Кіріспе

Lathraea (toothwort) – гүлді өсімдіктердің бес-жеті түрінен тұратын шағын туыс, Еуропа мен Азияның қоңыржай аймақтарына тән. Бұл өсімдіктер басқа өсімдіктердің тамырларына паразиттікпен тіршілік етеді және толығымен хлорофиллден dépourvu. Олар Orobanchaceae тұқымдасына жатады.

Этимология

Lathraea туысының атауы ежелгі грек тіліндегі λαθραῖος сөзінен шыққан, ол "жасырын" деген мағынаны білдіреді, және гүлдегенге дейін көзге түспейтіндігіне байланысты берілген.

Түрлер

Қалыпты тіс өскін (Lathraea squamaria) қарақұмық пен алдердің тамырларында, кейде букта, шұңқыр жақтары сияқты көлеңкелі жерлерде паразиттік етеді. Lathraea squamaria Еуропада кеңінен таралған. Қалыпты тіс өскін – протояйғыр өсімдік. Өсімдіктің көп бөлігі қалың, етті, түссіз жапырақтарымен тығыз жабылған, тамыр сабағынан тұрады, жапырақтар астыңғы бетін жасыру үшін иілген; жапырақтың қалыңдығында сыртқы ортамен байланысатын дөңгелек қуыстар пайда болады. Бұл қуыстардың ішкі қабырғаларында сабақшалы түктер орналасқан, олар жәндіктің тиюінен қоздырылып, нәзік жіпшелер жіберіп, осы арқылы жәндікті өлтіріп, қорытады. Қызғылт тіс өскін (Lathraea clandestina) негізінен алдер, тополь және күңгірт тамырларында өседі. Аргиллдегі Ардуэйн бағында үш белгілі қожайын болмаған жағдайда, ол әртүрлі әшекей ағаштар мен бұталардың тамырларында өседі; сол бақта мысықтар гүлдерде ойнап, оларды жеп отырғаны жиі көріледі. Ол қара қызғылт гүлдерімен қалыпты тіс өскінінен ерекшеленеді, әр сабақта бір гүл болады. Қызғылт тіс өскін Орта және Оңтүстік Еуропада: Батыс Бельгияда, Батыс және Орталық Францияда, Солтүстік Испанияда және жергілікті Орталық Италияда өседі. Басқа жерлерде, әсіресе Британ аралдарында, өсімдік жергілікті саябақтар мен ескі бақтарда, сондай-ақ өзен жағалауларында табиғи түрде кездеседі. Родоп тіс өскіні (Lathraea rhodopaea) Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Родоп таулары мен Рила тау сілемдерінде кеңінен таралған.

Мәдени сілтемелер

Павел Иванович Мельниковтың "Ормандарда" повесінде орыс данасы (знахарка) бұл өсімдікті Петірдің кресі деп атайды және оның шайтаннан сақтайтынын, бірақ оны Құдайға дұға оқып жинағанда ғана тиімді екенін айтады.