Кіріспе

XV ғасырдағы Кентербери архиепискобы, Англияның канцлері және кардинал Джон Мортон (шамамен 1420 – 15 қыркүйек 1500) – Розалар соғысы кезеңіндегі ағылшын дін қызметкері, азаматтық заңгер және басшы. Ол Генрих VI тұсында патшалық қызметке қабылданды және Эдуард IV мен Генрих VII-нің сенімді кеңесшісі болды. Эдуард IV оны Эли епископы етіп тағайындады, ал Генрих VII тұсында ол Лорд-канцлер, Кентербери архиепискобы және кардинал болды.

Ерте өмір

Мортон шамамен 1420 жылы Дорсеттегі Милборн Сент-Эндрюде немесе Бере-Регисте дүниеге келген. Ол сол кездегі шағын дворяндықтан шыққан: оның әкесі Милборн Сент-Эндрюдің Ричард Мортон, ал оның ағасы Серннің Уильям Мортон 1437 жылы парламентте Шафтсбериді өкілдік еткен. Мортон Оксфорд университетінде білім алып, 1448 жылы азаматтық құқық бойынша бакалавр, 1451 жылы азаматтық және канондық құқық бойынша бакалавр, ал 1452 жылы азаматтық құқық докторы атанды. Ол 1448 жылдан бастап Оксфордтағы канцлер сотында проктор болып жұмыс істеді, ал 1451 жылы университет канцлерінің комиссары немесе орынбасары және лауазымды адамы қызметін атқарды. 1452 жылы ол азаматтық құқық мектебінің директоры, ал 1453 жылы бұрынғы серіктесі болған Пеквотер мейманханасының директоры болды. Кейін Мортон 1495 жылы Оксфорд университетінің өмірлік канцлері, ал 1499 жылы Кембридж университетінің канцлері болып сайланды. Мортон сонымен қатар Кентербери провинциясының шіркеу соты – Арчи сотында адвокаттық қызмет атқарды. 1456 жылдың 26 қыркүйегінде ол корольдік қызметке қабылданып, Уэльс ханзадасы, бала Эдуардтың канцлері болып тағайындалды. 1458 жылы оған бір мезгілде үш бенефис иеленуге паптық рұхсат берілді. 1458 жылдың мамырында ол Линкольн соборының субдиаконы және пребендісі, 1458 жылдың қарашасында Солсберидің пребендісі болды, ал 1461 жылға қарай Дорсеттегі Блоксуорттың пасторы және Норвич архиепископы да болды. 1459 жылы Йорк герцогы, Солсбери графы және Солсберидің үлкен ұлы Уорвик графы Генрих VI-ға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Людфорд көпіріндегі жеңілістен кейін қашып кетті. Мортон 1459 жылдың қарашасында Ковентриде өткен парламентте қабылданған Йорк лордтарына қарсы айыптау актін дайындауға қатысқан бірнеше заңгердің бірі болды. 1461 жылдың 29 наурызында Таутон шайқасында Ланкастер әскерлері жеңілгеннен кейін Мортон Уилтшир графымен бірге Кокермутта тұтқындалды. Олар Ньюкасл қаласындағы Эдуард IV-ке әкелінді, онда Уилтширдің басы кесілді, ал Мортон Лондон мұнарасына жіберілді. Мортон 1461 жылдың қарашасында Эдуард IV-тің бірінші парламенті қабылдаған актіге енгізіліп, ол жинаған барлық бенефицияларын жоғалтты. Алайда ол қашып, Францияда Анжу королевасы Маргаретқа қосылды, Генрих VI-ның жеке мөрінің сақтаушысы болып тағайындалды және 1462 жылдың 28 маусымында Тур шартына келісімге келуге әкелген келіссөздерге көмектесті. Генрих VI-ны қалпына келтіруге жасалған бұл әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін Мортон королевамен бірге Францияға оралды және Лотарингиядағы Сент-Михель маңындағы Кер шатосындағы шағын Ланкастер сарайының жер аударуын бөлісті. 1469 жылы ол Лувен университетінде теологияны оқуға қабылданды.

Эдуард IV-тің тұсында қызмет ету

1471 жылғы 4 мамырда Теуксбери шайқасында Ланкастерліктердің толық жеңіліске ұшырағаннан кейін Мортонға Эдуард IV кешірім берді және патшалық қызметтегі мансабын қайта бастады. 1471 жылдың 29 қыркүйегінде (Михаил күні) ол Канцелярия шебері болып тағайындалды, ал 1472 жылдың 16 наурызында оған Ролл шебері лауазымы берілді. 1474 жылы Мортон Арчи сотының деканы, Арчи сотының төрешісі болды. Ол сондай-ақ 1472 жылы Лондондағы Шығыс Сент-Дунстан шіркеуінің пасторы болды (кейін 1474 жылы Девондағы Оңтүстік Молтон шіркеуінің пасторы және Бристольдегі Сент-Бартоломей ауруханасының басшысы лауазымдарына ауыстырылды), 1473 жылы Лондондағы Сент-Пол соборының пребенді, Честердің (1474), Винчестердің (1475), Хантингдонның (1475), Беркширдің (1476), Норфолктің (1477) және Лестердің (1478) пребенді, сондай-ақ Уэллстің (1476), Йорк (1476) және Эксетердің (1476) пребенді болды. Дипломатиялық миссияларға азаматтық заңгерлердің де қажеттілігі болды, сондықтан Мортон 1474 жылдың қаңтар айының басында Лорд Дюраспен бірге Бургундияға елшілікпен Англиядан кетті. Ол маусымның басына дейін оралмады. 1474 жылдың желтоқсанында ол сэр Томас Монтгомери және король хатшысы Уильям Хатклифпен бірге Бургундияға тағы бір елшілікке жіберілді. Оларға сондай-ақ Францияға қарсы қасиетті Рим императоры Фридрих III және Мажарстан королі Матиас Корвинмен одақ іздеу тапсырылды. Эдуард IV 1475 жылдың ортасында Францияға басып кіргеннен кейін Мортон Пикини шарты (1475 жылдың 29 тамызы) бойынша келіссөздер жүргізді. Осы шарт бойынша Людовик XI Эдуард IV-ке он бес күн ішінде 75 000 алтын тәж, ал одан кейін екеуі де тірі болғанда жыл сайын 50 000 алтын тәж төлеуге міндеттенді, оның орнына ағылшын әскері кері қайтарылды. Англия сарайының басқа да мүшелерімен бірге Мортон Людовик XI-ден жылдық зейнетақы алды, оның мөлшері 600 алтын тәжді құрады. 1477 жылдың 16 ақпанында Эдуард IV Мортонды және сэр Джон Доннды Пикини шарты бойынша бітімгершілікті ұзарту үшін Людовик XI-ге елшілер ретінде жіберді. 1477 жылдың шілде айында Людовик XI Англияға келіссөздерді жалғастыру үшін елшілер жібергенде, Мортон олармен кездесуге тағайындалғандардың бірі болды. 1477 жылдың 21 шілдесінде жасалған шарт бойынша бітімгершілік екі корольдің өміріне және олардың біріншісі қайтыс болғаннан кейін бір жылға ұзартылды. 1479 жылдың 21 қаңтарында Эдуард IV Мортонға және басқаларға француз елшісі, Эльн епискобы Шарль де Мартиньимен екі ел арасындағы бітімгершілікті жүз бір жылға ұзарту және Эдуард пен оның мұрагерлеріне жыл сайын 50 000 алтын тәж зейнетақы төлеу мақсатында келіссөздер бастауды тапсырды. 1479 жылдың ақпан айында епископ Мортон жасаған келісімдерге қол қойды. Осы уақытта Мортонды архиепископ Буркье 1479 жылдың 31 қаңтарында Ламбетте Эли епископы етіп тағайындады және ол жинаған басқа шіркеулік лауазымдардан бас тартты. Осы кезеңде итальяндық бақылаушы Доминик Манчини Мортонды архиепископ Томас Ротерхаммен және Уильям Лорд Гастингспен бірге корольге "құдіретті әсер ететін" деп атады. Манчини былай деді: "Бұл адамдар жасы жеткендіктен және мемлекеттік істерде ұзақ тәжірибе жинағандықтан, патшаның саясатын қалыптастыруға басқа кеңесшілерге қарағанда көбірек көмектесті және оны жүзеге асырды". Эли епископы ретінде Мортон түрлі құрылыс жұмыстарын бастады, соның ішінде 1109 жылдан бері Эли епископтарының иелігінде болған Гертфордширдегі Хатфилдтегі епископ сарайын қайта жаңарту. Мортон оны 1480 жылы кірпіштен салынған әсем сарай ретінде қайта салды. Ол сондай-ақ Мортонның лимін салуға жауапты болды, ол Питербороның жанындағы Стэнгроундтан Гайхирнге дейін созылған, ұзындығы он екі миль, ені қырық фут және тереңдігі төрт фут болатын канал, ол арқылы су Нене өзенінен Висбехке бағытталды. Мортон жұмысты бақылау үшін мұнара салдырды.

Ричард III тұсында жер аударылу

Эдуард IV 1483 жылғы 9 сәуірде күтпеген жерден қайтыс болды, ал Мортон оның үлкен ұлы Эдуард V ретінде таққа отыру рәсімдеріне қатысты. Бірақ 13 маусымда ол лорд Гастингс пен архиепископ Ротерхаммен бірге кеңес отырысында тұтқындалды. Патшаның інісі, Глостер герцогы Ричард оларды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады, Гастингстің басы кесілді. Мортон мен Ротерхам Лондон мұнарасына қамалды. Глостер 1483 жылғы 6 шілдеде Ричард III болып таж кигізілді. Ротерхам тез арада қайтадан игілікке бөленді, бірақ Мортон Букингем герцогы Генри Стаффордтың қарауына берілді, ол оны Уэльстегі Брекон қаласына жіберді. Мортон Бэкингем көтерілісі деп белгілі сәтсіз көтеріліске қатысты, бірақ кейін Фландрияға қашып, Ричард III-ке қарсы оппозицияны үйлестіруді жалғастырды. Мортон 1484 жылғы қаңтарда Вестминстерде өткен Ричард III-тің бірінші (және жалғыз) парламенті қабылдаған айыптау актілеріне енгізілді және ол тағы да уақытша иеліктерінен айырылды. Оған 1484 жылғы 11 желтоқсанда кешірім берілді, бірақ ол Англияға оралудан бас тартты. Ол 1485 жылғы 31 қаңтарда Римде болғандығы мәлім, ол Santo Spirito бауырластығының тізіліміне қол қойды, және сәуір айында Питерхаус реформасы үшін папалық жарлық алғанда, сондай-ақ, мүмкін, 7 мамырда папалық кешірім алғанда, оның түсімдері жақында болған су тасқынынан зардап шеккен Элли аралы мен Элли соборының бөгеттерін жөндеуге бағытталатын еді. Дегенмен, оның нақты миссиясы Ричмондтың Эдуард IV-нің үлкен қызы Йорк әулетінен Елизаветаға үйленуіне папаның рұқсатын алу болған шығар, бұл екеуінің де Джон Гонттан таратылғандығына байланысты қажеттілік тудырды.

Генрих VII-нің тұсында қызмет ету

Генрих VII Мортонды Босворт шайқасындағы жеңісінен кейін дереу Англияға шақырды, және ол, мүмкін, Генрихтің 1485 жылғы 30 қазанда Вестминстерде өткен тәж кию рәсіміне қатысқан болар. 1486 жылғы 6 наурызда ол лорд-канцлер болып тағайындалды. Бұл – сот кеңсесі болатын, ол оның өкілеттік мерзімінде кеңейіп келе жатқан Канцелярия сотының теңдік құзырына басшылық етті. Ішкі және халықаралық саясаттың бағыты патшаның қолында болды, оған кеңесшілер кеңес берді, бірақ Мортон және басқа патшалық хатшылары оның шешімдерін іске асырудың әкімшілік жұмысын жүзеге асырды. XVII ғасырда Фрэнсис Бэкон Мортонның «қос жолы» деп аталатын амалын ойлап тапты, онда салық инспекторлары жомарт өмір сүретіндерге патшаға көбірек беруге мүмкіндіктері бар екенін айтса, ал шағын өмір сүретіндерге үнемдегендіктен, олар да көбірек салық төлеуі керек екенін жеткізді. Алайда, бұл Бэконның өнертабысы еді. Бірақ Мортон 1500 жылы, ал Брей 1503 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана Генрихтің қаржылық талаптары, әсіресе көптеген поддандыларына міндеттемелер жүктеуі және оның өкілдік құқықтарын пайдалануы ауыр жүкке айналды. Тарихшы Полидор Вергилий Мортон мен Брейдің қажет болған кезде Генрих VII-ні түзетуге батыл болған екі кеңесші екенін және олардың өлімінен кейін патшаның қаталдығын күшейту үшін емес, оны ұстап тұру үшін жауапты екені анық болды деп жазды. Генрих VII-нің қысымымен, ол 1493 жылғы 20 қыркүйекте кардинал болды. Папаның қолдауымен Мортон Сент-Олбанс аббаттығы және Нортгемптондағы Сент-Эндрюдің Клюний монастығы сияқты діни орындарды реформалауға кірісті. Ол жеке өркендеуге ұмтылмады, бірақ Кентербери архиепископының дәстүрлі құқықтарын қорғауға тырысты және мұрагердің бірнеше диоцезде маңызды мүлігі болған жағдайда, архиепископтың соттарының өсиеттер бойынша құзырларын қорғады. Мортонның архиепископ ретіндегі ең үлкен жетістігі – Кентербери соборының орталық кесілісіндегі мұнараны аяқтауы болды, ол «Белл Гарри мұнарасы» деп белгілі. Бұл бастапқыда Йорк сияқты қарапайым шам мұнарасы ретінде салынған, бірақ шамамен 1494 жылы мұнараны тағы елу футқа ұзарту туралы шешім қабылданды, ал сыртқы тас жұмыстарында Мортонның ребусы – «морт» немесе сұңқар шамы бар бочка – оның қатысуын көрсетеді.

Мортонның мұрасы

Мортон 1500 жылдың 15 қыркүйегінде Ноулде қайтыс болды. Лондондық бір жылнамашы оның көптеген ұлы істері үшін, әсіресе, өмірінің соңына дейін сақталған ұлы даналығы үшін есте қалуға лайық адам болғанын айтты; ол шамамен 72 жасқа толған еді. Біздің заманымызда оған тең келген адам жоқ еді, бірақ ол осы елдің халықтарының зор наразылығына тап болды. Испания елшісі Де Пуэбла 1500 жылдың 27 желтоқсанында «Англия кардиналы қайтыс болды және оған сай келетін мемлекет қайраткерін қалдырмады» деп жазды. Джон Харрингтон, ағылшын цистерциандарының прокторы, Мортонның юрисдикциясын цистерциандарды қоса алғанда, босатылған діни орындарға таратуға тырысқанына қарсы болды және оның пікірінше, ол: үлкен білімді және терең ойлы, Құдайға қызмет етуге берілген, жеке пайдасынан гөрі халықтың игілігін ойлайтын, діни және дүниелік істерге толыққанды енгізіп, күннің қиындықтарынан тайсалмайтын адам еді. Мортон өсиетімен Оксфорд университетіндегі жиырма кедей студентті және Кембридж университетіндегі он кедей студентті жиырма жыл бойы асырауға қаражат бөлді. Ол жанының құтылуы үшін жиырма жыл бойы дұға оқытуға және кедейлерге 1000 марка садақа беруге өсиет етті. Патшалық отбасымен жақын қарым-қатынасы Генрих VII-ге ең жақсы портативті псалтирін, патшайымға ең жақсы псалтырын, патша анасы Леди Маргарет Бофортке алтыннан жасалған Қасиетті Мариямның бейнесін, ал патшаның үлкен қызы, принцесса Маргаретқа алтын тостаған мен 40 фунт стерлинг сыйлағандығынан көрінеді. Ол сонымен қатар қарапайым қызметшілеріне бір жылдық жалақысын қалдырды. Ол негізінен туыстарына қалдырылған кең аумақтарға ие болды, бірақ Мейдстоун қаласының жанындағы Мот саябағындағы жерлерді және осы саябаққа іргелес жатқан диқанды Кентербери соборына сыйлады. Мортон Кентербери соборындағы Андеркрофт құдайы анамыз деп аталатын Мариямның мүсіні алдында қарапайым мәрмәр тақтаның астына жерлеуді өтінді. Жолдың қабырғасы жарылып, сынғаннан кейін оның денесінің бір бөлігі алынып, бас сүйегі қазір Стонихерст колледжінде сақталуда. Мортонға тиесілі болған кітаптардың көп бөлігі канондық және азаматтық құқық туралы еңбектерді құрайды, бірақ олардың ішінде Сенеканың хаттары мен оратория және риторика туралы еңбектері де бар. Гуманист және папалық коллекционер Джованни Джигли оған әулиелерді қастерлеу туралы қысқаша трактат арнады. 1500 жылы Мортон Ричард Пинсонның Солсбери немесе Сарум миссалын басып шығаруын қаржылады. Бұл Сарум миссалының Англияда басылған екінші нұсқасы болды және ол Англияда басылған алғашқы музыканы қамтиды. Сэр Томас Мор Мортонның үйінде 12-14 жас аралығында, яғни шамамен 1490 жылдан 1492 жылға дейін парақ болып қызмет етті және ол өзінің «Утопиясында» Мортонның бейнесін салған. Мортонның өлімінен шамамен бір ғасыр өткен соң, ол Мордың Ричард III патшаның тарихын жазғаны туралы теория пайда болды, бірақ бұл еңбектің авторлығы қазір күмән тудырмайды. Мортон Мордың «Тарихы» үшін ақпарат көзінің бірі болуы мүмкін, бірақ Мордың ауызша және жазбаша көптеген дереккөздерге қол жеткізілді және ол көптеген мәліметтерді өзі ойлап тапты.

Танымал мәдениетте

1972 жылы BBC телеарнасының Генри VII патшалығына арналған "The Shadow of the Tower" телесериалында Мортон рөлін Денис Кэри сомдады. Netflix/Canal арнасының "Борджия" сериалының 2-ші маусымында, 4-ші эпизодта Мортон бір сахнада пайда болады, оны Дэвид Гант бейнелейді. Starz телеарнасының "Ақ ханшайым" мини-сериалында Мортон рөлін Кеннет Кранхам ойнайды.