Кіріспе

1905 жылы Токиодағы көтеріліс Хибия өрт оқиғасы (日比谷焼打事件), сондай-ақ Хибия көтерілісі деп те белгілі, 1905 жылдың 5-7 қыркүйегінде Жапонияның Токио қаласында болған ірі көтеріліс. Ресей-Жапон соғысын аяқтаған Портсмут келісімінің шарттарына қарсы Хибия паркіндегі жапон ұлтшылдарының наразылықтары, полиция наразылықты басуға тырысқанда, екі күнге созылған қалалық тәртіпсіздікке ұласты. Хибия өрт оқиғасы салдарынан 17 көтерілісші қаза тауып, Кацура Таро үкіметі құлап, Халықтық зорлық-зомбылық дәуірінің бастауы болды деп есептеледі. Кейіннен 2000-нан астам адам қатысқандығы үшін ұсталды, олардың 104-і сотталды, ал 87-сі кінәлі деп танылды.

Өмірбаян

Жапон империясы мен Ресей империясы Солтүстік-Шығыс Азиядағы бәсекелес империалистік мүдделерге байланысты ондаған жылдар бойы шиеленістің күшеюінен кейін, 1904 жылдың ақпанынан 1905 жылдың қыркүйегіне дейін орыс-жапон соғысын жүргізді. Жапон императорлық теңіз күштері Цусима шайқасында Ресей императорлық теңіз күштерін шешуші түрде жеңіске ұшырды, ал Жапон императорлық армиясы Порт-Артурды басып алып, Мукден шайқасында Ресей императорлық армиясынан маңызды жеңіске жетті. Алайда, жапондық күштер Манжурияда тым созылып кетті, және жапон экономикасы ұзаққа созылған соғысқа шыдамады. 1905 жылдың 5 қыркүйегінде бір айлық келіссөздерден кейін Жапония мен Ресей арасында Портсмут шартына қол қойылды, ол жапондық жеңісімен орыс-жапон соғысын ресми түрде аяқтады. Жапонияның әртүрлі белсенді топтары Токионың орталығындағы Хибия саябағында шарттың, сол күні жарияланған, қарапайым шарттарына наразылық білдіру митингісін ұйымдастыруға шақырды. Белсенділер мен наразылық білдірушілер соғыстың нақты жағдайын көп білмеді, көптегендері жапон үкіметі қабылдаған шарттарды Ресейге тым кешірімді деп есептеді, ал Ресей жеңіліске ұшыраған еді. Наразылар әсіресе Сахалиннің солтүстік жартысындағы жапондық аумақтық иеліктер Ресейге қайтарылатынына және Ресей үкіметі Жапонияға соғыс үшін ешқандай өтемақы төлемейтініне ашуланды.

Көтерілістер

Билікке қарсы наразылық білдіргендер 5 қыркүйек күні кешкісін Хибия саябағына жинала бастады, бірақ Токио қалалық полиция департаменті митингіге тыйым салып, саябақ қақпаларын жапты. Халықтың саны шамамен 30 мыңға жетті, бірақ полиция қақпаларды ашудан бас тартты. Ашуланған көпшілік тәртіпсіздік тудырып, Император сарайына қарай шеру тартты және келесі екі күн бойы қалада қарақшылық жасады. Көтерілісшілер ең көп үкіметке, полицияға, Ресейге және Портсмут шартының талаптарын келісіп өткен АҚШ-қа қатысты ғимараттар мен ұйымдарға шабуыл жасады. Сыртқы істер министрлігінің ғимараттары зақымдалды, көптеген полиция бөлімдері мен полиция бекеттері өртеніп, қиратылды, ал бес адамнан тұратын топ Ішкі істер министрінің үйіне шабуыл жасады. Наразылық білдірушілер Ресеймен тығыз байланысы бар Жапон православие шіркеуінің Қасиетті Қайта тірілу соборын өрттеуге тырысты, бірақ ғимаратты күзетіп тұрған адамдар олардың жолын кесті. Токиодағы американдық дипломатиялық миссияның бірнеше мүлкі мен американдық миссионерлік шіркеулерге қарақшылық жасалды. 6 қыркүйекте үкімет тәртіпті қалпына келтіру үшін әскери кепілдік енгізді.

Салдары

7 қыркүйекте тәртіп толыққанды қалпына келтірілгенше, ашулы халық 350-ден астам ғимаратты, оның ішінде қалалық полиция бөлімдерінің 70 пайызын қиратты немесе зақымдады. Зардап шеккендердің арасында 17 адам қаза тауып, 450-ден астам полицей, 48 өрт сөндіруші және азаматтар жарақат алды. Қатысуы үшін 2000-нан астам адам тұтқындалды, 104-і сотқа тартылып, 87-сі кінәлі деп танылды. Токиодағы зорлық-зомбылық туралы жаңалықтар Кобе мен Йокогамада ұқсас тәртіпсіздіктерге себеп болды және бірнеше ай бойы Жапония бойынша жүздеген бейбіт митингілер, сөздер мен жиналыстар өткізілді. 29 қарашада әскери жағдай жойылатын болды. Хибия толқулары мен одан кейінгі аласапыран 1906 жылғы 7 қаңтарда Жапония премьер-министрі Кацура Таро мен оның кабинетінің құлауына тікелей себеп болды. Кацураның орнын оның саяси қарсыласы Сайонжи Кинмочи басты, ол Жапон императорлық армиясының саяси мәселелерге қатысуын шектеуге тырысты. Хибия өрт оқиғасы – тарихшылар Халықтың наразылық дәуірі деп атап жүрген кезеңнің басталуын білдіреді. Келесі 13 жыл ішінде Жапония бірқатар зорлық-зомбылықпен жүрген наразылықтарға (тек Токиода тоғыз түрлі тәртіпсіздік) ұшырады, бұл 1918 жылғы күріш толқуларымен аяқталды.