Кіріспе
Серіктестік миниян (көпше түрі – partnership minyanim) – яһуди дініндегі дұға тобы, ол православие яһуди заңдары шеңберінде әйелдердің ғибадатқа қатысуын барынша арттыруға ұмтылады. Бұл әйелдерге қызметтің бөліктерін басқаруға, Торадан оқуға, лауазымды тұруға, гендерлік теңдік принципі бойынша отыруға және кей жағдайларда он ер және он әйелден құралған минянның ("корум") құрамына кіруге мүмкіндік береді. Серіктестік минияндар 2002 жылы Нью-Йорк пен Иерусалимде бірдей уақытта құрылды және қазір әлемнің кем дегенде бес еліндегі 30-дан астам қауымдастыққа тарады.
Тарих
Алғашқы екі серіктестік минян 2002 жылы бір-бірімен байланыссыз дерлік бір уақытта құрылды: Иерусалимдегі Шира Хадаша және Нью-Йорктегі Даркхай Ноам. Екеуі де құрылтай құжаттарында православиелік еврей заңдарын түсіну шегінде әйелдердің дұғаға қатысуын барынша арттыруды мақсат еткен. Ғалым Уильям Капловицтің сөзіне сәйкес, алты жыл ішінде әлемде тағы жиырмадан астам осы сияқты синагогалар пайда болды, олардың ішінде: 2003 жылы Кембриджде (Массачусетс штаты) құрылған Минян Техилла, Австралияның Мельбурн қаласындағы Шира Хадаша, Модиин қаласындағы Даркхай Ноам, сондай-ақ Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анджелес, Торонто, Нью-Хейвен, Вашингтон (Колумбия округі) және тағы бірнеше қалаларда (оның ішінде тек Три-Стейт аймағында ғана шоғырланғандары бар). 2014 жылға қарай Питтсбург (Пенсильвания штаты), Мазкерет-Батия және Бейер-Шеба (Израиль), Ұлыбританияда екі, колледжтерде, жоғары мектептерде және басқа да оқу орындарында тағы он шақты минян құрылды. Кейбір серіктестік миняндар егжей-тегжейлі мәселелерде, мысалы, он әйел жиналғанша күту керек пе, әлде әйелдер халел дұғасын оқи ала ма, деген сияқты сұрақтарда пікір келіспесе де, олардың барлығы белгілі бір негізгі қағидаларды сақтайды. Осы үлгідегі дұғаларда әйелдер Торадан оқиды, Тораға бата айтады, хафтарах деп аталатын апталық пайғамбарлық бөлімін оқиды, дұғаның кейбір бөліктерін басқарады, Тораны оқытады, сөз сөйлейді, кеңестерге қатысады және шешім қабылдауға атсалысады. Алайда, әйелдер әдетте дәстүрлі кворумды (минянды) қажет ететін дұға бөліктерін, мысалы, қадиш және кедуша дұғаларын басқармайды, себебі дәстүр бойынша оларға он ер адамнан «амин» деп жауап беру қажет. Капловицтің сөзіне қарағанда, серіктестік миняндардың таралуы православиелік қауымдардың санына пропорционалды емес. Керісінше, кейбір аймақтарда олар шоғырланған, ал кейбіреулерінде мүлдем жоқ. Ол 2008 жылғы диссертациясында былай деп атап өтті: «Лос-Анджелес аймағында Чикаго аймағына қарағанда екі есе көп еврей тұрса да, Чикагодағы үш серіктестік минянға қарағанда тек біреу бар; Чикагодағы еврейлер санынан екі есе көп Оңтүстік-Шығыс Флоридада мүлдем жоқ. Нью-Хейвенде серіктестік минян бар, бірақ он екі есе көп еврей тұратын Филадельфияда жоқ. Энн-Арборда серіктестік минян бар, бірақ еврейлер саны он екі еседен астам Детройт, Кливленд және Балтиморда жоқ (Біріккен еврей қауымдастықтары, 2002). Шындығында, Санбелтте Лос-Анджелестегіден басқа серіктестік минян жоқ; Атлантика жағалауының батысында және Мичиганның шығысында да жоқ; тіпті Чикагоның батысында да тек біреу ғана бар». Капловиц осы таралуды зерттеу барысында серіктестік минянның мәдениет екенін, ол бір адамнан екіншісіне берілетінін анықтады. Бұл мәдениет біркелкі тарамайды, ол белсенді адамдар қозғалыс жасап, жаңа қауымдастықты өзгертуге ұмтылғанда таралады. Бұл мәдениетті үлгіге берік адал адамдар таратады. Басқаша айтқанда, серіктестік минян мәдениетінің тарауына себеп – осы дұғаларға қатысатын православиеліктердің әйелдерді «дәстүрлі» рөлдерге шектеген православиелік дұғаларға енді қатыса алмайтынын сезінуі.
Яһуди заңына сәйкес "рұқсат етілуі" туралы православиелік баяндама
Әйелдердің қоғамдық дұға оқулары, сондай-ақ әйелдердің жалпы қоғамдық құлшылыққа қатысуы – бұл соңғы бір буын ішінде пайда болған жаңалықтар. Көптеген раввиндер олардың рұқсаттылығы мәселесін талқылады. Рұқсат берген раввиндер әртүрлі ертедегі Талмуд және халахиялық көздерді әйелдердің қоғамдық дұғаларына ұғымдық немесе тікелей емес қолдау көрсету үшін интерпретациялады. Басқа раввиндер бұл аргументтерді талдап, түрлі қарсылықтар келтірді.
Серіктестік минианимациясына қолдау көрсету
Серіктестік миниянимнің пайда болуы 2001 жылы қазіргі православие раввині Мендель Шапироның пікірімен басталды, кейіннен Бар-Илан университетінің Талмуд профессоры раввин Даниэль Спербер де оған қосылды. Олар халаха (иудей заңы) бойынша православие әйелдеріне белгілі бір шарттарда сенбі күні Тораны оқуға және оған шақырылуға рұқсат етілетінін айтты. Бұл пікірлер Маген Аврахам сияқты бұрынғы авторитеттерге негізделген. Доктор Джоэл Б. Воловельский халахикалық мәселелер бойынша формалды пікір білдірмегенімен, серіктестік минян жобасы православиелік хашкафаға (көзқарасқа) қайшы емес екенін ұсынды.
Раввин Ехуда Герцль Хенкин
Раввин Ехуда Герцль Хенкин раввин Шапироның талаптарына қарсылық білдірді, бірақ оның негізгі аргументі халаха емес, әлеуметтік тәжірибелер туралы болды. Халахикалық қарсылықтарды бөліп қарастырғаннан бөлек, ол былай деді:
Қазіргі таңда әйелдердің алиот [Тораны оқуына] рұхсат ету үшін қандай да бір аргументтер келтірілсе де – кевод ха-цибурдан бас тартқанға болады, бүгінде барлығы сауатты болғандықтан ол қолданылмайды, олим (еркек) ба`ал қерияға сүйенгенде және олардың өзі оқымағанда ол қолданылмайды делінсе де, әйелдердің алиоттары консенсусқа енбейді, және оны енгізген қауымдық ортадокс емес, сондай-ақ ұзаққа соқпай ортадокс болып та қала алмайды. Менің пікімімше, бұл қазір де, көрінетін болашақта да дұрыс, және мен осы мәселеде талас-тартысқа түсудің қажеті жоқ деп санаймын.
Regardless of the arguments that can be proffered to permit women's aliyot [Torah reading] today—that kevod ha tsibbur can be waived, that it does not apply today when everyone is literate, that it does not apply when the olim rely on the (male) ba`al qeri’ah and do not themselves read—women's aliyot remain outside the consensus, and a congregation that institutes them is not Orthodox in name and will not long remain Orthodox in practice. In my judgement, this is an accurate statement now and for the foreseeable future, and I see no point in arguing about it.
Раввин Ефрем Мирвис
2013 жылы британдық бас раввин Ефрем Мирвис серіктестік миньян қызметі оның басшылығымен синагогаларда өткізілуі мүмкін емес екенін мәлімдеді. Раввин Мирвис бұл пікірдің әлемдегі барлық посектердің (халахик шешім қабылдаушылардың) бірауыздан қолдаған пікір екенін айтты.
Раввин / доктор Гидон Ротштейн
Раввин / доктор Гидон Ротштейн («Микдаштағы кісі өлтіруші» кітабының авторы) Америка Рабиндер Кеңесі журналының «Традиция» басылымындағы мақаласында раввин Шапироның аргументтерін талдап, әйелдердің алийоты туралы Талмудтағы алаңдаушылықтарды қазіргі заманғы ортодоксалдық яһудилерге қатысты ету әрекетінің маңызды нәтиже бермегенін тұжырымдады. Басқа аргументтердің ішінде раввин Ротштейн қауымдар өздерінің «қадір-қасиетінен» бас тартуға қатысты жеңілдік көзқарастарға сәйкес, мұны тек уақытша және жағдайға байланысты негізде, немесе нақты жағдайдан кейін белгілі бір жағдайға жасалған жеңілдік ретінде ғана істей алатынын, бірақ тұрақты түрде емес екенін айтты. Тіпті жасөспірімді тұрақты хаззан етіп тағайындау да салыстыруға келмейді, себебі: Жас канторды тағайындау – бұл бас тартудың реттелген түрі, бірақ ол есейгенге дейін ғана; Абба Эбан бірде Израиль мемлекетінің орташа жасы төмендігі туралы сұраққа жауап бергенде, бұл уақыт өте келе шешілетін мәселе деді. Р. Шапиродан басқа барлық жағдайларда бас тарту уақытша және жағдайға байланысты. Кейінірек «Forward» газетінің (2014 жылғы 5 наурыздағы) мақаласында ортодоксалдық билік «серіктестік миняндардың өсуіне қарсы күреске кірісті» делінген, сонымен қатар ортодоксалдық раввиндер мен ғалымдардың көптеген жақындағы мәлімдемелері мен мақалалары, сондай-ақ Йешива университетінің раввиндік студенті серіктестік минян өткізгені үшін сөгіс алған жағдай келтірілді. Мақалада айтылғандай, «миняндарға ашық көрінетін елдегі жалғыз институт – Ривердейлдегі даулы раввиндік семинария «Ешиват Ховевей Тора»».
the attempt to read the talmudic concerns about women's aliyot out of relevance to contemporary Orthodox Jews has not meaningfully succeeded. Among other arguments, Rabbi Rothstein argued that even according to the lenient opinions that congregations can waive their "dignity", they can do so only on a temporary and situational basis, or as a concession to a particular circumstance after the fact, but not on a permanent basis. Even having a teenager as a regular Hazzan is not comparable, because:
Appointing a young cantor is a more regularized foregoing of waiving, but only until he matures; as Abba Eban once said when asked about the low median age of the State of Israel, it is a problem that passes with time. In each case other than R. Shapiro's, the foregoing is temporary and situational. A later Forward article (March 5, 2014) suggested that Orthodox authorities "have taken aim at the growing phenomenon of partnership minyans," citing many recent statements and articles by Orthodox rabbis and scholars and a reported incident where a rabbinical student at Yeshiva University was reprimanded for hosting a partnership minyan. According to the article, "the only institution in the country that seems open to the minyans is Yeshivat Chovevei Torah," a controversial rabbinical seminary in Riverdale.
Раввв. Яков Ариэль
Раввин Яков Ариэль, Рамат-Ганның бас раввині, «Хазофе» газетінде осы минянимдерді сынап, олардың еврей заңдарына немесе дәстүрлі дұға идеалдарына сай емес екенін айтты, онда ерлер мен әйелдер әрқашан бөлек болуы тиіс. Раввин Ариэль өзінің сын тұжырымында, «қауымның қадір-қасиетіне» тигізілген бұл нұқсан ерлер мен әйелдер бөлек отырмаса, туындауы мүмкін жыныстық ойларға байланысты екенін жазды. Ол мұндай жыныстық қызығушылық адам табиғатының бір бөлігі болғандықтан, одан бас тартудың сөз болуы мүмкін емес деп санайды. Сонымен қатар, ол «кол иша» (әйелдің дауысын есту) мәселесі де тууы мүмкін екенін атап өтті. Ол серіктестік минянимдер дәстүрлі қауымдастықта дау-жанжал туғызып, жарылысқа әкелуі мүмкін екенін, ал әйелдердің қатысуы ғибадатхананың қасиеттілігіне нұқсан келтіреді деп мәлімдеді. Элитзур Бар Ашер қарсы пікір білдірді.
Раввин Арий А. Фример
Рабби Арийе А. Фример, әйелдер мен минян, соның ішінде православие халахасындағы әйелдердің мәртебесі туралы бірқатар ғылыми еңбектердің авторы, рабби Спербердің «Ло Зу хаДерх: Равби профессор Дэниел Спербердің Дарка шел Халахасына шолу» деп аталатын блог жазбасындағы аргументтерін сынады. Рабби Фример Мендал Шапироның кевод хатзибурдан бас тартуға болатындығы туралы пікірін қысқаша сынға алды, оның пікірінше, әйелдер ұяттылық себептерімен маңызды қоғамдық қызметтерден босатылғандықтан және әйелдердің оқуға міндетті емес екендігіне байланысты, олар ерлер үшін осы міндетті орындай алмайды. Рабби Фримердің рабби Даниэль Спербермен екі маңызды келіспеушілігі болды. Біріншісі – Р. Спербердің Мегилла 23а-дағы Берайтадағы («бірақ даналар әйелді шақырмаймыз дейді») тек ұсыным немесе кеңес екен деген көзқарасымен болды. Ол, рұқсат болған жағдайда міндетті екенін айтқан, тек төтенше жағдайларда қолжетімді болатын билік органдарының дәлелдерін келтірді. Оның пікірінше, осы билік өкілдерінің аргументтері дұрыс. Рабби Фримердің екінші және ең маңызды қарсылығы – Р. Спербердің кевод хатзибурды кевод хабрийот принципімен жоққа шығаруға болатындығы туралы пікіріне болды. Ол кевод хабрийоттың раввиндік шешімді толығымен жою идеясына қарсы болды, өйткені кевод хабрийотты қолдануға мүмкіндік беретін ұят немесе қысықшылық, шешімге сыртқы факторлардан (мысалы, лас нәрселер немесе жалаңаштық) туындауы керек және бұл тек шектеулі жағдайларда ғана орын алуы тиіс деп дәлелдеді. Ол раввиндік шешімнің өзінің ұятты немесе мақаулы емес екенін айтты. Р. Фримердің пікірінше, раввиндік тыйымды ұят деп сипаттауға рұқсат ету, кез келген адамға «Мені ренжітеді» деп айту арқылы кез келген раввиндік тыйымды жоюға «еркіндік береді». Ол «мұндай ұстаным қабылдауға келмейді, тіпті ойлап та көруге болмайды» деді. Сондықтан ол «кевод хабрийот раввиндік өсиетті жою үшін қолданыла алмайды, егер ұяттың себебі осы раввиндік өсиетті орындаудың өзінен туындаса» деді.
Қолданыстағы мәселелер мен перспективалар
JOFA 10 жылдығына арналған феминизм және православие тақырыбындағы халықаралық конференцияда (2007 жылдың 10-11 ақпаны), осы минянимдердің үш мүшесі (Элитзур Бар Ашер, Михал Бар Ашер Сигал және Аланна Купер) «Әйелдер мәселелерінен әрі: серіктестік минянимдер православиемен қарым-қатынас жасайды» деген тақырыптағы сессияда олар кездескен мәселелерді, оларды шешу жолдарын, сондай-ақ олардың жеке идеологиялық көзқарастарын талқылады.