Кіріспе

Дания археологиясы өте бай және алуан түрлі археологиялық артефакттарды ұсынады, олар Данияның өзіндегі климат пен табиғи жағдайлардың арқасында ерекше жақсы сақталған – оның ішінде батпақты жерлер, аяз сулар, суық және салыстырмалы түрде өзгермейтін климат. Сонымен қатар, Даниядағы археологиялық зерттеулер археология ғылымының жас саласына оның бастауынан бері үнемі және түбегейлі әсер етіп келеді.

Тарих және қазба жұмыстары

Данияның (Ютландия) ежелгі тарихы (бұрынғы Клактондық іздерінен кейін) көптеген әртүрлі мәдениеттердің сол жерде қоныстанып, соңғы мұз дәуірінен бастап археологиялық із қалдырғанын көрсетеді. Олардың табылуы Дания археологиясының өзінің дамуымен қатар жүреді, ол 19-шы ғасырдың басында Кристиан Томсен ұйымдастырған Дания Ұлттық мұражайының құрылуымен басталды. Томсен еуропалық археологияға тас, қола және темір дәуірлерінен тұратын үш дәуір жүйесін енгізіп, тарихқа дейінгі кезеңді алғаш рет ерекше уақыт шкалаларына бөлді. Томсеннің ерте көмекшілерінің бірі Йенс Якоб Асмуссен Ворсае 1850 жылы Солтүстік Дюрсландтағы Мейлгаардта ежелігі қабықшалар үйіндісімен байланысты шақпақ тас құралдарын зерттеуге кірісті. Ворсае, бұл «ең ертедегі тарихқа дейінгі дәуірлерде аудан тұрғындары үшін тамақтану орны болған шығар» деген болжам жасады; ал одан әрі қазба жұмыстары ежелгі қабықша үйінділерінің адамның тарихқа дейінгі қызметінің белгілері екенін растады, олар даниялық køkkenmødding терминімен және тамақ қалдықтарынан тұрды. 1893-1895 жылдары басталған кезекті комиссия Лимфьордта кең ауқымды, толық және пәнаралық қазба жұмыстарын жүргізді. Бұл орын Ертебөлле деп аталды, сондықтан бай және ерекше археологиялық табылған жерлер қазіргі танымал Тас дәуірі мәдениетінің – Ертебөлленің бастауы болды. Археологиядан басқа, қатысушы ғылымдардың қатарында ботаника, зоология және геология болды, ал мұндай ас үйлер халықаралық деңгейде маңызды археологиялық орындар ретінде қарастырылды. Мұздың еруінен кейін жердің қозғалуына байланысты, бастапқыда жағалауда орналасқан көптеген ас үйлер кейіннен суға батып кетті. Данияда су астындағы алғашқы қоныс 1977 жылы Тибринд Вигте қазылды. Бұл орын келесі он жылдық ішінде толығымен қазылып алынды. Жағалаудан 300 метр және су бетінен 3 метр тереңдікте су астындағы шолушылар Ертебөлль мәдениетінен жақсы сақталған заттарды тауып шығарды. Ас үй мәдениеті шамамен б.з.д. 5000 жылдан бастап дамыды. Оның тікелей алдындағысы – Маглемозе мезолиттік мәдениеті, алғаш рет 1900 жылы Зеландия батпағында табылды; ал шамамен б.з.д. 2500 жылдан бастап ас үй мәдениеті жаңадан келген неолиттік шаруалардың ықпалына түсе бастады. Кейінірек неолиттік келушілердің арасында – дорбалы керамика мәдениеті болды, оның дөңгелек обалары Дания ландшафтында шашырап жатыр, олардың әрқайсысында тас айбалтасы бар: осылардың уақыт өте келе қоладан жасалған нұсқаларымен біртіндеп алмастырылуы Данияның қола дәуіріне кіруін білдірді. Сауда жолдарының күрделі желісі Ютландияны қола дәуірі Еуропасының қалған бөлігімен байланыстырды. Құрлық арқылы Ютландия кеудегершін Микен Грециясына жеткізілді, ал теңіз жолдары оны Англияға және Жерорта теңізіне жеткізді. Темір дәуірі Данияға салыстырмалы түрде кеш келді, бірақ тағы да батпақтар қызықты және таңғажайып табылған – Толлунд адамын сыйлады. Ағашқа ілінген адамның жақсы сақталған денесі үлкен қызығушылық туғызды; оны кейбіреулер Тациттің Нерт құдайына құрбандықтар туралы айтқан оқиғаларымен байланыстырды. Латын әліпбиіне негізделген рундар пайда бола бастады, ал римдік импорттың қабірлік заттары арасында біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында көршілес империяның артуын көруге болады. Келесі кезеңдерде даниялық археология тарихи жазбалардан тәуелсіз емес, сонымен қатар олармен бірге жұмыс істеді, мысалы, Беовульфте айтылған юттар мен даниялықтардың қақтығыстарын немесе кейінгі викинг патшалығының артындағы жолдарды, ғимараттарды және рун жазуларын зерттеді.

Данияның танымал археологтары

Атауы Туған Өлген Мамандығы Жетістіктері Кристиан Юргенсен Томсен 1788 1865 Универсалды үш дәуір жүйесін енгізді. Йенс Якоб Асмуссен Ворсаэ 1821 1885 Археологияның ғылым ретінде қалыптасуына үлкен үлес қосты. Палеоботаника және археологиялық стратиграфия салаларын дамытты (үш дәуір жүйесімен байланысты). Софус Мюллер 1846 1934 Георг Ф. Л. Сарау 1862 1928 Асылданған тозаңды зерттеуді бастады және Маглемозия мәдениетін ашты. Питер Глоб 1911 1985 Халықаралық деңгейде танымал жазушы және археологияны насихаттаушы. Батпақтан табылған денелерді қазба жұмыстарымен және зерттеулерімен әйгілі. Таяу Шығысқа бірнеше ірі археологиялық экспедициялар жетекшісі болды.

Данияның ықпалы

Дания мен даниялық ғалымдар 1800 жылдары археологияны ғылым ретінде орнатуда маңызды рөл атқарды және жалпы осы ғылымға негізгі әдістер мен жаңалықтармен үлес қосуда. Дания мен даниялық археологтардың халықаралық ынтымақтастық және қатысу, сондай-ақ археология нәтижелерін жұртшылыққа тарату, білім беру және түсіндіру бойынша ұзақ тарихы бар. Көптеген даниялық музейлер жұртшылыққа ақпарат тарату және түсіндіруде жетекші рөл атқарады.

Әдебиеттер бір-бірімен сәйкес келеді

Шеймус Хини өзінің поэзиясында Толунд адамын қазіргі кездегі зорлық-зомбылықты түсінуге көмектесетін күшті символ ретінде бейнеледі. Дж. Р. Р. Толкин "Хоббиттегі" Беорнның залын сипаттағанда, ескі даниялық айрақтық үйдің археологиялық қалпына келтірілулерінен үлгі алды.