Крестшілер өнері: Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің қақтығысы және қалалар құрылысының өркендеуі

Кіріспе

Крестонос өнері немесе крестонос жорықтарының өнері, яғни негізінен крестоносшылар бақылауындағы Жерорта теңізі аймағында жасалған өнер, Еуропадағы екі көркем кезең – романдық және готикалық стильдерді қамтыды. Бірақ Левант крестонос патшалықтарында готикалық стиль кеңінен таралмады. Әскери крестоносшылардың көпшілігі өнер және даму мәселелеріне қызығушылық танытты немесе талғампаздық танытты, ал олардың өнерінің көп бөлігі патшалықтарының жоғалуымен жойылды, сондықтан бүгінде тек аз ғана туындылар сақталған. Олардың ең маңызды және ықпалды жетістігі – крестоносшылар сарайлары болды, олардың көпшілігі ерекше, монументалды сұлулыққа ие. Олар византиялық қалалар мен бекіністерді нығайту әдістерін дамытып, бұрынғыдан әлдеқайда ірі, жергілікті немесе Еуропадағы қамалдар салды. 11-ғасырдың соңы мен 12-ғасырдың басында крестоносшылар басып алған жерлерде ұзақ және бай өнер дәстүріне тап болды. Византиялық және исламдық өнер (арабтар мен түріктердің өнері) крестонос мемлекеттерінде басым стильдер болды, сонымен қатар жергілікті сириялықтар мен армян өнері де болды. Бұл жергілікті стильдер Франция, Италия, Германия, Англия және басқа елдерден келген крестоносшылар әкелген стильдермен бірікті. Жалпы алғанда, шығыс христиандық стильдер ислам өнерінен гөрі маңыздырақ әсер етті; крестоносшылар жерінде жұмыс істеген суретшілердің де алуан түрлі шығу тегі болды деп есептеледі. Көптеген өнер тарихшылары белгілі бір туындылармен байланысты суретшілердің этникалық тегі, туған жері және білімі туралы болжам жасауға тырысады, бірақ Курт Вайцман, Дула Мурики және ең соңғы толық зерттеудің авторы Ярослав Фолда бұл әрекетке сақтықпен қарайды. Леванттағы крестонос өнері, жалпы крестонос патшалықтарының тарихы сияқты, екі немесе үш кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең 1099 жылы Иерусалимді қанды түрде басып алумен және Иерусалим патшалығының және солтүстікке орналасқан басқа мемлекеттердің құрылуымен аяқталған Бірінші крестонос жорығымен басталды. Келесі онжылдықтар дүрбелеңге толы болғанымен, өнер жағынан өнімді болды, 1187 жылғы Хатин шайқасында крестоносшылардың жеңілісі және Саладиннің Иерусалимді басып алуына дейін. Екінші кезеңде Иерусалим патшалығының аумағы бірнеше жағалау қалаларымен және олардың айналасындағы аймақтармен шектелді, олар мұсылмандар тарапынан біртіндеп тартылып, 1291 жылғы Акра қоршауы Леванттағы крестоносшылардың болуын аяқтады. Алайда патшалық Византия империясынан алынған Кипрді де бақылады, Лузиньян әулеті сонда билік етуді жалғастырды, ал кейінірек Киликия армян патшалығы да, тиісінше 1489 жылға дейін және 14-ғасырдың соңына дейін крестонос өнерінің үшінші кезеңін білдірді, бірақ барлық дереккөздерде осылай есептелмейді; Кипрде готикалық стиль жиі кездеседі. 1204 жылы Төртінші крестонос жорығымен Константинопольді тонау және 1261 жылға дейін крестоносшылар билеген Византия империясының көп бөлігін басып алған Латын империясында жасалған өнерді қамту үшін «крестонос өнері» деген кең мағына да бар. Синайдағы Әйя Екатерина монастыры да осы кезеңде, және мүмкін одан кейін де маңызды орталық болды. Бұл өнер Еуропаға үлкен әсер етті, көптеген суретшілер режим құлағаннан кейін отанға оралып, итало-византиялық сурет салуға әсер етті. Крестонос жорықтары Батыс өнерінде де маңызды тақырып болды, әсіресе Батыс элитасы арасында кең таралған көптеген тарихтардың сәнді безендірілген нұсқаларында.

Crusader art or the art of the Crusades, meaning primarily the art produced in Middle Eastern areas under Crusader control, spanned two artistic periods in Europe, the Romanesque and the Gothic, but in the Crusader kingdoms of the Levant the Gothic style barely appeared. The military crusaders themselves were mostly interested in artistic and development matters, or sophisticated in their taste, and much of their art was destroyed in the loss of their kingdoms so that only a few pieces survive today. Probably their most notable and influential artistic achievement was the Crusader castles, many of which achieve a stark, massive beauty. They developed the Byzantine methods of city fortification for stand alone castles far larger than any constructed before, either locally or in Europe. The crusaders encountered a long and rich artistic tradition in the lands they conquered at the end of the 11th century and the beginning of the 12th. Byzantine and Islamic art (that of both the Arabs and the Turks) were the dominant styles in the Crusader states, although there were also the styles of the indigenous Syrians and Armenians. These indigenous styles were incorporated into styles brought by the crusaders from Europe, which were themselves highly varied, stemming from France, Italy, Germany, England, and elsewhere. On the whole the Eastern Christian styles were more significant influences than Islamic art; the artists working in the Crusader lands are assumed to have had the same variety of backgrounds. Many art historians attempt to guess the backgrounds, in terms of ethnicity, place of birth and training, of the artists involved with particular works, an effort treated with caution by Kurt Weitzmann, Doula Mouriki, and Jaroslav Folda, author of the most recent detailed survey. Crusader art in the Levant, like the history of the Crusader kingdoms in general, falls clearly into two, or three, periods. The first begins with the First Crusade which culminated in 1099 with the bloody taking of Jerusalem and the establishment of the Kingdom of Jerusalem and other states to the north. The following decades were turbulent but artistically productive, until the catastrophe of 1187 saw the Crusader defeat at the Battle of Hattin and the fall of Jerusalem to Saladin. In the second period the Kingdom of Jerusalem was now hugely reduced in size to control only a few coastal towns and the areas around them, which were gradually whittled away by the Muslims until the final Siege of Acre (1291) ended Crusader presence in the Levant. However the kingdom still controlled Cyprus, taken from the Byzantine Empire, and the House of Lusignan continued to rule there, and later the Armenian Kingdom of Cilicia, until respectively 1489 and the late 14th century, representing the third period of Crusader art, not counted as such by all sources; in Cyprus the Gothic style is often found. There is a further sense of "Crusader art" to cover the art produced in the Latin Empire that usurped much of the Byzantine Empire, ruled by the Crusaders between the Sack of Constantinople in 1204 by the Fourth Crusade and 1261. Saint Catherine's Monastery in Sinai was also a centre during this time, and perhaps later. This art had a larger impact in Europe, to which many artists probably returned after the collapse of the regime, influencing Italo Byzantine painting there. The crusades were also important as a subject in Western art, mainly in illuminated luxury versions of the many histories that were popular reading with Western elites.

Жарықтайтын қолжазбалар

Мысал ретінде 12 ғасырдың ортасында, мүмкін Иерусалим патшайымы Мелисенда үшін жасалған, суреттелген қолжазба – Мелисенда псалтыры келтіріледі. Ол оның еуропалық және армяндық тегін көрсетеді, сонымен қатар византиялық және исламдық техникалардың ықпалына ие. Мысырдағы Әйя Екатерина монастыры – еуропалық және жергілікті ықпалдарды біріктірген қолжазба мен икона салу мектебінің маңызды орталығы болды. Бақытымызға орай, ол иконалар жинағы үшін өте қауіпсіз сақтау орны болды (бірақ латын тіліндегі қолжазбалар емес, олардың барлығы кейіннен, көрінеу, орыс ықпалымен жойылды), сондықтан көптеген иконалар сақталған. Франция мен Италиядан (Венеция және Апулия) шыққан, стильдік ерекшеліктері бойынша анықталған суретшілер онда жұмыс істеді, византиялық және батыстық үлгілерді араластыратын, бірақ көбінесе грек тілінде жазылған туындылар жасады. Бұл православие тарихының ерекшелігіне байланысты мүмкін болды, себебі ондағы шіркеу католик және басқа православие шіркеулерімен қарым-қатынаста болды, сондықтан крестонос жорықтарынан тіпті жергілікті христиандарды да бөліп тұрған сектанттық айырмашылықтар онда қолданылмады. Аккрада миссалдар мен Арсенал Киелі кітабы сияқты көптеген танымал қолжазбалар жасалған скрипторий болды, әсіресе Франция королі Людовик IX-тың тапсырыстарымен жасалғандары ерекше көзге түседі. Арсенал Киелі кітабындағы Нақыл сөздер кітабының 1-тарауының бетінде Сүлеймен византиялық императордың дәстүрлі белгілері мен киімдерін киіп, готикалық және франко-византиялық крестонос стилінің қоспасында бейнеленген, сонымен қатар француз архитектурасы да көрсетілген. Сақталған суреттелген қолжазбалардың көп бөлігі 13 ғасырда, олардың жартысы латын патшалығының соңғы қырық жылында жасалған; бұл аман қалудың кездейсоқтығы ма, әлде жоқ па, әлі белгісіз. Бейтлехемдегі Туған шіркеуінен қабырға суреттері мен мозаикадан да үлгілер сақталған. Декоративтік мүсіндердегі жағдай мүлдем басқаша, онда жергілікті ықпал күштірек. Қасиетті қабір шіркеуінің есіктеріндегі аркалар мен кәрниздердегі әдемі ойылған және күрделі безендіру осы кезеңдегі Франциядағы ешбір нәрсеге ұқсамайды және сириялық соңғы римдік стильдердің жергілікті дамуын көрсетеді; кейбір бөліктері, мүмкін, қайта пайдаланған римдік материалдар. Жанындағы капиталдар "Юстиниан үлгілеріне негізделген, олар латындықтар үшін жұмыс істеген жергілікті христиан мүсіншілерінің туындылары болуы мүмкін".

An example of the mixture of different styles is the Melisende Psalter, an illuminated manuscript produced in the mid 12th century, perhaps for Queen Melisende of Jerusalem. It reflects her European and Armenian heritage, and is also influenced by Byzantine and Islamic techniques. The Saint Catherine's Monastery in Egypt was an important centre where a school of manuscript and icon painting that blended European and local influences emerged. Fortunately it has also been a very secure home for its collection of icons (but not manuscripts in Latin, all of which were later destroyed, apparently under Russian influence), so a good number have survived there. Artists who can be identified on stylistic grounds as originating in France and Italy (Venice and Apulia) worked there, producing work mixing Byzantine and Western conventions, but usually with lettering in Greek. This was possible because by a quirk of Orthodox history the church there was in communion with both the Catholic and the other Orthodox churches, and so the normal sectarian divides that separated the crusaders from even the local Christians did not operate. There was also a scriptorium in Acre which produced many well known manuscripts such as missals and the Arsenal Bible, especially noted for commissions by King Louis IX of France. The frontispiece to Proverbs 1 in the Arsenal Bible shows Solomon wearing the traditional insignia and clothing of a Byzantine emperor, in a mixture of the Gothic and Franco Byzantine Crusader styles, and also shows French architecture. Most of the significant surviving illuminated manuscripts were produced in the 13th century, about half in the last forty years of the Latin kingdom; to what extent this is an accident of survival is unclear. Some icons in wall painting and mosaic survive from the Church of the Nativity in Bethlehem. The situation is rather different with decorative sculpture, where local influence is much stronger. The beautifully carved and complex decoration on the arches and cornices over the doors into the Church of the Holy Sepulchre is unlike anything in France from this period and reflects local development of Syrian late Roman styles; some parts are probably re used Roman material. The neighbouring capitals, "based on Justinianic models, are probably the work of local Christian sculptors working for the Latins".

Крестоносный өнерінің соңы

1187 жылы Иерусалим Корольдігінің күрт құлауынан кейін, крестшілер жасаған өнер туындыларының көп бөлігі жойылған болуы мүмкін, және 1291 жылы Акр жаулап алынғанға дейін олар Жерорта теңізі жағалауындағы бірнеше қалалармен шектелді. Олардың көркемдік өнімі 13 ғасырда тоқтап қалған жоқ, және мамлюктер мен моңғол өнерінен одан әрі ықпал көрді. Кипрде Лузиньян Корольдігі жұмысын жалғастырды, соның ішінде Фамагустадағы готикалық собор (Лала Мустафа-паша мешіті) және Никосиядағы (Хайдарпаша мешіті / Әйегі Екатерина және Селимие мешіті / Әйегі София соборы), барлығы кейін мешіт ретінде пайдаланылды және салыстырмалы түрде жақсы сақталды (бейнелі мүсіндерінен басқа).

Еуропаға әсері

Сондай-ақ, Еуропада крестовый жорықтармен байланысты өнер де пайда болды, мысалы, Тирдің Вильгельмінің көне француз тіліне аудармасы сияқты көптеген әсем безенділген крестовый тарихнамалар, Киелі қабір үлгісіндегі храмдық рыцарьдар салған дөңгелек шіркеулер және Шығыстан әкелінген қасиетті заттарды сақтау үшін Парижде салынған Сент-Шапель сияқты сәулет өнерлері. Еуропада сәнді баспа маталары крестовый жорықтар аяқталар тұсында жасала бастады, және бұл да бір түрлі ықпал еткен болуы мүмкін. Жалпы алғанда, осы кезеңде Еуропаға келген ықпалдар немесе жаңа заттардың Ислам Испаниясы, Византия әлемі немесе крестонос мемлекеттері арқылы келгенін анық айту қиын. Тарихшылар, ондағы жақсы дамыған итальян сауда желілеріне қарамастан, осы мәселеде крестонос мемлекеттерінің маңыздылығын төмендетуге бейім. Дегенмен, Еуропадағы қамал салуға крестоносшылардың зор ықпалы болды.