Кіріспе

238 ж.б.з.б. әскери науқаны. Сау шайқасы – қазіргі Солтүстік Тунисте Хамилкар Барка басқарған Карфаген әскері мен Спендиус басқарған көтерілісшілер арасындағы науқанның шешуші шайқасы болды. Карфаген 241 ж.б.з.б. басталган жалдамалы соғыста, бүлікші сарбаздар мен Африка қалаларының коалициясымен күресіп жатқан еді. Көтерілісшілер Карфагенді қоршап алған, ал Хамилкар басқарған Карфаген армиясы олардың жабдықтау жолдарын шапты. Осы қысымнан көтерілісшілер Тунис қаласына қайтарылып, Хамилкардың әрекеттерін тоқтату және оның әскерін жою мақсатымен өз армиясын жіберді. Карфагеннің соғыс пилдері мен атты әскеріне ашық далада қарсы тұру мүмкін болмағандықтан, көтерілісшілер биік және қиын жерлерге шегініп, Карфаген әскерін мазақтады. Бірнеше айлық науқаннан кейін, дереккөздерде толық мәлімет жоқ, Хамилкар көтерілісшілерді өткелге немесе тауларға қысып алды. Тауларға тіреліп, жабдықтау жолдары тоқтатылып, азық-түліктері таусылған кезде, көтерілісшілер аттарын, тұтқындарын және құлдарын жеп, Тунистегі әріптестері оларды құтқаруға шығады деп үміттенді. Соңында, қоршаудағы әскерлер өздерінің басшыларын Хамилкармен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті, бірақ ол олардың барлығын тұтқынға алды. Карфагендіктер, соғыс пилдерін басты назарда ұстап, күшінің барлығымен бассыз және ашқан көтерілісшілерге шабуыл жасап, оларды түгелдей қырды. Көтерілісшілердің басшылары Тунистегі әріптестерінің көз алдында айқышқа тартылды. Біраз уақыттан кейін көтерілісшілер Тунисті тастап, оңтүстікке шегінді. Хамилкар мен оның әріптесі Ханно 238 ж.б.з.б. соңында Лептис Парва шайқасында оларды талқандады.

Өмірбаян

Бірінші Пуникалық соғыс Карфаген мен Рим арасында, батыс Жерорта теңізінің екі басты күші, б.з.д. 3 ғасырында өтті және б.з.д. 264 жылдан б.з.д. 241 жылға дейін 23 жылға созылды. Екі күш негізінен Сицилия аралы мен оның төңірегіндегі суларда, сондай-ақ Солтүстік Африкада басымдық үшін күресті. Екі тараптан да зор материалдық және адам шығындарынан кейін карфагендіктер жеңіліске ұшырады және олардың Сицилиядағы қолбасшысы Лутаций шартына келісті. Риммен соғыстың соңғы жылдары Карфаген генералы Ханно Ұлы Карфаген бақылауындағы Африка аумағын кеңейтетін бірнеше науқандарды жүргізді. Ханно Риммен соғысқа және өзінің жорықтарына қаржы жинау үшін жаңадан бағындырылған жерлерден салықтарды қатаң түрде жинады. Аймақтың ауыл шаруашылығы өнімдерінің жартысы соғыс салығы ретінде алынды, ал қалалар мен қалалардан бұрынғы салық екі есеге арттырылды. Бұл талаптар қатаң түрде орындалып, көптеген аймақтарда ауыр қиындықтарға әкелді.

Көтеріліс

Карфагендіктер римдіктерге жеңілгеннен кейін, олардың Сицилиядағы 20 000 сарбаздан тұратын әскері Карфагенге эвакуацияланды. Карфагендік билік бірнеше жылдық қарыздарын дереу төлеп, оларды үйлеріне қайтармай, барлық әскерлер келгенше күтуге шешім қабылдады, содан кейін төмен бағамен келісімге келуге тырысты. Ұзақ уақыт әскери тәртіптен босатылып, істеуге ештеңесі болмаған сарбаздар арасында наразылық күшейді және карфагендіктердің оларға тиісті сомадан аз төлеу әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Ақырында олар Тунис қаласын күшпен басып алды. Үрейленген Карфагендік Сенат толық төлеуге келісті. Бірақ, жағдай тынышталғаннан кейін, тәртіпсіздік қайтадан басталды. Бірнеше сарбаз Карфагенмен ешқандай келісімге келмейміз деп талап етті, бүлік шықты, наразылар таспен ұрып өлтірілді, Сенаттың келіссөзшілері тұтқынға алынды және олардың қазынасы тартылып алынды. Спендиус, қайта тұтқындалса, азаптау арқылы өлімге кесілетін қашқан рим құлы, және Матос, Карфагеннің Африкалық иеліктерінен салық жинауға қатысты Ханноның саясатына наразы бербер, генералдар деп жарияланды. Карфагеннің аумағындағы тәжірибелі, Карфагенге қарсы әскердің пайда болғаны туралы жаңалық тез таралып, көптеген қалалар мен қалашықтарды көтеріліске итермеледі. Көмек, ақша және қосымша күштер келіп түсті; ежелгі тарихшы Полибийдің мәліметінше, ақырында тағы 70 000 сарбаз Карфагенге қарсы қозғалысқа қосылды, бірақ олардың көпшілігі Карфагеннің кек алуынан қорғану үшін өздерінің туған қалаларын күзетумен айналысқан болуы мүмкін. Жалақы дауы толыққанды көтеріліске айналды. Сонан кейін болған үш жылдық соғыс «Жалдамалылар соғысы» деп аталады және Карфагеннің мемлекет ретінде болуына қауіп төндірді.

Соғыс

Бас көтергендердің негізгі күші Карфагенді Тунис бекінісінен қоршап алды, ал Матос көтерілісшілердің екі тобын солтүстікке қарай, Карфагеннен басқа, әлі көтеріліс шығармаған екі маңызды қаланы – Утика мен Гиппо (қазіргі Бизерта) портын қоршауға бұйырды. Ханно, Карфагеннің Африка армиясының қолбасшысы ретінде, 8000–10000 сарбаз бен 100 соғыс пилімен майданға шықты. Оның әскеріндегі африкалықтардың көпшілігі адалдығын сақтады, өйткені олар өз африкалық тайпаластарына қарсы күресуге үйренген. Оның африкалық емес жасағы да адал болды. Бұл армияға белгісіз саны карфагендік азаматтар қосылды. 240 жылдың басында Ханно Утика шайқасында жеңіліске ұшырады, қаланы қоршаудан босатуға тырысқанда. Жыл бойы Ханно көтерілісшілермен ұсақ шайқастар жүргізіп, оларды ірі шайқасқа шақыруға немесе оларды қиын жағдайға түсіруге мүмкіндік таппады; әскери тарихшы Найджел Багналл Ханноның «дала қолбасшысы ретінде тиімсіздігі» туралы жазады. 240 жылы карфагендіктер шамамен 10 000 сарбаздан тұратын тағы бір армия жинады. Оған көтерілісшілерден дезертирлер, 2000 атты әскер және 70 піл кірді, оған бұрын Сицилияда карфагендік әскерлеріне жетекшілік еткен Гамилькар Барка қолбасшылық етті. Гамилькар Баградас өзені шайқасында үлкен көтерілісші күштерді жеңіп, содан кейін көтерілісшілерге өткен бірнеше қала мен ауылды дипломатия мен күш қолдану арқылы Карфагенге қайтарды. Ол Спендий басқаратын үлкен көтерілісші күштердің тынышсыз бақылауында болды, олар карфагендік атты әскер мен пілдерден қорқып, қират жерде қозғалып, Гамилькардың азық-түлік іздеушілері мен барлаушыларын мазалады. Осы уақытта Ханно Матосқа қарсы Хиппоға жақын солтүстікке қарай маневр жасады. Утикадан оңтүстік-батысқа қарай Гамилькар көтерілісшілерді шайқасқа тарту үшін әскерін тауларға көшірді, бірақ олар қоршауға түсті. Ол тек африкалық көшбасшы Наравас, ол Сицилияда Гамилькармен бірге қызмет еткен және оны құрметтеген, 2000 атты әскерімен көтерілісшілерді тастап, Гамилькарға қосылғанда ғана құтқарылды. Бұл көтерілісшілер үшін апатқа ұласты, нәтижесінде болған шайқаста олар 10 000 адамды қаза қылды және 4 000 адам тұтқынға түсті.

Тыныштанбайтын соғыс

Карфагеннен кеткеннен кейін, Гамилькар тұтқынға алған көтерілісшілерге жақсы қарым-қатынас жасады және оларға өзінің әскеріне қосылуды немесе үйлеріне еркін қайтуды ұсынды. Ол жақындағы шайқаста тұтқынға алынған 4000 адамға да осындай ұсыныс жасады. Спендиус бұл жомарттықты Наравастың дезертирлеуіне себеп болды деп есептеді және өзінің әскерінің ыдырауынан қорқып, көтерілісшілердің басшыларына мұндай жағдайлар ұсынылмайтынын білді. Жоғары шенді әріптестері, әсіресе галл Автаритус, екі тарап арасындағы жақсы қарым-қатынас мүмкіндігін жоюға ықпал етті, сол себепті ол 700 карфагендік тұтқынды қинап өлтірді: олардың қолдары кесіліп, аяқтары сындырылды, қастықталды және шұңқырға тасталып, тірідей жерленді. Карфагендіктер де өз тұтқындарын өлтірді. Осы сәттен бастап, екі тарап та мейірімділік танытпады, ал шайқастың ерекше қатыгездігі Полибийді оны «Аяусыз соғыс» деп атауға мәжбүр етті. Б.з.д. 239 жылдың наурыз және қыркүйек айлары арасында бұрынғыда адал болған Утика және Гиппо қалалары карфагендік гарнизондарын өлтіріп, көтерілісшілерге қосылды. Матос және осы аймақта бұрын әрекет еткен көтерілісшілер оңтүстікке қарай жылжып, Тунистегі әріптестерімен қосылды. Ханно Карфагенге қайта шақырылды және б.з.д. 239 жылдың ортасында Гамилькар бас қолбасшы болып тағайындалды. Атты әскерде айқын басымдыққа ие болған Гамилькар Карфаген маңындағы көтерілісшілердің жабдықтау жолдарына шабуыл жасады. Б.з.д. 238 жылдың басында азық-түлік жетіспеушілігі Матосты Карфагенді қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті; ол Тунистен алыс арақашықтықта блокаданы сақтап тұрды.

Қарсы әскерлер

Карфагендік әскерлер көбінесе шетелдіктерден құралды; азаматтар тек Карфаген қаласына тікелей қауіп төнген жағдайда ғана әскерде қызмет ететін. Римдік дереккөздер осы шетелдік жауынгерлерді "жалдамалылар" деп кемсітетін, бірақ қазіргі заманғы тарихшы Адриан Голдсворти мұны "үлкен қателік" деп сипаттайды. Олар түрлі жағдайларда қызмет етті; мысалы, кейбіреулері одақтас қалалардың немесе патшалықтардың тұрақты әскерлері болды, Карфагенге ресми келісімдер аясында жіберілді. Бұл шетелдіктердің ең көп саны Солтүстік Африкадан келді. Ливиялықтар үлкен қалқандармен, дулығалармен, қысқа қылыштармен және ұзын сұңғылармен қаруланған жаяу әскерін, сондай-ақ сұңғылы шок атты әскерін (кейде "ауыр атты әскер" деп те аталады) ұсынды. Екеуі де тәртібімен және төзімділігімен көзге түсті. Нумидиялықтар алыстан сүңгі лақтыратын және жақын шайқастан қашқақтайтын жеңіл атты әскерін, сондай-ақ сүңгімен қаруланған жеңіл жаяу әскер шабуылдаушыларын берді. Иберия мен Галлиядан тәжірибелі жаяу әскер келді; олар қорғанышсыз, бірақ атойлы шабуылдайтын, бірақ ұрыс созылса, шегініп қалуға беделді болған. Балеар аралдарынан шебер шүмерек тастаушылар тартылды. Ливиялық жаяу әскері мен азаматтық жасақ фаланг деп аталатын тығыз қатарда соғысты. Соғыс барысында сицилиялықтар, гректер мен итальяндықтар да қатарға қосылды. Карфагендіктер соғыс пілдерін жиі қолданды; сол кезде Солтүстік Африкада африкалық орман пілдері таралған. Көтерілісшілердің майдан әскерінің саны шамамен 50 мыңға жетеді деп есептеледі, ал қалған 20 мыңдық күштері Карфагенді Тунис бекінісінен қоршауға алуды жалғастырды. 50 мыңның ішінде Сицилия армиясының көптеген сақталған тәжірибелі жауынгерлері болды, бірақ көбі жақында қосылғандар еді. Бұл күштердің көп бөлігі жаяу әскерден тұрды; олардың атты әскері Карфагендіктерге қарағанда аз және нашар сапалы болды, ал көтерілісшілерде пілдер мүлдем болған жоқ. Карфагендіктердің жалпы саны белгісіз, бірақ 20 мыңнан астам, мүмкін 30 мыңға дейін, барлығы тәжірибелі жауынгерлер, сондай-ақ көп, бірақ белгісіз саны бар пілдер деп есептеледі.

Маневрлер

Тунистегі үлкен әскерінің азық-түлігі таусылып бара жатқандықтан, көтерілісшілердің жағдайы тұрақсыз еді. Олардың көп бөлігі Гамилькардың шабуылдарын болдырмау және оның әскерін жою үшін жіберілді. Спендий осы жорықтың басшысы болды, ал Аутарит пен белгілі бір Зарзас, оның тегі белгісіз, бірлескен қолбасшылар немесе жоғары тұрған бағынышты генералдар болды. Карфагендіктердің үш бөлімге бөлінген болуы мүмкін: бірі Гамилькардың басшылығында, бірі оның аға бағынышты генералы Ганнибалдың басшылығында, ал үшіншісі – Наравас басқарған күшті атты әскер. Көтерілісшілер Гамилькардың әскерін кері шегіндіруге жетістікке қол жеткізіп, өздеріне және Тунистегі серіктеріне жабдықтау жолын ашты, бірақ бастапқы дереккөздер бұл қалай орындалғанын нақты айтпайды. Көтерілісшілердің далалық армиясы жорыққа шықты, ал Гамилькар өз бөлімдерін жинап, оларды Тунис тауларына дейін қуып жетті. Өткен жылғыдай, көтерілісшілер көбінесе Карфагеннің пілдері мен атты әскері тиімді жұмыс істей алмайтын биік және қиын жерлерде болды, соның салдарынан Карфаген әскерін мазалады. Олар Карфагендіктерге жабдықтау қиындықтарын туғызуға және оларды көтерілісшілер таңдаған жерге шақыруға үміттенеді, онда олардың көптеген жаяу әскерлері Карфаген бөлімдерінің біреуін оқшаулап немесе толық жеңіске жете алады. Тарихшы Декстер Хойос бұл жоспарды «өте тәуекелді тактика» деп сипаттады. Бастапқы дереккөздер келесі айлар бойы жүргізілген маневрлі науқан туралы шатасқан мәліметтер береді, онда шабуылдар, тұзақтар, хитролықтар және көптеген шерулер мен кері шерулер болды. Екі тараптың да сәті мен күйреуі болды, әрқайсысы шайқастарда жандар жоғалтып, өлгендер, жараланғандар және тұтқынға алынғандарға ұшырады. Бұл көтерілісшілер үшін артықшылық болды, егер олар әскерін сақтай алса, Карфагеннің күші азаяр еді; олар майдан шайқасына түсудің қажеті де, тілегі де болмады. Көтерілісшілер тозу соғысына оңайрақ төтеп бере алады. Гамилькардың болса, Карфагендегі базасынан тым алыс кетпеу үшін және жорықты жылдам аяқтау үшін қысым болды. Гамилькардың әскерлерінің тәжірибелі болуы, пілдері, атты әскері және оның өзінің жорық басшысы ретіндегі үлкен тәжірибесі артықшылықтары бар еді. Ол он жыл бойы үздіксіз әскерге басшылық етті, ал көтерілісшілердің генералдары ең жақсы жағдайда кіші офицерлер ретінде тәжірибе жинады. Спендиус – қашқан құл, қарапайым сарбаз болған. Көтерілісшілердің қолбасшылары тиімді жорық жүргізді, бірақ олар Гамилькардың тәжірибесімен теңесе алмады. Соғыстың қатыгездігіне сәйкес, Гамилькар барлық тұтқындарды өлімге кесті, мүмкіндігі болса, пілдермен таптап өлтірді. Бұл көтерілісшілерді ең қиын жағдайларда да күресуге ынталандырды. Көтерілісшілер Карфагеннің тұтқынға алынған азаматтарын құлдыққа салды.

Тұзақ

Ақырында Гамилькар көтерілісшілерді өткелге түсірді немесе оларды тау тізбегіне тірелді; жақын маңдағы төбелер немесе таулар пішінімен құралға ұқсас болғандықтан "Арқан" деп аталды. Хойос көтерілісшілер картагиандармен байланыс үзілгенін ойлап, қауіпсіз деп есептелетін аймақта күзеттерін әлсіреткенін, бірақ Наравастың шебер барлаушылары олардың орнын анықтағанын айтады. Оларды Гамилькар кенеттен шабуылдады, ал оның пілдері мен атты әскерінің артықшылығы оларды дереу шабуыл жасаудан тоқтатты. Көтерілісшілер жағдайды түсінген кезде, карфагендік әскер Полибий сипаттағандай, оларға "қолайсыз" және шабуылдарының сәтсіз болатын жерлерде бекінді. Осы кезде көтерілісшілердің саны, құлдар мен тұтқындарды есептемегенде, 40 мыңнан асып түсті. Олар суға қол жеткізе алды, бірақ тамаққа ешқандай мүмкіндігі болмады және жақын маңдағы жерді бұрыннан аралап, таусылған болуы мүмкін. Карфагендіктер кең аумақтан тамақ жинауға толықтай еркін қозғала алатын. Тауларға тіреліп, тамақтары таусылған көтерілісшілер бірнеше апта бойы аттарын, тұтқындарын, содан кейін құлдарын жеді. Туниске бірнеше елші жіберілді, бірақ олардың біреуінің жеткені белгісіз. Көтерілісшілер Матостың Тунистен шығып, оларды құтқаруға келеді деп үміттенді. Матосқа оқиға туралы хабар берілді ме, жоқ па, ол қимылға келмеді. Мүмкін, оған хабар берілмеген, немесе Ханно басқаратын 10 мың карфагендік сақшыларының алдында өзін қоршалған сезінген болуы мүмкін. Қоршалған әскерлер өздерінің жағдайлары үшін көшбасшыларын айыптады және ақырында Гамилькармен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Гамилькар Спендиус, Аутарит, Зарзас және олардың лейтенанттарын тұтқынға алды, содан кейін карфагендіктер басшысыз, аштықтан зардап шегіп жатқан көтерілісшілерге барлық күштерімен, пілдерінің жетекшілігімен шабуыл жасады. Көтерілісшілердің барлығы өлтірілді, ал қарсылық көрсеткендер пілдердің аяқтарына лақтырылды. Карфагендіктердің жоғалтулары аз болды.

Салдары

Содан кейін Хамилкар Туниске қарай жорық жасап, б.з.б. 238 жылдың соңында оны қоршауға алды. Қалаға шығыс және батыс жақтан жетіп бару қиын болғандықтан, Хамилкар армиясының жартысын оңтүстікке орналастырды, ал оның орынбасары Ганнибал қалған бөлігімен солтүстікке орналасты. Бұрын Сау шайқасы алдында тұтқындалған көтерілісшілердің басшылары қала тұрғындарының көз алдында айқышқа малып өлтірілді. Матос ірітұма шабуылға бұйрық берді, ол карфагендіктерді күтпеген жерден шапты, олар көп шығынға ұшырады. Олардың бірінші лагеріне шабуыл жасалып, көптеген мүліктері жоғалды; Ганнибал және армияны аралап келген 30 карфагендік саяхатшы тұтқындалды. Оларды азаптап, Спендий мен оның серіктері бұрын малып өлтірілген айқыштарға малып өлтірді. Хамилкар қоршаудан бас тартып, солтүстікке шегінді. Матос көтерілісшілер армиясын оңтүстікке қарай, бай порты бар Лептис Парва қаласына (қазіргі Тунис, Монастыр қаласының оңтүстігінде) бастап барды. Ханно мен Хамилкар 25 000-нан астам сарбаздарымен, соның ішінде әскери жасқа жеткен барлық карфагендік азаматтарымен және көптеген соғыс пілдерімен көтерілісшілердің соңынан қуды. Келесі шайқаста көтерілісшілер талқандалды. Тұтқындар құлдыққа сатылды. Матос тұтқындалды; оны Карфаген көшелерімен сүйреп, азаматтар қинап өлтірді. Карфагенмен келісімге келмеген қалалардың көпшілігі енді келісімге келді, бірақ Утика мен Гиппо қалаларының тұрғындары карфагендіктерді қырғынға ұшыратқаны үшін кек алудан қорқып, қарсы тұруға тырысты. Бірақ Полибий олардың да "тез" бағынып бергенін айтады, бәлкім б.з.б. 238 жылдың соңында немесе б.з.б. 237 жылдың басында. Бағынып берген қалаларға мейірімділікпен қарастырылды, бірақ оларға карфагендік басшылар тағайындалды.