Кіріспе

Болгарлану, сондай-ақ болгарландыру деп те аталады, – болгар мәдениетінің болгар этникалық аумағынан тысқары таралуы. Тарихи тұрғыдан алғанда, Болгариядағы сәтсіз ассимиляция әрекеттері негізінен мұсылмандарға, ең әйгілісі болгар түркілеріне бағытталған, бірақ ислам дінін ұстанбаған топтар да мәдени ассимиляцияға ұшырады.

Осман билігі

Осман империясы тұсында болгар этносының кең таралуының үлкен бөлігі кері қайтарылды. Осман империясы "Миллет жүйесі" арқылы белгілі бір мәдени және діни тәуелсіздік бергенімен, болгарларға қысқа мерзімге өз болгар Миллеті тағайындалды, болгарлар енді өз жерлерінде саяси үстемдік құра алмады. Османдықтар болгарларды ислам дініне өтуге міндеттемесе де, империя мұсылман емес азаматтарға джиза салығын және басқа да дискриминациялық шараларды (мысалы, девширме) енгізді. Ислам дініне өткен, бірақ славян тілін және салт-дәстүрлерін сақтаған болгарлар Помактар деп аталды (дегенмен олардың көпшілігі өзін болгар деп санады). Осы дін ауыстырушылардың бір бөлігі түрік этносына ассимиляцияланды. Бұл ассимиляция және Болгарияға көптеген түріктердің қоныс аударуы салдарынан, Болгарияның қазіргі аумағының көп бөлігі болгар тәуелсіздігі алдында этникалық түрік мұсылмандарының басымдығын құрады (төмендегі 1861 жылғы картаны қараңыз).

Князьдік пен патшалық

Осман империясының орыс-түрік соғысында (1877–1878) шешуші жеңіліске ұшырағаннан кейін, Болгария, бастапқыда шектеулі Осман бағыныштылығында болса да, соңында тәуелсіздік алды. Осман жеңілісінен кейін, соғыс кезінде және одан кейін Ресейлік оккупациялық билік органдары да, болгар әкімшілері де, мүмкіндігінше аймақтан Осман үкімшілігінің іздерін жоюға тырысты. Болгария ұлты негізінен славяндық православие христиандарынан тұруға тиіс болды. Болгарияның мұсылман халқын қорғауға қатысты келісімдерге қарамастан, түрлі исламдық құрылыстар (мешіттер, медреселер және үйлер) бұзылды. Ассимиляциялық шаралар одан әрі жалғасты, нәтижесінде көптеген мұсылмандар Болгариядан кетіп қалды. Болгария княздығы тәуелсіздік алғаннан кейін өткізілген алғашқы халық санағында респонденттердің 26,3% өздерінің ана тілі түрік/гагауз екенін мәлімдеді, бірақ 1934 жылға қарай (Болгария патшалығы жүргізген соңғы халық санағы) респонденттердің тек 9,7% ғана өзін этникалық түрік деп атады, ал түрік тілдес гагауз халқы туралы мәліметтер жиналмады. Болгариядағы түрік халқының күрт азаюы салдарынан, Болгария халық республикасы кезінде бұрын түрік тілдес аймақтардың көпшілігі Түркияға көшіп кеткеннен кейін этникалық болгарлардың басымдығына ие болды.

Болгария Халық Республикасы

Алғашында Кеңес Одағы Болгарияны елдегі көптеген аз ұлттық топтарды мойындауға мәжбүрлегенімен, уақыт өте келе Болгария Халық Республикасы бұл мойындаудан бас тартып, болгар ұлтшылдығына көбірек ден қойды. 1954 жылы Сталиннің қайтысынан кейін Тодор Живков Болгария Коммунистік партиясының және оның ізінен елдің де басшылығына көтерілді. Живковтың кезінде болгар ұлтының ұғымы одан әрі дамыды және жаңа "болгарландыру" науқандары жүргізілді. Болгария түркілерінің болгарлармен ортақ славян және христиан тегі бар деген идея 1960 жылдары Живковтың билігі тұсында пайда болды. Софиядағы билік жиі Осман империясы Болгарияны "исламизациялау" және "түрікшелендіруді" жоспарлап, іске асырды деген талаптарды алға тартты. 1985 жылы Болгария Коммунистік партиясының жоғары лауазымды өкілі: «Болгария ұлтының басқа халықтар мен ұлттардың құрамдық бөліктері жоқ» деп мәлімдеді. Живков дәуіріндегі болгарландыру науқандарының ішіндегі ең танымалларының бірі – 1980 жылдардағы Болгарияның түрік халқын ассимиляциялауға бағытталған "Жаңару процесі" болды. "Жаңару процесі" кезінде ассимиляциялау күштей түсті және бұрыннан болгар есімдерін алмаған мұсылмандар өздерінің түрік немесе исламдық есімдерін болгар есімдерімен ауыстыруға мәжбүр болды. "Жаңару процесінен" кейін "Үлкен саяхат" болды, оның салдарынан 300 000-нан астам болгар түркілері елден қуылды (кейін құрбандардың бір бөлігі елге оралды). Тодор Живковтың билігі құлағаннан кейін "Жаңару процесі" кері қайтарылды және адамдар бұрынғы есімдеріне оралуға немесе қалаған есімдерін таңдауға мүмкіндік алды. Дегенмен, "болгар" есімін қабылдауға мәжбүр болғандардың кейбіреуі оны және қалпына келтірілген есімдерін де қолдана берді.

Қазіргі заман

Болгарияның мұсылман азшылығымен тарихи шиеленістерге қарамастан, қазіргі болгар конституциясы дін бостандығын қамтамасыз етеді, бірақ болгар православ шіркеуін Болгарияның "дәстүрлі діні" деп мойындайды. Қатаң мәжбүрлі ассимиляция саясаты енді қолданылмай тұрса да, османдықтардың этникалық болгарларға қарсы жоспарланған "геноцид" жасады деген идея әлі де бар. Болгарландыру влахтарға (Болгариядағы румындарға) да әсер етті, олардың көп бөлігі ассимиляцияланды.