Кіріспе

13 ғасырдағы Кентербери архиепискобы және жазушы

Джон Пекхэм (шамамен 1230 – 8 желтоқсан 1292) – францискан монахы және 1279–1292 жылдары Кентербери архиепискобы. Пекхэм Париж университетінде Бонавентурадан оқыды, кейін теологиядан сабақ берді және Тома Аквинскийдің консервативті қарсыласы ретінде танылды, әсіресе жанның табиғаты туралы пікірлеріне қатысты. Пекхэм оптика мен астрономияны да зерттеді, бұл салалардағы зерттеулеріне Роджер Бэкон мен Альхазен ерекше ықпал етті. Шамамен 1270 жылы Пекхэм Англияға оралып, Оксфорд университетінде сабақ берді және 1275 жылы Англияның францискан провинциалдық министрі болып сайланды. Римде қысқа уақыт болғаннан кейін, 1279 жылы Кентербери архиепискобы болып тағайындалды. Архиепископтық қызметі дін қызметкерлерінің тәртібін жақсартуға және өзінің епархиясының мүлкін қайта ұйымдастыруға бағытталды. Ол Уэльсте Англия королі Эдуард I-ге қызмет етті. Архиепископ ретінде Пекхэм еврейлердің синагогтарын жабу, дінінен қайтадан бас тарқан еврейлерді «өз құсығына оралудан» жазалау және христиандармен қарым-қатынас жасау әрекеттерін қадағалады. Сондай-ақ ол процентпен ақша беруге қарсы болды және Кастилия королевасы Элеонораны осы қарыздарды сатып алып, ақсүйектердің мүлкін тартып алу үшін пайдаланғаны үшін сынады. Архиепископтыққа дейін және оның кезінде Пекхэм оптика, философия және теология салаларында бірнеше еңбек жазды, сондай-ақ гимндер де жазды. Оның көптеген еңбектерінің қолжазбалары сақталған. Ол қайтыс болғаннан кейін денесі Кентербери соборында жерленді, ал жүрегі францискандықтарға жерлеу үшін берілді.

Ерте өмір

Пекхэм қарапайым отбасынан шыққан, мүмкін, Шығыс Сассекстегі Патчемнен. Ол шамамен 1230 жылы дүниеге келіп, Льюс монастырында білім алған. 1250 жылдары Оксфордта францискандықтар орденіне қосылды. Содан кейін Париж университетіне оқуға түсіп, Бонавентураның шәкірті болды. Парижде оқып жүргенде ол "Жақындықтағылар туралы түсіндірме" (Commentary on Lamentations) атты еңбегін жазды, онда екі түрлі үлгідегі уағыз айту жолдары көрсетілген. Көп жылдар бойы Пекхэм Парижде сабақ берді, сол кезде өзінің заманының көрнекті ғалымдарымен, соның ішінде Томас Аквинмен байланыста болды. 1269 және 1270 жылдары ол Томаспен кем дегенде екі рет пікір алысып, Пекхэм консервативті теологиялық көзқарасты қорғады, ал Томас жан туралы өз ойларын жеткізді. Осы пікірсайыстардан кейін форманың біртүтастығы туралы томистік доктрина айыпталып, сотталды. Оның теологиялық еңбектерін кейін шәкірті Роджер Марстон пайдаланды, ол өз кезегінде Дунс Скотқа ықпал етті. Пекхэм Беконмен қайда кездескені белгісіз, бірақ бұл кездесу Париж немесе Оксфордта болған болуы мүмкін. Беконның ықпалы Пекхэмнің оптика (Perspectiva communis) және астрономия саласындағы еңбектерінде көрінеді. Ол бұл лауазымда ұзақ қалмады, Римге пап сарайындағы қасиетті лектор (lector sacri palatii), яғни теологиядан дәріс оқытушы ретінде шақырылды. Пекхэм үшін маңызды болған уағыз өнері туралы ақпараттарды қамтитын "Кіші бауырлар ережесіне түсіндірме" (Expositio super Regulam Fratrum Minorum) атты еңбегін жазған болуы мүмкін. Пекхэм тәртіпке қатаң мән берді, бұл көбінесе дін қызметкерлерімен келіспеушіліктерге әкеп соқты. Оның алғашқы епископтық әрекеті 1279 жылдың шілде айында Редингте шіркеу реформасын жүзеге асыру үшін кеңес шақыру болды. Бірақ Пекхэмнің Магна Картаны барлық собор және колледж шіркеулерінде ілу керектігін айтуы патшаны саяси істерге қажетсіз араласу деп ойлатты. Тағы бір шешімі дін қызметкерлерінің өздеріне берілген жерлерде тұруын қадағалауға қатысты. Пекхэм резидент емес жағдайда ғана ерекшелік жасауға дайын болды, егер дін қызметкері шетелге оқуға баруға мұқтаж болса. 1279 жылы Винчестерде өткен парламентте архиепископ келісімге келді, ал парламент патшалық саясат немесе билікке қатысты кеңестің барлық ережелерін күштен шығарды. Магна Картаны ілуден алып тастады. Архиепископтың мойынсынуының бір себебі – ол Эдуард пен папаның банкирлері болған Рикарди итальяндық банкирлер отбасына қарыз болған еді. Пекхэм қарыздарды қайтармаса, папа тарапынан қауымнан шығарылу қаупі төнді. Алайда, Пекхэм епархияның мүлкін қайта ұйымдастыру үшін көп еңбек етті және 1283 жылдан 1285 жылға дейін епархияның кірістерін тексеру жүргізді. Ол есімдіктердегі әкімшілік құрылымдарды жеті әкімшілік топқа бөліп, басқаруды ұйымдастырды. Бірақ Пекхэм үнемі қарыздар болып жүрді, ал францискан болғандықтан, оның тұрмысына көмектесетін жеке мүлкі болмады. Ол өзінің ізашары жинақтаған епархиялық қарыздарды мұра етіп алды және оларды ешқашан толығымен өтей алмады.

Уэльстермен қарым-қатынастар

Өзге әрекеттеріне қарамастан, Пекхэмнің патшамен қарым-қатынасы әдетте жақсы болды, және Эдуард оны Уэльстегі Лливелин ап Груффудқа дипломатиялық миссияға жіберді. 1282 жылы ол уэльстіктер мен король Эдуардтың арасында келісімге келтіруге тырысты, бірақ Эдуардтың басты мәселелерде мойын бұрмауы себепті, бұл миссия сәтсіз аяқталды. Соңында Пекхэм Эдуардқа қарсы тұрған уэльстіктердің кейбіреулерін шіркеуден шығарды. Король Эдуардқа қызмет ету барысында Пекхэм уэльстік халқы мен заңдарына деген теріс пікір қалыптастырды. Пекхэм өзінің барлық қарасты епархияларын аралаудың бір бөлігі ретінде уэльстік епархияларды да аралады. Сол жерде ол уэльстік дін қызметкерлерін адалсыздыққа берілуі, ысырапшылдығы және шектен тыс ішімдік ішуі үшін сынады. Ол сондай-ақ уэльстік дін қызметкерлерінің білімсіз екенін анықтады, бірақ Ковентри мен Личфилд епархиясындағы пасторлық жұмыстарға көмектесу үшін уэльс тілінде сөйлейтін суфрагандық епископты тағайындауға бұйрық берді. Пекхэм уэльстік халқының тұтастай өмірін де сынады, олардың мал өсірумен айналысатын экономикасын Англияның егіншілікке негізделген экономикасымен салыстырып, уэльстіктерді жалқау және еңбекқор емес деп тапты. Дипломатиялық міндеттерінің аясында Пекхэм Лливелинге хат жазды, және сол хаттарда архиепископ уэльстік халқына қатысты сынауларын жалғастырды, олардың заңдарын Ескі және Жаңа Ұстанымға қайшы деп айыптады. Пекхэмді әсіресе уэльстік заңдардың, қылмыстық істерде кінәліні жазалаудан гөрі, тараптарды келісімге келтіруге тырысуы қынжырды, бұл ағылшын заңының қағидаларына қарсы болды. Пекхэм өзінен төмен тұрған Томас Бекпен де мәселелерге тап болды, ол Уэльстегі Сент-Дэвидс епискобы болған. Бек Сент-Дэвидсті Кентербериден тәуелсіз ету және оны метрополия мәртебесіне көтеру жоспарын қайта жандандыруға тырысты. Бұл идеяны шамамен 1200 жылы Уэльс саяхатшысы Джеральд ұсынған, бірақ ол кездегі Кентербери архиепискобы Хуберт Уолтердің қарсылығына тап болды. Бек тіпті Джеральдтың төрт жылдық күресіне де жете алмады, себебі Пекхэм оны жылдам жеңіп алды.

Дін мәселесі

Эдуардпен діни қызметкерлердің артықшылықтары, патшалық билік, Пекхэмнің қауымнан шығару және шіркеу салықтары туралы дау-дамайлар жалғасты, бірақ 1286 жылдың қазан айында Эдуард Circumspecte Agatis деп аталатын жарлық шығарды, онда шіркеу соттары қандай істерді қарауы керектігі нақтыланды. Бұл мәселелерге моральдық мәселелер, некелік даулар, өсиеттер мен мұрагерлік туралы таластар, күнәларды түзету, дін қызметкерлеріне жасалған жала және физикалық шабуылдар кірді. Пекхэм канондық заңды өте қатаң түсіндірді. Ол Уэльс заңдарының логикасыз және Киелі кітаптың үйретіктеріне қайшы келетінін ойлады. Сондай-ақ, дін қызметкерлерінің киетін киімдеріне қатысты, тек бастарының үстін ғана емес, сонымен қатар мойын және құлақ айналасын да қырқу керектігін бұйырды, бұл дін қызметкерлерін қара халықтан оңай ажыратуға мүмкіндік берді. Осы мақсатта архиепископ дін қызметкерлеріне, әсіресе әскери киім киюге тыйым салды. Ол сондай-ақ Англиядағы бенедиктин орденінің монастырлық ережелерін реформалауға жасалған әрекетке тыйым салды, оның мақсаты монахтарға оқуға және білім алуға көбірек уақыт беру еді. Пекхэмнің пікірінше, бұл реформалар дәстүрге қарсы болды, бірақ ол бұл реформалар францискан орденінен жаңа мүшелерді тартып алады деп те уайымдады. 1281 жылы Ламбетте өткен шіркеу кеңесінде Пекхэм дін қызметкерлеріне жылына кем дегенде төрт рет қауымдастарына діни нанымдарды үйретуді бұйырды. Олар Иман туралы мақалаларды, Он қазынаны, Мейірімділік істерін, Жеті өлімдік күнәларды, Жеті ізгілікті қасиеттерді және Құрметті кітаптарды түсіндіріп, үйретуі керек еді. Кейіннен бұл ережелер Ignorantia sacerdotum жинағына енді. Алты наным – архиепископтың қара халықтың білуі қажет деп санайтын ең төменгі теологиялық білім деңгейі. Бастапқыда латын тілінде жазылған бұл ережелер орта ғасырдың соңына дейін пасторлық және рухани жұмыстарға негіз болды және шабыттандырды, содан кейін 15 ғасырда ағылшын тіліне аударылды. Сондай-ақ, дін қызметкерлерінің жұмыстан қалуы және монастырлық өмірдегі салғырттық та осы мәселелердің бірі болды. Осы кемшіліктермен күресудің негізгі тәсілі – оның бағынышты епархиялары мен діни орындарын тексеру жүйесі болды, ол бұрын-соңды болмаған жиілікпен қолданылды. Бұл көбінесе архиепископтың осы сапарларды жүргізуге құқығы бар ма, жоқ па деген дауларға әкелді, бірақ Пекхэм сонымен қатар Папаның өкілі болды, бұл туындаған дауларды одан да күрделендірді. Оның тексеру саясатынан туындаған көптегі көп сот ісі архиепископтық сотты төменгі соттардың есебінен күшейтті. Пекхэм сонымен қатар Херефорд епискобы Томас де Кантилупемен бағынышты дін қызметкерлерін тексеру құқығы үшін күресті. Бұл дау архиепископтың құзыретына қатысты шағымды қамтыды, оны Томас 1281 жылы Римге жіберді, бірақ Томас іс шешілмей тұрып қайтыс болды. Пекхэм сондай-ақ дін қызметкерлерінің жылына кем дегенде төрт рет қауымдастарына уағыз айтуын міндеттеді. Пекхэм көбінесе өзінің бағынышты епископтарымен, әсіресе оларды реформалауға тырысқандықтан, қақтығысқа түсті, бірақ Пекхэмнің өзінің көзқарасы мен дін қызметкерлерін басқару әдісі де мәселені усуырлатты. Ол бірде Ковентри және Личфилд епискобы Роджер де Мейландқа былай деп жазды: "Бұл мәселелерге сіздің назар аударуыңыз керек, бірақ сіз ұзақ уақыт бойы болмағандықтан, сіздің қамқорлық танытпағаныңыз байқалады. Сондықтан, осы хатты алғаннан кейін, сіздерге өз епархияңызда тұруға бұйырамыз, осылайша – егер сіздер рухани жағдайды түзетуге қабілетсіз болсаңыздар да, кем дегенде кедейлердің материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыра аласыз". Тарихшы Ричард Саузерн Пекхэмнің суфрагендік епископтарымен болған даулары "ашу-ыза мен үнемі жаман ниет атмосферасында" өтті дейді, бұл, мүмкін, "Пекхэмнің мінезіндегі қаскөйлікке" байланысты болды.

Яһудилерге қарсы шаралар

Көптеген замандас бас шіркеу басшылары сияқты, Пекхэм де яһудилерге жаулықпен қарады және оларды христиандарға қауіп деп санады. Ол, Ричард де Грейвсенд және Ричард Суинфилд сияқты өзге замандас шіркеу басшыларымен бірге, бұрын Симон де Монфортпен бірге қызмет еткендердің қатарында, яһудилерден христиандарды оқшаулауды күшейтуге ұмтылды. Ол өсімді жоюға және яһуди дініне қайта оралғандарды тоқтатуға тырысты. Лондон яһудилеріне жаңа синагог салуға рұқсат берілгенін естігенде, Пекхэм «христиан дініне нұқсан келтіруге» жол бермеу үшін қарсылық көрсетті. 1282 жылдың 19 тамызында ол Лондон епископы Ричард Грейвсендке, епископ белгілейтін мерзімде, яһудилердің барлық синагогтарын, біреуін қоспағанда, жоюға мәжбүрлеуді бұйырды, олардың жеті синагогы «христиан дінін алдап, көптеген адамдарға құмарлық тудырып жатыр» деп мәлімдеді. Екінші хатында ол епископқа құттықтауын білдірді, өйткені епископтың зерделілігі мен ықыласы арқасында Judaica perfidia жеңіліске ұшырап жатыр. Бірақ оларға бір синагог қалдыруға рұқсат ету керектігін айтты. 1281 жылы Пекхэм Эдуардқа христиан дініне кіргендердің қайтадан дін тастағаны туралы шағымданды, олардың «яһуди опасыздығынан христиан дініне келгендер өз құсығына, яғни яһуди нанымдарына оралды» деді. Келесі жылы ол 17 яһудидің дін тастағанын хабарлады, ал 1284 жылы Эдуард оған 13 яһудиді тұтқындауға жарлық берді. Олар Лондон мұнарасына сиынды, бірақ Роберт Бернелл Лондон яһудилерімен қарым-қатынасты нашарлатудан қорқып, әрекет жасаудан бас тартты; 13 адам жазадан құтылып кеткен сияқты. Бұл, алайда, Пекхэмнің жоғары тұрған басшыларының үлгісіне сәйкес келді; Папа осыған ұқсас жағдайларға біраз уақыттан бері шағымданып келді. Пекхэм сондай-ақ Елеонора патшайымымен келіспеді, оған жер сатып алу үшін яһуди несиегерлерінен қарыз алуды өсімқорлық және өлімге әкелетін күнә деп айтты. 1285 жылы Пасхада Пекхэмнің басшылығымен Кентербери провинциясының прелаттары (жоғары шіркеу басшылары) Эдуардқа шағымдамалар жазды, олардың екеуі яһудилерге қатысты шектеулердің жұмсақ екенін көрді. Олар дін тастағандардың яһуди дініне қайта оралуына наразылық білдірді және 1275 жылғы Яһудилер заңымен тыйым салынған, бірақ олардың пікірінше, әлі де жалғасып жатқан өсімқорлыққа қарсы күресуді талап етті, «яһудилердің алдауы мен зұлымдығына қарсы белсенді түрде күресуді» сұрады. Эдуард «олардың зұлымдығына байланысты» көп нәрсе істей алмайтынын айтты. Жауапта, прелаттар патшаның яһудилерге «өсімқорлық шарты арқылы христиандарды алдауға және өсімқорлық арқылы ақсүйектердің жерлерін иеленуге» рұқсат бергеніне таң қалды. Олар Эдуардтың осы «бұрылысты» тоқтатуға қабілетті екенін айтып, «біздің аузымыздан шықпайтын қорқынышты жазалар арқылы ол барлық өсімқорларды жазалауға тырысуы мүмкін» деп кеңес берді. Бұл алаңдаушылықтар Папа Хонорий IV-тің 1286 жылғы қарашадағы хатында Пекхэмге тікелей жеткізілді, оны Пекхэм және басқа шіркеу басшылары 1287 жылғы Эксетер синодында яһудилерге қарсы қосымша шақырулар жасау үшін нұсқау ретінде пайдаланды. Олар қайтадан яһуди таңбаларын тағуды, христиандардың яһудилер үшін жұмыс істеуіне, олармен бірге тамақтануына немесе яһуди дәрігерлерін пайдалануына тыйым салуды талап етті. Яһудилерге мемлекеттік лауазымдарды атқаруға немесе жаңа синагогтар салуға тыйым салынды және олар Ұлы жұма күні өз үйлерінде қалуға тиіс еді.

Өлім және мұра

Пекхэмнің философия және Киелі кітапқа түсіндірмелер жазған еңбектерінің бірнеше қолжазбалары бүгінге дейін сақталған. Елеонора патшайым оны француз тілінде ғылыми еңбек жазуға көндірді, ол кейіннен "өкінішке орай, өте жалықтыратын және шабыттандырмайтын кішкентай трактат" деп сипатталды. Оның "Филомена" поэмасы сол дәуірде жазылған ең үздік поэмалардың бірі саналады. Пекхэм 1292 жылдың 8 желтоқсанында қайтыс болды. Оның мазары әлі де сақталған.