Кіріспе
Адамды төлем ретінде қабылдау дәстүрі. Ритуалдық құлдық – Гана, Того және Бениндегі дәстүрлі діни киелі орындар (Ганада «фетиш киелі орындары» деп аталады) қызмет көрсеткені үшін немесе отбасы мүшесі жасаған қылмыс үшін діни тәуба ретінде, әдетте жас бойжеткен қыздарды алады. Гана мен Тогода бұл практиканы Вольта аймағындағы эве халқы, ал Бенинде фон халқы жүзеге асырады. Бұл киелі орын құлдары діни қызметкерлерге, ақсақалдарға және дәстүрлі діни киелі орынның иелеріне ешқандай жалақысыз және олардың келісімінсіз қызмет етеді, бірақ отбасының немесе рудың келісімі болуы мүмкін. Ритуалдық құлдықпен айналысатындар әдетте қыз киелі орның құдайына немесе құдайларына қызмет етеді және киелі орның құдайларына үйленген деп санайды. Егер қыз қашып кетсе немесе қайтыс болса, оның орнына отбасынан басқа қыз келтірілуі керек. Кейбір қыздар ритуалдық құлдықта үшінші немесе төртінші болып табылады, олардың отбасы бір және сол қылмыс үшін зардап шегуде, кейде бұл қылмыс өте шағын нәрсеге қатысты болуы мүмкін, мысалы, қарапайым мүліктің жоғалуы. Бұл құлдық түрі 1998 жылы заңсыз деп жарияланғанына және сотталған жағдайда кемінде үш жылға бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылғанына қарамастан, Гананың Вольта аймағында әлі де қолданылуда. Ганада осы ритуалды орындайтын эве халқы арасында осы практиканың трокоси, фиашиди және вориокве сияқты түрлері де бар, ал «трокоси» осы терминдердің ең көп таралғаны. Того мен Бенинде бұл ритуал вудуси немесе вудуси деп аталады. Ганада құрбандарды әдетте «фетиш құлдары» деп атайды, өйткені дәстүрлі африкалық діндердің құдайлары «фетиш» деп аталады және оларға қызмет ететін діни қызметкерлер «фетиш діни қызметкерлері» деп аталады.
Ritual servitude is a practice in Ghana, Togo, and Benin where traditional religious shrines (popularly called fetish shrines in Ghana) take human beings, usually young virgin girls, in payment for services or in religious atonement for alleged misdeeds of a family member. In Ghana and in Togo, it is practiced by the Ewe people in the Volta region; in Benin, it is practiced by the Fon. These shrine slaves serve the priests, elders, and owners of a traditional religious shrine without remuneration and without their consent, although the consent of the family or clan may be involved. Those who practice ritual servitude usually feel that the girl is serving the god or gods of the shrine and is married to the gods of the shrine. If a girl runs away or dies, she must be replaced by another girl from the family. Some girls in ritual servitude are the third or fourth girl in their family suffering for the same crime, sometimes for something as minor as the loss of trivial property. This form of slavery is still practiced in the Volta Region in Ghana, despite being outlawed in 1998, and despite carrying a minimum three year prison sentence for conviction. Among the Ewes who practice the ritual in Ghana, variations of the practice are also called trokosi, fiashidi, and woryokwe, with "trokosi" being the most common of those terms. In Togo and Benin it is called voodoosi or vudusi. Victims are commonly known in Ghana as fetish slaves because the gods of traditional African religions are popularly referred to as fetishes and the priests who serve them as fetish priests.
"Құлдық", "құл" және "құлдық" терминдерін қолдану
Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар мен басқа да ҮЕҰ-лар жиі "құлдық", "құлдар" және "құлдық" сөздерін осы құбылыстың шынайы жағдайын сипаттайтын, арнайы терминологияны қолданбайтын, бірақ кеңінен түсінілетін терминдер ретінде пайдаланады. Олар осы құбылыс құлдықтың қалыптасқан барлық анықтамаларына сай келетінін көрсетеді. Киелі орындағы құлдар өз еркімен емес, жалақысыз қызмет етеді. Олардың өмірін киелі орындар толық бақылайды, олар белгілі бір мағынада олардың иелеріне айналады. Мұндай ритуалдық құлдық жүйесін қолдаушылар оның кез келген аталымын мойындамайды, бірақ "трокоси", "вудуси", "фиашиди", "вориокое" сияқты арнайы терминдерден басқа, қолайлы балама табу қиын. Кейде трокосилерді дәстүрлі патша аналармен салыстырып, оларға құрмет көрсетуді көздейді, бірақ жүздеген адамдармен сұхбаттасқан бір ҮЕҰ өкілі, қатысушылардың өздері "патшайым" деп аталуына наразы екенін және олар жай ғана құлдар екенін/болғанын мәлімдейді. 17 жыл трокоси болған Джулиана Догбадзи өзін "фетиш діни қызметкерінің құлы" деп айтады. Куджо Адзума Гананың Тонгу аудандарындағы осы практиканы зерттеп, "трокосиді" "құдайлардың құлдары" деп анықтады. Гарвард университетінің ганалық студенті Эммануэль Куку Акеампонг "тро" сөзі "құдай" дегенді білдіреді, ал "коси" сөзі әртүрлі уақытта "құл", "қыздық" немесе "әйел" мағынасында қолданылады дейді. Ганалық заңгер Анита Абабио бұл мәселені жан-жақты зерттеген. Оның сөзіне қарағанда, адангбе және га тілдеріндегі "woryokwe" сөзі "won" – "культ" және "yokwe" – "құл" деген мағынаны білдіретін "won" сөзінен туындаған. Осылайша, ол "вориоке" – "культтің құлы" деп мәлімдейді. Роберт Кваме Амен Гана зерттеулерінде трокосиді құлдық институты деп сипаттайды. Сол сияқты, Ганадағы Трокосиді жою қауымдастығының президенті Стивен Авуди Гадри, өзі де киелі орынның отбасынан шыққан, трокосилердің "киелі орындардың құлдары" екенін айтады. "Оларды "құдайдың әйелдері" деп атағанмен, олар діни қызметкерлерге және киелі орынның ақсақалдарына қызмет етеді, барлық ауыр жұмыстарды атқарады және діни қызметкердің жыныстық серігіне айналады", - дейді Гадри. Ол сондай-ақ "трокоси діни қызметкер үшін ешқандай жалақысыз жұмыс істейді" және "бұл құлдықтың бір түрі" дейді. Абабио былай мәлімдейді: "Трокосилердің құлшылық мәртебесі олардың киелі орындарда атқаратын міндеттерінде көрінеді, олар үшін ешқандай төлем жасалмайды. Өкінішке орай, көптеген трокосилер босатылғаннан кейін де оларды өмір бойы киелі орынға байланыстырып ұстайтын ритуалдармен байланысты болады. Бұл дегеніміз, осы ритуалдық құлдықтың құрбандарына иелік ету құқығы әрқашан қолданылады". Ол содан кейін Құлдыққа ұқсас институттар мен практикалар туралы конвенцияның 7-бабын келтіреді, онда құл "меншік құқығына байланысты кез келген немесе барлық билікке ие адам" деп анықталады. Ганалық заңгер Анжела Думена Абоагие ритуалдық құлдықты "таза және қарапайым құлдық" деп атайды. Ол әрбір адамның құқығын бұзады". Кейбір дәстүрлі діни қызметкерлер де трокосилердің құл екенін мойындайды. Мысалы, 2001 жылдың ақпан айында BBC-ге берген сұхбатында киелі орынның діни қызметкері Тогбе Адзимаши Адукпо: "Иә, қыздар менің құлдарым. Олар менің киелі орыма тиесілі" деді. Трокоси құлдықтың бір түрі ме және жыныстық зұлымдыққа қатысты ма деген сұраққа жауаптар екі лагерьге бөлінеді. Кейбір дәстүршілдер бұл жүйені тек белгілі бір киелі орындардың мәдени практикасы деп қорғап, оны қорғауға тиіс деп санайды. Бұл қорғаушылар жыныстық зұлымдық орын алуы мүмкін, бірақ жыныстық немесе физикалық зұлымдық осы практиканың қалыптасқан немесе жүйелі бөлігі екеніне ешқандай дәлел жоқ деп мәлімдейді. Олардың пікірінше, бұл рәсім трокосиге жыныстық қатынасқа түсуге немесе жыныстық жақындыққа түсуге тыйым салады. Екінші лагерьді трокосилермен жұмыс істейтін ҮЕҰ-лар және босатылған бұрынғы трокосилер ұсынады. Бұл практикаға қарсы шығушылар бұрынғы (қазір босатылған) трокосилердің жүздеген куәліктерін жазды, олар діни қызметкер мен киелі орынның ақсақалдарынан туған балаларының санын дәлел ретінде келтіріп, жыныстық зұлымдық олардың киелі орындағы уақытының тұрақты бөлігі болғанын айтады. Барлық адам құрбандардың өздері таңдау жасауға мүмкіндігі жоқ екенін мойындаса да, Стивен Авуди Гадри "ата-аналар да (құрбандыққа шалынғандар) қыздар да (яғни құрбандар) таңдау жасауға мүмкіндігі жоқ" дейді.
Діни байланыстар
Саймон Абакс Ганадағы осы практиканы зерттеді. Оның сөзінше, кейбір жерлерде ырымдық құлдық Африканың дәстүрлі дінінің бір бөлігі болып табылады, бірақ ол бұл діннің барлық жерде кездесетін практикасы емес. Девдаси деп аталатын индуизм дінінің бір бөлігі ретінде Үндістан мен Непалда да ырымдық құлдықтың бір түрі кездеседі, және оның түрлі формалары ежелгі дәуірде әртүрлі құдайлар мен құдайшаларға құлшылық етудің діни дәстүрлерінің бір бөлігі болған. Ырымдық құлдық, қатысушының қалауына қарсы жасалатындықтан, христиандық монахтықтан түбірлі айырмашылығы бар, ал христиандық монахтық ерікті болып табылады.
Себептері
Ритуалды құлдықтың екі негізгі себебі бар. Ең көп кездесетін себеп – күнәні өтеу қажеттігі. Қыз бала ғибадатханаға немесе құдайларға, отбасы мүшесінің немесе ата-бабасының нақты немесе айыпталып келген қылмыстарын өтеу үшін, "тірі құрбандық" ретінде беріледі. Бұл ақпаратты ғибадатхананың дін қызметкері болжау арқылы анықтайды, ол құдайларды ақиқатты ашуға шақырады. Осылайша, қылмысты өтеу үшін берілген қыздар белгілі бір мағынада құтқарушы болып есептеледі, себебі ол ғибадатханада немесе оның бақылауында тұрғанша, құдайдың ашуы қалған отбасынан аулақ болады деп саналады. Ритуалды құлдықтың екінші жиі кездесетін себебі – қызды ғибадатханадан алған қызметтер немесе одан күтілген игіліктер үшін құдайларға үнемі төлеу үшін беру. Мысалы, біреу бала сүйген немесе аурудан айыққан болса, бұл ғибадатхананың араласуы арқасында болды деп есептегенде, қызды ритуалды құлдыққа беруі мүмкін. Бұрын ғибадатханалардағы дәстүрлер құпияға оранып, адамдар олар туралы әңгімелесуге қорқып, құдайлардың қаһарынан сақтану үшін тырысатын. Осы себепті бұл практика кеңінен танылмады және толық түсінілмеді. Бірақ соңғы уақыттарда, кем дегенде 1990 жылдан бері, құлдықты жоюшылар мен адам құқықтарын қорғаушылар осы құпияны ашты. Бұл мәселе, мысалы, Ганадағы газеттерде және радиода кеңінен талқыланды.
Дагомея империясында
Ежелгі діндерде құдайларға таза қыздарды беру салты кең таралған. Батыс Африкада бұл практика кем дегенде бірнеше жүз жылдан бері жалғасып келеді. Осыған ұқсас тәжірибелер мен терминология 18-19 ғасырларда Дагомея Корольдігінде (қазіргі Бенин) патша сарайында кездескен. Дагомея патша сарайымен байланысы бар әйелдер, құлдар және барлық адамдар ахоси деп аталды. Гбе тілдерінде "ахо" жесірді білдіреді, ал "си" немесе "ши" жұрнағы әйелді білдіреді, сондықтан "ахоси" сөзбе-сөз жесір әйел дегенді білдіреді. Ахоси Дагомея патшалығындағы қайтыс болған патшалардың әйелдерінен бастау алған топ. Монархтың өлімі көбінесе оның әйелдері мен кәнизактарын қалдыратын, жаңа патшаға олар ұнамауы мүмкін, себебі олар оған тым егде жас болуы мүмкін. Бір есеп бойынша, Абомейдегі сарайда 5000-7000 ахоси тұрған, ал әйелдерді бақылау үшін бірнеше жүз евнухтар болған, басқа еркектерге кіруге рұқсат етілмеген. Күн батқаннан кейін патшадан басқа ешбір еркекке сарайға кіруге рұқсат болмады, ал оны әйел күзетшілер, "Амазонкалар" деп аталған әйелдер күзеткен. Патша ахосилердің өмірінің барлық жағын, тіпті өлімін де бақылаған. Бүгінде ескі Абомейге келгендерге үлкен қабір көрсетіліп, патшаның әйелдері оның өлімінен кейін онымен бірге тірідей жерленуге "ерікті түрде" келіскендері айтылады. Бір зерттеуші атап көрсетті: "Әрине, "ерікті" деген сөзді заманауи демократиялық мағынада түсіну қатесін жасауға болмайды, әйелдер өлімді қалаған немесе бұл мәселеде таңдау құқығы болғандай". Ахоси тым күшті немесе тәуелсіз ойлы болған жағдайда, бірнеше күнге созылатын жылдық рәсімде (физикалық және әдеби) құрбандыққа шалынды, онда патшаның билігі жүздеген адамдық құрбандықтар арқылы жаңартылды, көбінесе бұл осы құрбандықтар көпшілік алдында жасалған. Бұл тәжірибе 1879 жылы Дагомея империясында (қазіргі Бенин) осы практиканың куәгері болған А. Б. Эллиспен құжатталған. Эллистің сөзіне сүйенсек, "Хебиосо" (Хевиоссо, күн күркірі мен найзағайдың құдайы) деп аталатын бір құдайдың Дагомеяда 1500 әйелі болған, олар "kosiwo" (кедей әйелдер) деп аталған. Ол олардың құдайлардың ғибадатханаларына қамқорлық жасағанын, бірақ олардың басты қызметі діни жезөкшелік екенін айтқан. Эллис айтуынша, сол кезде еве тілінде сөйлейтін халықтардың көптеген құдайларында осындай әйелдер болған, олар да олардың қызметіне арналған және әдетте құдайлардың "әйелдері" деп есептелген. Біреулер бұл ахосилер патшаның әйелдері болған және ғибадатханада тұратын құдайлардың емес, сарайда тұрған деп айтуы мүмкін. Бірақ бұл айырмашылық көрінетіндей айқын емес, себебі сарай Дагомеяның діни өмірінің орталығы болды, құрбандықтар шалынған және ата-бабаларға арналған рәсімдер орындалған орын. Содан кейін, патша сарайындағы құрбандықтар мен рәсімдер орындалатын, патшаның толық бақылауындағы ахоси өмірінен құрбандықтар мен рәсімдер орындалатын ғибадатханадағы діни қызметкердің толық бақылауындағы трокоси өміріне ауысу оңай болды. Дагомея патшалығының кезінде де, құдайлардың немесе водунсидің (құдайдың әйелі немесе ізбасары) болуын талап еткен жағдайлар туралы мәліметтер бар.
Ганада
Батыс Африка ішінде адамдар көшіп-қонғанда бұл практика тарады. Сандра Гриннің атап көрсетуінше, Гана елінде бұл дәстүр кемінде 18 ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Сол уақытта Амладе кланының Суй тайпасы өте күшті болып, оның қызметін іздегендерден әйел құлдарды талап ете бастады. "Қайта алмастыру" деп аталатын практика да сол кезде Ганада басталды. Бұл практика бойынша, егер ғибадатханадағы құл қайтыс болса немесе қашып кетсе, оның орнына басқа қыз келтіру міндетті болды. 19 ғасырдың басында Нигбла Анло тайпасының басты құдайы болды, және оның ғибадатханалары да өз қызметтері үшін құлдар талап ете бастады. Дегенмен, сол кезде және сол жерде еріксіз құлдық кеңінен таралған жоқ, себебі Нигбла "фоаси" деп аталатын практиканы да енгізді, осы практика бойынша жыл сайын шамамен ерікті түрде екі қызметші жұмысқа алынды. Сол кезде құлдар көбінесе ықпалды дін қызметкерлерінің отбасы мүшелеріне үйлендірілетін.
Колониялық дәуірде
Гана (сол кездегі Алтын жағалау) отаршылдық үкіметтің билігінде болғанда, бірнеше азамат осы әдетке қарсылық білдірді, бірақ отаршылдар назар бермеді. Олар оларды "көрмейтіндей етіп, басқаларға көмектесуге тырысқан соқырлар" деп қысым жасады. Колониялық үкімет 1919 жылдан 1924 жылға дейін Баттор маңындағы Атиго қасиетті орнындағы осы әдетті тергеді. Тергеуді жүргізген округтік комиссар У. Прайс Джонс оны "қыз балаларды табынуға берудің зиянды әдеті" деп атады, бірақ экономикалық себептермен араласпауға шешім қабылдады. Осы тергеу нәтижесінде Атиго қасиетті орнында ұсталған құлдарға қаласа үйлеріне оралуға рұқсат берілді. Бірақ көп ұзамай отаршылдық үкімет қасиетті орында трокоси әлі де сақталып тұр деген тағы бір шағымды елемеді. Содан кейін бұл әдет қайтадан жасырын күйге түсіп, 1980 жылға дейін көпшілік назарына түспеді.
1980 жылдары
Бұл практика ұлттық назарға түскен кезде Марк Висдом, баптист пасторы, Құдайдан келген аян деп санайтынына жауап ретінде ұлттық БАҚ-та жүйеге қарсы шықты. Висдом дұға етіп жатқанда, байлаулы әйелдердің көмекке шақырып жылағанын көргенін айтты. Кейін ол осы әйелдерді өзінің евангелистік миссияларының бірінде, үйінен Вольта өзені арғы жағындағы ғибадатханада құлдықта ұсталып отырғанын тапқанын мәлімдеді, бірақ бұрын олар оған белгісіз болған. Ол бұл әрекетті ашық түрде айыптады, тіпті Ганадағы газеттер беттерінде ол ғибадатхананың жұртшылық қызметкерлерінен сескенбегенін жазды. Висдом осы тақырыпта кітап жазып, FESLIM (Fetish Slaves Liberation Movement) қозғалысын құрды және алғашқы бостандыққа шығаруларда маңызды рөл атқарды, бірақ оның жаңалықтарда жарияланған батыл мәлімдемелері ұлттық сананы оятып, қоздырды.
1990 жылдары
1990 жылдардың басында Гана журналисі Винсент Азума осы әдет туралы ашық жазуға батылдық танытып, бүкіл елде кең пікірталас тудырды. Содан кейін Гананың Халықаралық Әйелдер Адвокаттар Федерациясы (FIDA) ғибадатханалардағы тәжірибені зерттеп, 1992 жылы есеп жариялады. Бұл оқиғалар Джерри Роулингс Гана президенті болып, темір қауырсынмен билік жүргізіп тұрған кезде болды. Роулингс және оның үкіметі Африканың дәстүрлі дінін қорғап, оны "Африка мұрасы" деп атап, ұлттық мақтанышқа айналдырды. Мысалы, ол Африкания қозғалысының негізін қалаушысы Окомфо Дамуаға христиан шіркеулері радио мен теледидарға қол жеткізуге тыйым салынған кезде тегін эфир уақыты берді. Азума мен FIDA-ның қадамдары сол кездегі саяси ахуалды ескеретін болсақ, өте батыл болды. 1993 жылғы 16 маусымда Африка Бірлігі Ұйымының Африка Балалар күнін тойлау барысында Гананың Балалар жөніндегі Ұлттық комиссиясы бұл мәселеге назар аударды. 1994 және 1995 жылдары Гана заңгері Анита Хейманн Абабио Гана заңнамасы тұрғысынан осы тәжірибені зерттеді, ал осы зерттеуден алынған ұсыныстар кейіннен 1995 жылы Гана үкіметінің Заң реформалау комиссиясының есебіне енді. Гарвард университетінің тарих профессоры Эммануэль Квеку Акеампонгтың сөзіне қарағанда, 1996 және 1997 жылдары Ганада трокоси әдетіне едәуір назар аударылды.
Ганада заңсыздану
1998 жылы Гананың Заң реформасы комиссиясы Абабио және басқалардың ұсыныстары негізінде, "жоралғы немесе дәстүрлі құлдық" қылмыс екенін көрсететін заң жобасын әзірледі. Заң қабылданды, және кінәлі деп танылғандарға міндетті түрде үш жылға бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді.
Халықаралық сыйлық 1999
1999 жылы бұрынғы трокоси Джулиана Догбадзи, өзінің де трокоси болған достарының құқықтары үшін айтқан сөздері үшін Reebok адам құқықтары сыйлығына ие болды.
ҮЕҰ қарсылық білдірді
Ганада 1998 жылы бұл практика заңсыз деп жарияланғанмен, үкіметтің дәстүрлі амалдарға араласудан сескенуі және ынта алмауы себепті ол жалғасты. Кейбір ҮЕҰ-лар қастерлі орындарды босату жұмыстарын жүргізгенімен, заң мәселені шеше алмағандықтан, ҮЕҰ-лар бұл практикаға қарсы күреске және жеке қастерлі орындарды босату арқылы оны қысқарту бойынша келісімдерге қол жеткізуге одан да белсенді түрде кірісті. ЮНИСЕФ, Ганадағы Халықаралық қажеттіліктер желісі, швейцариялық "Сентри қозғалысы", Трокосиді жою серіктестігі, Құлдыққа қарсы қоғам және "Әр балаға қызмет" сияқты ұйымдар бұл күшке қосылды. "Өзгеріс үшін аман қалғандар" тобы – бұл бұрынғы трокосилердің осы практикаға қарсы дауыс көтеру үшін біріккен тобы. Ритуалдық құлдарды босатуда ең белсенді ұйымдар – Марк Висдом құрған FESLIM (Фетиш құлдарды босату қозғалысы), Халықаралық қажеттіліктер және "Әр балаға қызмет" министрлігі. Христиандық ҮЕҰ-лар мен адам құқықтары ұйымдары осы практиканы тоқтату және қастерлі орындардағы құлдарды босату үшін күресіп келеді. Олар Адам құқықтары және әкімшілік сот төрелігі жөніндегі комиссия (CHRAJ) және Әйелдер мен балалар істері министрлігінің күшті қолдауымен қызметтерін жүзеге асырып келеді. 2003 жылы Аккрада әйелдер соты құрылып, осы практикаға қарсы күрес жалғастырылды.
"Трокоси" және "Вудуси" сөздерінің мағынасы
Трокоси сөзі эве гбе тілінен шыққан, онда "tro" – құдай немесе фетиш, ал "kosi" – әйел құл деген мағынаны білдіреді. "Ко" кедейлікті, ал "si" – әйел затын білдіреді. "Вудуси" (айтылуы "вудуши") – вуду дінінің әйел жақтасы. Африканың дәстүрлі дінінде "тро" құдайы Жаратушы немесе "Жоғары" немесе "Ақырғы Құдай" емес. "Тро" – африкалық дәстүрлі дінде "кіші құдайлар" немесе "ең төменгі құдайлар" деп аталатын табиғат рухтары және дәстүрлі дінде құрметтелген басқа да күштерге қатысты. Трокоси термині Ганада ағылшын тілінде көбінесе қарыз сөз ретінде қолданылады.