғары тәуекелі бар екенін айтады.
Хиропрактика
Хиропрактикалық түзетулер (оларды манипуляциялар немесе мобилизациялар деп те атайды) кейде ТМД-ны емдеуге көмектеседі деген сенімде қолданылады. Хиропрактикамен емдеуге болатын деп мәлімделген байланысты жағдайлар – кернеу бас аурулары және мойын ауырулары. Кейбір дереккөздер ТМД-де хиропрактикалық емдеудің тиімділігі туралы белгілі бір дәлелдер бар екенін көрсетеді. Жалпы алғанда, хиропрактиканың төменгі бел ауруы үшін басқа қолмен емдеу әдістерімен салыстырылатын пайдасы болуы мүмкін деген келісім бар, бірақ ТМД-ні қоса алғанда, басқа жағдайларда тиімділігін көрсететін сенімді дәлелдер жоқ. Дегенмен, мойын (жұлын) омыртқаларын манипуляциялаудың кейде ауыр салдары болуы мүмкін жағымсыз әсерлері туралы мәліметтер бар. ТМД тұрақты зақымдануға әкелмейді және кейінірек өмірде артритке ұласпайды деп есептеледі. Бұрынғы атауларының бірі – «Костен синдромы», бұл атау Джеймс Б. Костеннің есімімен байланысты. Костен – оториноларинголог болған және ол ТМД-ның себебі тіс-жақ бұзылысы екенін болжаған, сондай-ақ құлақ симптомдарына, мысалы, құлақ шуы, оталгия, есту қабілетінің нашарлауы және тіпті бас айналу сияқты белгілерге ерекше назар аударған, тіс қабынуын түзетуге бағытталған емді ұсынған. Сондай-ақ, қазір құлақ проблемалары ТМД-мен азырақ байланысты деп есептеледі. ТМД үшін тарихи маңызы бар басқа терминдерге «ТМД ауруы» немесе «ТМД синдромы» кіреді, олар қазір сирек қолданылады.