Кіріспе

Басқару теориясында қолданылуы. Контингенттік басқару (КМ) – үш терминдік контингентті (немесе оперативтік шарттау) қолдану болып табылады, ол мінез-құлықты өзгерту үшін стимулдарды бақылау және салдарларын пайдаланады. КМ бастапқыда қолданбалы мінез-құлықты талдау (ABA) ғылымынан туындаған, бірақ кейде когнитивтік мінез-құлық терапиясы (CBT) аясында да (мысалы, диалектикалық мінез-құлық терапиясы немесе DBT) іске асырылады. Дәрiлiк заттарды қолдану бұзылыстары үшін клиникалық мінез-құлық талдауы (КМБ) емдеу ретінде қолданылғанда, ынталандыруға негізделген контингенттік басқару жақсы қалыптасқан, онда пациенттер ақша (ваучерлер) немесе басқа ынталандырулар (яғни сыйлықтар) сыйлық ретінде алады, бұл есірткіні қабылдамауын нығайтуға (және, сирек жағдайларда, бағдарлама ережелерін бұзғандары үшін немесе емдеу жоспарына сәйкес келмегені үшін жазалау) көмектеседі. Алкоголизмге қарсы КМ-ге негізделген тағы бір танымал тәсіл – өзін-өзі басқару және қалыптастыру техникаларын қолданатын қоғамдық нығайту тәсілі және отбасылық оқыту (CRAFT) моделі. Көптеген бағалаулар бойынша, оның әдістері психикалық денсаулық және білім беру саласындағы барлық араласулардың ішінде ең үлкен нәтижелердің бірін береді.

Токендік экономика

Төтенше жағдайларды басқарудың бір түрі – белгілі экономика жүйесі. Белгілер жүйесі жеке немесе топтық форматта қолданылуы мүмкін. Белгілік жүйелер нашақорлықтан зардап шегушілер, ерекше қажеттіліктері бар адамдар және тәртіпсіз мінез-құлық танытатындар сияқты әртүрлі топтармен тиімді жұмыс істейді. Дегенмен, соңғы зерттеулер өте кішкентай балаларды белгілермен емдеудің пайдалылығына күмән келтіреді. Бірақ, кекелеуді емдеу бұл ереженің шегінен тыс. Мұндай жүйелердің мақсаты – адамға табиғи марапаттау ортасына (әдетте, мінез-құлықты орындағанда әлемде алатын марапаттау) қадам-қадаммен қол жеткізуге көмектесу. Walker (1990) белгілік жүйелердің шолуын ұсынады және осы процедураларды сыныптағы басқа да шаралармен үйлестіруді қарастырады. Ол белгілік жүйенің толықтығын баланың қиындық деңгейімен байланыстырады.

Купондық бағдарламалар және тәуелділікті емдеудегі байланысты қосымшалар

Дамудың тағы бір түрі – купондық бағдарламалар. Купондық негіздегі мінез-құлықты басқаруда пациенттер соңғы кезде есірткі қолданбағаны немесе басқа мінез-құлықтарды өзгерту талаптарын орындағаны туралы объективті расталған жағдайда, бөлшек сауда тауарларына айырбасталатын купонды табады. Бұл мінез-құлықты басқару түрі 1990 жылдардың басында кокаинге тәуелділікті емдеу үшін енгізілді. Бұл тәсіл – бақыланатын клиникалық сынақтарда кокаиннен бас тартуды қамтамасыз етудің ең сенімді әдісі. Метадонмен емдеу кезінде жиі қолданылатын мінез-құлықты басқарудың тағы бір түрі – дәріні үйге алып кету мүмкіндігі. Пациенттерге белгілі бір мінез-құлықты күшейту, азайту немесе тоқтату үшін метадон дозасын үйге "жеңуге" рұқсат беріледі. Мысалы, пациент үш ай бойы теріс нәтижелі дәрілік тексерулер тапсырғаннан кейін (әдетте зәр сынамасы арқылы) аптасына бір рет үйге алып кетуге доза алуы мүмкін. (Дәріні үйге алып кетуге рұқсат беру (немесе «бөтелкелер») пациенттерге дәрі алу үшін емханаға сирек келуге мүмкіндік беретіндіктен, олар үшін құнды сыйлық ретінде қарастырылады). Қолданбалы мінез-құлықты талдау (ABA) негізінде, мінез-құлықты басқаруға таңдау және қалауларды бағалау, мінезді қалыптастыру, терапевт пен пациент арасында шарт жасасу, қоғамдық нығайту тәсілі және отбасылық оқыту, сондай-ақ белгі экономикасы сияқты техникалар кіреді. Шартты купондар темекі шегуден бас тарту үшін де қолданылады. Бір зерттеудің мәліметінше, заттық бұзылысы бар адамдар темекіге қарсы купондық емдеу арқылы тәуелділігінен арылуға көмектесе алады. Сонымен қатар, никотин алмастыру терапиясы (НАТ) купондармен бірге тәуелділікпен күресуге көмектеседі.

Жазық жүйелері

Деңгейлік жүйелер көбінесе мінез-құлқыны басқару жүйесінің бір түрі ретінде қолданылады. Деңгейлік жүйелер сондай етіп жасалған, бір деңгейге қол жеткеннен кейін адам сол деңгейге және одан төменгі деңгейлерге қатысты барлық жеңілдіктерді алады.

Есірткіге қарсы бағдарламалардың тиімділігі

Препараттық бағдарламаларда алдын ала күтуді басқарудың мета-талдауы оның күшті әсер ететінін көрсетті. Бұл күту шаралары абстиненция мен қатысу мақсаттарына негізделген және купон, сыйлықтар немесе жеңілдіктер түрінде болуы мүмкін. Олар жеке тәуелділіктермен де, екі диагнозбен де, баспанасыздықпен де қолданылған. Жалпы алғанда, алдын ала күтуді басқару есірткіге қарсы емдемеге тиімді және экономикалық тұрғыдан пайдалы қосымша болып табылады. Дегенмен, жақында жүргізілген зерттеудегі нәтижелер мұның керісін көрсетті: зерттеушілер никотин алмастыру терапиясының тек қысқа мерзімді темекі тартудан бас тартуға шартты купонның әсерін күшейтетінін анықтады. Бірақ, ұзақ мерзімде шартты купонның әсері темекіге төзімділікті арттырмады.

Ұйымдар

Әлем бойынша контингенттік басқаруды қолданатын, аттестатталған мінез-құлық аналитиктеріне арналған көптеген ұйымдар жұмыс істейді.