Рома халқының туы

Кіріспе

Этникалық туы – Рома туы немесе O romanko flako – тарихи түрде «сиғандар» деп аталатын рома халқының халықаралық этникалық туы. Олар Еуразия, Африка, Америка және Австралия елдеріндегі мемлекетсіз азшылықты құрайды. Ту 1971 және 1978 жылдары өткен бірінші және екінші Дүниежүзілік рома конгрестерінде (ДДК) әртүрлі рома қауымдастықтарының өкілдерімен бекітілді. Тудың фондық түстері көк және жасыл – сәйкесінше аспан мен жерді білдіреді. Ортасында 16 қырлы қызыл дхармачакра немесе арба дөңгелегі бейнеленген. Бұл элемент рома халқының көшпелі өмір салтын көрсетеді және ғалым Вир Ражендра Риши қосымша салған Үндістан туына құрмет көрсетеді. Ту бұрынғы көптеген рулық белгілер мен туларды ығыстырды, олардың кейбіреуі рома халқының ежелгі египеттіктерден тарағаны туралы болжамдарды тудырды. Ескі рома символикасы кәсіби және тайпалық бөліністерді көрсететін белгілерді, сондай-ақ тотемдер мен пиктограммаларды қамтиды. Кейбір жағдайларда рома «патшалары» мен «бастықтары» еуропалық геральдикалық дәстүрге өздерінің гербтерімен енгізілді. Осы синтездің нәтижесінде «египеттіктер» геральдикалық жануарлармен, оның ішінде жыланмен және 19 ғасырда – кірпімен байланысты болды. 1890 жылы Цыган Лор қоғамының өкілдері испандық ромалардың қызыл, сары және қара түстерден тұратын үш түсті туды ұнататынын анықтады және оны рома халқының жалпы символы ретінде қабылдады. Балқан елдеріндегі цигандық кәсіптік бірлестіктерге корпоративтік өкілдік берілді, бұл заманауи кәсіби одақтардың құрылуына дейін болды, олардың барлығы өздерінің мөрлері мен туларына ие болды. 20 ғасырдың басында рома халқының саяси санасы қалыптасып, саяси топтар құрыла бастады, бірақ олардың дизайндары әр елдегі басым мәдени ұлтшылдықтарға байланысты болды. Соғыс аралық кезеңде әртүрлі және бәсекелес рома тулары негізінен румындық, поляк, коммунистік немесе исламдық символикаға негізделген. 1971 жылғы ту көк және жасыл түсті екі түсті туды қайта жаңғыртуды мақсат еткені айтылды, оны белсенді Георге А. Лазареану Лăзурика соғыс аралық Ұлы Румынияда жасаған. Бұл дизайнды 1950 жылдары Ионель Ротару мақұлдады және оны тәуелсіз қоныстану аймағының немесе «Романстанның» туы деп атады. Рома геноцидінен аман қалғандар қолданған үш түсті нұсқа коммунизмді білдіреді деген айыптауларға байланысты қолданыстан шықты. Ришидің 1978 жылғы дөңгелек қосылған түпкілікті нұсқасы 20 ғасырдың соңында танымал болды және рома халқының трансұлттық бірлігін жақтаушы және «сиғандар» деп аталуына қарсы күресуші топтармен байланысты болды. Бұл туды актер Юл Бриннер, жазушы Рональд Ли және скрипкашы Ехуди Менухин насихаттады, сондай-ақ оны «патша» Флорин Чиоба қабылдады. Ол Социалистік Югославияда ерекше танымал болды, ол оны қабылдағаннан кейін ресми түрде мойындады. ДДК конгресі тудың нақты сипаттамаларын бермеді, сондықтан ол әртүрлі нұсқаларда кездеседі және көптеген туындылары бар, оның ішінде Риши дхармашакрасы бейнеленген ұлттық тулар да бар. Бірнеше елдер мен қауымдастықтар 2010 жылдары оны ресми түрде мойындады, бірақ оның көрсетілуі Еуропалық Одақтың әртүрлі бөліктерінде дау тудырды. Осы кезеңде туындылары рома халқының саяси символикасында кеңінен қолданылды. Алайда, ғылыми қауымдастықта рома туын евроцентрикалық символ деп сынға алды және оны білдіретін этностық топтың алдында тұрған мәселелерді шешудің формалды шешімі деп қарастырды. Оны әртүрлі рома тайпалары, сондай-ақ Ашкали және Балқан египеттіктері қабылдамайды, олар жеке этникалық топты құрайды.

Ethnic flag

The Romani flag or the flag of the Roma (, or O romanko flako) is the international ethnic flag of the Romani people, historically known as "Gypsies", which form a stateless minority in countries across Eurasia, Africa, the Americas, and Australasia. It was approved by the representatives of various Romani communities at the first and second World Romani Congresses (WRC), in 1971 and 1978. The flag consists of a background of blue and green, representing the heavens and earth, respectively; it also contains a 16 spoke red dharmachakra, or cartwheel, in the center. The latter element stands for the itinerant tradition of the Romani people and is also an homage to the flag of India, added to the flag by scholar Weer Rajendra Rishi. It superseded a number of tribal emblems and banners, several of which evoked claims of Romani descent from the Ancient Egyptians. Older Romani symbolism comprises insignia reflecting occupational and tribal divisions, as well totems and pictograms. In some cases, Romani "Kings" and "Princes" were also integrated within the European heraldic tradition with coats of arms of their own. As a result of this synthesis, "Egyptians" became visually associated with heraldic animals, including the adder and, in the 19th century, the hedgehog. Around 1890, affiliates of the Gypsy Lore Society had deduced that a tricolor of red yellow black was preferred by the Spanish Romanies, and embraced it as a generic Romani symbol. In the Balkans at large, corporate representation was granted to the Gypsy esnaf—which preceded the creation of modern professional unions, all of which had their own seals or flags. The first stages of identity politics in the 20th century saw the emergence of Romani political groups, but their designs remained attached to those of more dominant cultural nationalisms in their respective country. Into the interwar era, the various and competing Romani flags were mostly based on Romanian, Polish, communist, or Islamic symbolism. The 1971 flag claimed to revive a plain blue green bicolor, reportedly created by activist Gheorghe A. Lăzăreanu Lăzurică in interwar Greater Romania. This design had been endorsed in the 1950s by Ionel Rotaru, who also claimed it as a flag for an independent settlement area, or "Romanestan". A tricolor version, flown by survivors of the Romani genocide, fell out of use due to allegations that it stood for communism. Rishi's definitive variant of 1978, with the added wheel, gained in popularity over the late 20th century; it is especially associated with groups which are advocating the transnational unity of the Romani people and combating its designation as "Gypsies". This flag was promoted by actor Yul Brynner, writer Ronald Lee, and violinist Yehudi Menuhin, and it was also adopted by "King" Florin Cioabă. It was especially popular in Socialist Yugoslavia, which awarded it official recognition upon its adoption. The WRC Congress never provided specifications for the flag, which exists in various versions and has many derivatives, including national flags defaced with Rishi's dharmachakra. Several countries and communities have officially recognized it during the 2010s, but its display has also sparked controversy in various parts of the European Union. Derivatives were also widely used in Romani political symbolism during the same period. However, inside the scholarly community, the Romani flag has been criticized as a Eurocentric symbol, and its display as a perfunctory solution to issues which are faced by the ethnic group which it represents. It has continuously been rejected by various Romani tribes, as well as by the Ashkali and Balkan Egyptians, who form a distinct ethnicity.

Бастапқы таңбалар

Ғалым Константин Стоянович ромалардың, мысалы, ловарилер сияқты кіші топтары дәстүрлі түрде геральдикалық белгілерді қолданғанын айтады: «Әр тайпаның өзіндік эмблемасы немесе белгісі болады, ол ту сияқты. Бұл белгі ойықтары бар кішкентай ағаш кесегінен, не түрлі түсті матадан немесе жіптерден, тіпті тайпаның сүйікті ағашынан – олар өздері деп санайтын ағаштан (тотем сияқты) бұтақтан жасалады. Ол тек сол тайпаның саяхаты үшін пайдаланылатын аумақта ғана көрсетіледі». Еуропаның басқа «саяхатшы халықтарымен» бірге ромалар өз аумақтарын белгілеу үшін «алғашқы иероглифтерді» қолданған; өнер тарихшысы Аманда Василевски мұндай тәжірибелер «халықаралық басып алушылар символында» сақталғанын болжайды, ол тікелей «рома символдарына немесе қарақшылар белгілеріне» негізделген. Саяхатшы Джордж Борроу тайпалық фольклорды немесе «жипсизмді» масондық рәсімдермен және символизммен салыстырды. Ромалардың «тулары мен ұрандары» ретінде тізімделген шатырлар, балғалар, шұңғырлар, қалайы қазандар, кремдер мен кадилер. Франсис Уитлидің 18 ғасырдың соңындағы гравюрасында «сол кездегі ағылшын ромаларының нағыз үйлері» және «ұстаға ілінген таңғажайып зат» бейнеленген. Бұл – құрал жасаушылардың сүйреп әкелетін арбасы, яғни «осындай құралдарды жасап, жөндеушілер». Рома лагерьлерінде мата белгілерін қолдану, менструациялық циклдегі әйелдер мен олардың киімдерін бөліп алу практикасына дейін жетеді. Антрополог Джудит Окели «құрғату үшін жеке ілінген шай сүлгісі этникалық тазалықтың туына айналады» деп болжайды. Гребенактың бояштары жасаған Гурбан мерекесінде ақ шарфтан және сабан таяғына байланған қызыл лентадан жасалған арнайы ту (стеагу) пайда болады. Фольклоршы Дэвид МакРитчи Генрих фон Вислоцкийдің венгр ромалары арасында жасаған этнологиялық байқауларына сүйене отырып, Венгрия Корольдігінде қалыптасқан дәстүрдің бар екендігін атап өтті, онда тайпа басшылары, көбінесе «Мысыр/рома патшалары» деп аталатын, «көйлектерінің күміс түймелеріне оюланған жылан» киген. МакРитчи Шотландия Корольдігіндегі Нунроу гербіндегі қалқандағы үш жыланның Джон Фаа мен шотландтық Романихалмен байланысы болуы мүмкін деп болжайды. 1860 жылдары Джонның тікелей ұрпағы, Кирк Йетхолмнан Эстер Фа Блайт шотландтық қарағаймен мақталы таққа ие болды. XV ғасырдың бірнеше дереккөздері Киелі Рим империясының көшпелі «рома князьдерімен» байланысты геральдикалық символдардың бар екендігі туралы хабарлайды. Осындай кейіпкерлердің бірі Пануэль атты адам таққа тағылған алтын бүркітті қолданған, ал екіншісі Баутманың сцимитар мен таққа тағылған әтеш бейнеленген күрделі гербі болған; екі кейіпкер де өздерінің геральдикалық жануарлары ретінде иттерді қолданған, Пануэльдің белгісі. 1498 жылы Пфорцхаймдегі эпитафияда «Кіші Мысырдың» Фрейграфы, шын мәнінде рома тайпасының басшысы ескерткіш қойылған. Оның гербінде жұлдыз мен жарты ай, бұғы бейнеленген. Валахия мен Молдавияда ромаларды князь құлдары ретінде ұстады, ал олар қарапайым түрдегі геральдикалық мөрлерді жасауға тікелей қатысқан. 18 ғасырдың басында рома тайпаларының біртілдігі мен символикалық бұзылуы Ион Будай Делеанудың Țiganiada эпопеясында тақырып болды. Трансильвания мектебінің румындық прото-ұлтшылы Будай өзінің этникалық қауымдастығындағы саяси араздықты білдірген болуы мүмкін; Țiganiada ромалардың көптеген вексиллоидтар астында таңбалауын көрсетеді: бояштар үшін көрпе, кальдераштар үшін мыс табақ, аргинтари үшін толтырылған қарға, ал цюрари үшін ақ сырье терісіне боялған қызыл сырға. 1830 жылдары ағылшын филантропы Джеймс Крэбб бір рома бақсысын кездестіргенін есіне алады, оның есегі «көкөністі күміспен қапталған еді, өйткені ол осы металдан жасалған өз кәсібіне тән белгілерді, атап айтқанда, жарты ай, жеті жұлдыз және шығып бара жатқан күнді алып жүретін». 1872 жылы Фрибургте тұтқындалған урсарилер тобы қызыл шапка киген. Сол кезде кейбір рома символдары тек рулық топтарды ғана қамтыған жоқ. Бұл түрік ромаларының қызыл байрағын қамтиды, олардың барлығы Осман империясының арнайы еснафына (гильдиясына) тиесілі. Ромалар 1848 жылы Сербия Воеводинасында Австрия империясына қызмет етті, онда олар «түсті киімдер» киіп, өздерінің байрақтарын көтеріп жүрді. Призренде әлі күнге дейін 1849 жылға дейінгі Косово ромаларының байрағы сақталған. Британдық дәстүрлер сары мен қызыл немесе сары-қызыл-қара түстердің комбинациясын «рома» деп санады. 1845 жылы ағылшын, рома емес, крикет клубы I Zingari («Ромалар») құрылды, оның түстері қызыл, сары (немесе алтын) және қара болды. «Ұлыбританиядағы ең көне клуб түстері», олар контекстік мағынаға ие, «қарсылықтан, от арқылы, жарыққа шығуды» символдайды. 1890 жылы Gypsy Lore Society (GLS) мүшесінің бірі еуропалық ромалардың әдетте қызыл және сары түстерді өзіндік түстері ретінде қолданғанын айтты. Ол олардың рома халық киімінде де, I Zingari формаларында да қайталануын атап өтті, сондай-ақ ағылшын жырда «қызыл және сары рома үшін» деген анықтаманы атап өтті. Сол дереккөз Испаниядағы «рома шалының» сөздерін келтірді, оған сәйкес, қызыл, сары, қара үш түстің тайпалық триколор ретінде «жасырын мойындалуы» болған; сол кездегі екі түс испандық қызыл бояуын да көшірген. Триколор схемасы 1889 жылы Лондон қаласында GLS пайдалануы үшін басылған Borrow’s Romany Vocabulary мұқабасында пайда болды. МакРитчи бұл талапқа күмән келтірді, өйткені Вальтер Симсонның бұрынғы куәліктерінде шотланд ромаларының костюмдерінің түстері негізінен жасыл екені көрсетілген. Бір жылдан кейін жазған МакРитчи Эндрю МакКормик монографиясының The Tinkler Gypsies тұсында «Испания ромаларының түстерін» атап өтті. Ол ақпараттың соңғы көзі ретінде «қарастырылған лорд Лилфордты» атады, ол 1890 жылы GLS жариялаған. Австрия-Венгрияда барлық ромаларға ресми түрде «герб» тағайындалған, онда кірпі суыр бейнеленген. Бұл алғаш рет 1886 жылы Archduke Joseph Karl жазған Czigány nyelvtan еңбегінде (жануар аузында бұтақпен көрсетілген) пайда болды, кейіннен Янос Бихаридің Маргарет аралындағы ескерткішіне қашалып салынды. Таңдау ғалым Понори Тевревк Эмильмен расталды, ол кірпі суырдың «барлық ромалардың ортақ белгісі» екенін айтты, сондай-ақ: «Әртүрлі елдерден келген ромалар кірпі суырларды әртүрлі конустармен немесе жапырақтармен (атап айтқанда, қарағай конустарымен, қайын немесе долана жапырақтарымен) аузында ұстап тұрған түрлі кірпі суырлармен ерекшеленеді». Германияда үш рома тайпасы болды, олардың атауы тиісінше аймақтарымен байланысты: Ескі Пруссия, ол қара және ақ байрақты, оның үстінде шыршы қорысы бейнеленген; Жаңа Пруссия – жасыл және ақ, қайын ағашымен; және Гановер – алтын, көк, ақ, бөріқарақат ағашымен. Гильдиялық ұйымдар сонымен қатар Осман империясынан кейінгі Болгария княздығында сақталды – 1901 жылы болгар рома арбалағыштарының қауымдастығы құрылды; оның байрағы да сақталған. 1910 жылы Видин ромалар үшін алғашқы азаматтық ұйымға айналды (өзін «Мысыр ұлты» немесе «копттар» деп сипаттаған). Оның эмблемасында Әйгерімнің крокодилді өлтіруі бейнеленген, топ түсіндіргендей, бұл христиан дінінің египеттік мәңгүрттікпен күресінің символы.

Scholar Konstantin Stoyanovitch notes that Romani subgroups, such as the Lovari, traditionally employed a set of quasi heraldic symbols: "Each tribe [has] its own emblem or marking, the equivalent of a flag. This sign consists of a small piece of wood bearing some notches, or a piece of fabric or threads of various colors, or even a branch torn off the tribe's favorite tree, a tree it considered to be its own (sort of like a totem). It is only shown within the limits of a territory only used for a certain group's travels." Romanies, along with the various other "traveling people" of Europe, used "rudimentary hieroglyphs" to mark their territories; art historian Amanda Wasielewski suggests that such practices survive in the "international squatters' symbol", which is indirectly based on "gypsy symbols or rogue signs". Travel writer George Borrow likened the secretive tribal folklore, or "Gipsyism", to Masonic ritual and symbolism. Borrow listed tents, hammers, tongs, tin kettles, creels, and cuddies as some of the Romanies' "banners and mottoes". A late 18th century etching by Francis Wheatley shows the "genuine dwellings of English Gypsies of that date", alongside a "strange object hung on a pole". This is tentatively identified as a drag harrow, suggesting that the camp was one of "smiths, who made or repaired such tools." Within Romani encampments, the usage of cloth markers extends to the practice of segregating menstruating women and their garments. Anthropologist Judith Okely proposes that "the tea towel hanging separately to dry on a line becomes a flag of ethnic purity". A specific flag (steagu), fashioned from white scarf and red ribbon tied to a willow rod, appears during Gurban festival as practiced by the Boyash of Grebenac. Folklorist David MacRitchie, building on ethnological observations made Heinrich von Wlislocki among the Hungarian Romanies, notes the existence of an established tradition in the Kingdom of Hungary, where tribal chiefs, oftentimes styled as "Kings of Egypt/of the Gypsies", wore "the serpent engraved on the silver buttons on their coats". MacRitchie speculates that the three adders on a shield at Nunraw armorial, in the Kingdom of Scotland, may therefore connect to John Faa and the Scottish Romanichal. In the 1860s, John's nominal descendant, Esther Faa Blythe of Kirk Yetholm, used a tinsel coronet with the Scottish thistle. Several 15th century sources report the existence of heraldic symbols associated with nomadic "Gypsy Princes" from the Holy Roman Empire. One such figure, named Panuel, used a crowned golden eagle, while another one, Bautma, had a complex coat of arms, incorporating a scimitar and a crowned rooster; both figures also used hounds as their heraldic animal, with Panuel's being a badge. A 1498 epitaph at Pforzheim commemorates a Freigraf of "Little Egypt", in fact a Romani tribal leader. His attached coat of arms has the star and crescent in combination with the stag. In Wallachia and Moldavia, where they were kept as princely slaves, Romani craftsmen were directly involved in fabricating heraldic seals, albeit of a rudimentary kind. At the turn of the 18th century, the disunity and symbolic disorder of Romani tribes was a subject matter in Ion Budai Deleanu's mock epic, Țiganiada. A Romanian proto nationalist of the Transylvanian School, Budai probably hinted at political disentanglement within his own ethnic community; Țiganiada shows Gypsies marking under numerous vexilloids: a shovel for the Boyash, a copper tray for the Kalderash, a stuffed crow for the Argintari, and a red sieve, painted on white rawhide leather, for the Ciurari. In the 1830s, the English philanthropist James Crabb recalled meeting a Romani fortune teller, whose saddle was "literally studded with silver; for she carried on it the emblems of her profession wrought in that metal; namely, a half moon, seven stars, and the rising sun." A group of Ursari captured in 1872 at Fribourg reportedly wore red bonnets. By that stage, some Romani symbols had embraced more than tribal groups. These include a red banner carried by Turkish Romanies, all of whom belonged to a special esnaf (guild) of the Ottoman Empire. Gypsies also served the Austrian Empire in Serbian Vojvodina during 1848, when they reportedly wore "colourful garbs" and carried their own banners. A banner of the Kosovar Gypsies, dating from 1849, is still preserved in Prizren. British traditions tended to regard combinations of yellow and red, or yellow red black as "Gypsy". An English, non Romani, cricket club called I Zingari ("The Gypsies") was established in 1845, with red, yellow (or gold), and black as its colors. "The oldest extant club colours in the UK", these had a contextual meaning, symbolizing the "coming out of darkness, through fire, and into light." In 1890, one unnamed member of the Gypsy Lore Society (GLS) proposed that the European Gypsies were generally using red and yellow as their distinctive colors. He noted their recurrence in both the Romani folk dress and I Zingari kits, as well as the identification of "red and yellow for Romany" in one English rhyme. The same source rendered the words of a "Romany chal in Spain", according to whom there was a "tacit recognition" of red yellow black as a tribal tricolor; in that instance, the former two colors also replicated the Spanish red weld. The tricolor scheme had by then appeared on the cover of Borrow's Romany Vocabulary, printed in London for GLS use (1889). MacRitchie placed doubt on this claim, noting that in earlier testimonies by Walter Simson the colors of Scottish Romani costumes are depicted as primarily green. Writing a year later, MacRitchie noted the "Gypsy colours of Spain" as used on Andrew McCormick's monograph of The Tinkler Gypsies. He credited "the late Lord Lilford" as the ultimate source for the information published by the GLS in 1890. In Austria Hungary, all Gypsies were informally attributed a "coat of arms" displaying the hedgehog. This was first used by Archduke Joseph Karl on his 1886 treatise, Czigány nyelvtan (where the animal is shown "with a twig in its mouth"), and later etched into János Bihari's monument on Margaret Island. The selection was validated by scholar Ponori Thewrewk Emil, who argued that the hedgehog was an "emblem shared by all the Gypsies", adding: "Gypsies from different countries distinguish themselves with hedgehogs that hold various cones or leaves (namely pine cones, birch or hawthorn leaves) in its mouth." There were three German Gypsy tribes, named for their respective area: Old Prussia, which carried a black and white flag defaced with a fir tree; New Prussia—green and white, with a birch tree; and Hanover—gold blue white with a mulberry tree. Guild organization was meanwhile maintained in the post Ottoman Principality of Bulgaria—an association of Bulgarian Romani porters was set up in 1901; its flag is also preserved. In 1910, Vidin became home to the first ever civic organization for Romanies (still describing themselves as the "Egyptian Nation" or "Copts"). Its emblem showed Saint George slaying a crocodile, which, the group explained, was symbolic of Christianity vanquishing Egyptian paganism.

Рома Зория, UGRR және Квикс

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін рома ұлтшылдығының пайда болуы коммунизмнің таралуымен және Кеңес Одағының жариялануымен бірге жүрді. Екі идеалды қабылдаған топтар да коммунистік символиканы көшірді. Бұл Болгария Корольдігінде болды, онда солшыл ромалар 1920 жылы Болгария Коммунистік партиясының филиалы ретінде жұмыс істейтін «Египет қоғамын» құрды. Бұл ұйым «шарап қызыл туды» қабылдады. 1923 жылы Ресейдегі ромалардың шағын тобы 1 мамыр шеруінде Қызыл алаңда «Әлемдегі рома жұмысшылары, бірігіңдер!» деген жазуы бар ту ұстады. «Рома Зорья» 1927 жылдың соңында рома қауымдастығына бағытталған және олардың пролетариат ретінде толыққанды тұрақтандыруға бағытталған кеңестік үгіт журналы ретінде пайда болды. Ол сол ұранды қайталап, ромалардың көшпелі өмір салтының символдарына – негізінен арба дөңгелегіне – басып тұрған суреттерін жариялады. 1930 жылдардың басында сталиндік билік совет ромаларын және ассириялықтарды «шекарада [өздерінің] ұлттық аумақтарын құру үшін ықшам топтарда» отарлауды жоспарлады; бұл саясаттың жобасын еврей автономиялық облысы белгіледі. Үлкен Румыния, үлкен рома азшылығының мекені (соның ішінде Трансильваниядағы бұрынғы венгр рома қауымдастықтары), рома ұлтшылдығының алғашқы көріністеріне куә болды. 1923 жылы Теака ромалары өздерін «Трансильвания ромаларының» «жаңа азшылығы» ретінде жариялады, және ту қабылдады. Оның дизайны түстерден басқа, атап айтқанда «қара–сары–қызыл» деп көрсетілмеген. Румынияның алғашқы рома ұйымдастырушыларының бірі Лазар Нафтанайла румыниялық ұлттық үш түсті лента таққандығы белгілі. Тарихшы Иан Хэнкокқа сәйкес, қазіргі ту 1933 жылдың соңында Румынияның Ромалардың Бірлескен Одағы (UGRR) ұсынған әлемдік рома туынан шыққан, Георге А. Лазареану Лазуриканың бастамасымен; бұл нұсқада шакра болған жоқ, ол қарапайым екі түсті болды. Ғалым Илона Климова Александер мұндай мәліметтің «ұйымдық құжаттарында немесе басқа да көздерде расталмайтынын» айтады. Басқа тарихшылар, соның ішінде Елена Марушиакова, Хэнкоктың есебін растайтын «нақты тарихи дәлелдердің жоқтығын» атап өтеді, оны «ұлт құру» мифологиясының үлгісі деп сипаттайды. Әлеуметтанушы Жан Пьер Лигеои UGRR-дің рома туын нақты дизайн емес, теориялық тұжырымдама ретінде сипаттайды, ал ғалым Уитни Смит биколордың болғанына, бірақ оның авторы белгісіз болып қалатынына сенеді. Лазурика ұйымының Румыния рома қауымдастығын білдіретін өз туы болды. Ол UGRR жарғысында румыниялық үш түсті немесе «румын ұлттық түстері» деп сипатталған. Оның символикасы ұлттық гербты рома тайпаларының символдарымен біріктірді: «скрипка, наковальня, компас және балғамен қиылысқан шүберек». UGRR сонымен қатар кем дегенде 36 аймақтық туды қолданды, оларды әдетте Румын православие шіркеуінің өкілдері қоғамдық рәсімдерде бата берді, оған Лазурика да қатысты. 1934 жылдың мамырында Медиашта өткен бір кездесуде «ежелгі Рим легиондарының туларына ұқсас» вексиллалар болды. Көршілес Польшада Кальдераш Матеяш Квик өзін «Цыган патшасы» деп жариялады. Оның кланы негізгі поляк ромаларымен «румындық цыгандар» деп есептелгенмен, ол Лазурика жобаларына бейжай қарады. 1935 жылдың ақпан айындағы бір есепте Квик «Цыган ұлтының басшысы» болып тағайындалған салтанатта түрлі «Цыган тулары», сондай-ақ лента және «ресми мөр» болғандығы айтылған. Бір деректе Матеяш патшаның қолында римдіктердің «көшпелі өмірінің» үш символы: балға, намыста және қамшымен бірге перғауынның тәжі көрсетілгендігі айтылады. 1937 жылы корольдің жерлеу рәсімі кезінде түрлі көк және қызыл тулар ұшырылып, Квиктің поляк ұлтшылдығына деген адалдығын білдіретін ұрандар жазылған. Journal des Débats журналында бұл шеруде Польшаның туымен қатар «Квиек әулетінің эмблемасы бар» ұлт туы да болғандығы айтылған. Варшавада Януш Квик таққа отырғанда, журналистер «Цыган патшалығы» әлі күнге дейін өзінің бірде-бір туы жоқ екенін және «түрлі түсті тулар» қолданылғанын атап өтті. Румынияның «Фоая Попорулуи» газетінде жазылған бір хабарда бұл «қызыл, жасыл, қызыл түсті және сары түсті жүздеген цыган тулары» деп нақты сипатталған. Болгарияда да аймақтық символдар басым болды: 1930 жылдан бастап оның «мохаммадтық» ромалары исламның символы ретінде жұлдыз мен жарты айға басымдық берді. Югославия Корольдігінде ромалар Сараға құлшылық етуде бірікті, өйткені Бибия Сара мен Николай қасиеттілерін бірге бейнелейтін көк туды қолданды. Грек ромаларының пангеллендік мәдени қауымдастығы, Метаксас режимі кезінде, түсі белгісіз, бірақ қасиетті Софияның суретімен безендірілген туды қолданды. Ұлыбританияда GLS филиалдары, мысалы Августус Джон «рома түстері» ретінде қызыл, сары, қара комбинациясын ұсынды. Бұл 1938 жылғы мерекелік шығарылымның GLS журналының мұқабасында қолданылды. Оның жобасы итальян фашизмінің күндерімен сәйкес келді, атап айтқанда, жаңа Африка провинцияларына еврейлер мен «жасауға қауіпті деп есептелетін басқа да адамдарды», мысалы, ромаларды депортациялау. 1930 жылдардың ортасында UGRR-дің жаңа президенті Георге Николеску халықаралық туды қолдану және мойындау бастамасын алды; сол кезде ол Квиктің қарсыласы, король Микитамен хат алмасты, ол рома мемлекетін Гаңж өзенінде немесе Африкада құруды қалады. 1934 жылдың қыркүйегінде Сибиуде Николеску мен Нафтанайла шақырган «ұлттық рома жиналысында» «шамамен 72 ту» болды. Бір есепке сәйкес, 1935 жылғы Бухаресттегі рома конгресінде, Николеску төрағалық еткенде, «рома туы» Адольф Гитлер мен Румынияның I Михаил патшасының портреттерімен бірге қойылды. Николеску көп ұзақтан соң өзін рома патшасы деп жариялады, және жазушы Мэбел Фарли Нандриштің айтуынша, ол Бухаресттегі үйінде «румын гербы бір жағында және рома гербы бар рома стандартын» ұштырды – «әділеттілікті өлшеу үшін компас және музыка үшін лютня». 1937 жылға қарай нацизмге және Ұлттық Христиан партиясына деген оның құрметі UGRR-дің свастикаларды қолдануына әкелді. Мұндай «рома белсенділерінің жетекші саяси күштермен жасаған одақтарына» қарамастан, 1933 жылғы халықаралық ту, егер ол сол кезде қолданылған болса, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін дерлік жоғалып кетті; Ясеновац концлагерінен аман қалған Жарко Йованович Холокост тәжірибесін түрлі әндерде бейнеледі. Олардың бірі, «Jeg djesoro ratvalo avilo» («Қанға батқан күн»), рома тұжырымдылығының құрметіне «рома туының» (o romanko flako) көтерілуі туралы айтады.

The emergence Romani nationalism after World War I coincided roughly with the spread of communism and the proclamation of the Soviet Union. Groups which embraced both ideals also replicated communist symbolism. One early case was the Kingdom of Bulgaria, where left wing Romanies established in 1920 an Egypt society, functioning as a branch of the Bulgarian Communist Party. This organization adopted a "wine red flag". In 1923, a small group of Russian Romanies appeared at the May Day parade in Red Square, holding up a banner inscribed with the message: "Gypsy Workers of the World, Unite!" Romany Zoria appeared in late 1927 as a Soviet propaganda journal aimed at the Romani community, and aiming for their complete sedentarization as proletarians. It repeated the slogan, and published illustrations of the Romanies trampling on symbols of their nomadic lifestyle—primarily including the cartwheel. In the early 1930s, Stalinist authorities envisaged colonizing Soviet Romanies and Assyrians "in compact groups to form [their own] national territories" along the border; a blueprint for this policy was set by the Jewish Autonomous Oblast. Greater Romania, as the home of a sizable Romani minority (including formerly Hungarian Romani communities in Transylvania), witnessed some of the first manifestations of Romani nationalism. In 1923, the Romanies of Teaca affirmed their collective existence as a "new minority" of "Transylvanian Gypsies", by adopting a flag. Its design is not specified beyond the colors, namely "black–yellow–red." Among the early Romanian Romani organizers, Lazăr Naftanailă is known to have worn the Romanian national tricolor as a sash. According to historian Ian Hancock, the current flag originates with the world Romani flag proposed in late 1933 by Romania's General Union of the Romanies (UGRR), upon the initiative of Gheorghe A. Lăzăreanu Lăzurică; the chakra was absent from that version, which was a plain bicolor. Scholar Ilona Klímová Alexander argues that such a detail is "not confirmed by the statutes or any other source." Other historians, including Elena Marushiakova, note the "lack of any real historical evidence" to substantiate Hancock's account, which they describe as a sample of "nation building" mythology. Sociologist Jean Pierre Liégeois also describes the UGRR's Romani flag as a theorized concept, rather than an actual design, whereas scholar Whitney Smith believes that the bicolor existed, but also that its designer remains unknown. Lăzurică's organization had its own, better attested, flag, used to represent Romania's Romani community. It was described in the UGRR charter as a defaced Romanian tricolor, or "the Romanian national colors". Its symbolism combined the national coat of arms with symbols of Romani tribes: "a violin, an anvil, a compass and a trowel crossed with a hammer." The UGRR also used at least 36 regional flags, which were usually blessed in public ceremonies by representatives of the Romanian Orthodox Church, to which Lăzurică belonged. One meeting held at Mediaș in May 1934 had vexilla, "similar to the flags of the old Roman legions", topped by tuning forks. In neighboring Poland, a Kalderash man, Matejasz Kwiek, established himself as a "King of the Gypsies". Though his clan was regarded by mainstream Polish Romanies as "Rumanian Gypsies", he remained indifferent to Lăzurică's projects. A February 1935 report mentions various "Gypsy banners", as well as a sash and an "official seal", appearing at a ceremony in which Kwiek became "Leader of the Gypsy Nation". One account suggests that King Matejasz's arms showed a Pharaoh's crown alongside three symbols of the Romanies' "wandering life": a hammer, anvil and whip. The king's funeral in 1937 saw the flying of various blue and red banners, with slogans espousing Kwiek's loyalty toward Polish nationalism. One report in the Journal des Débats describes the procession as carrying an ethnic flag "with the Kwiek dynastic emblem", alongside the flag of Poland. Following the ascension of Janusz Kwiek to the throne in Warsaw, journalists noted that the "Gypsy kingdom" was not yet flying a single flag of its own, and that "banners of various colors" were used. A report in the Romanian newspaper Foaia Poporului described them more specifically as "hundreds of Gypsy flags, colored red, green, rose, and yellow." Regional symbols also prevailed in Bulgaria: from 1930, its "Mohammedan" Romanies prioritized the star and crescent as symbols of Islam. In the Kingdom of Yugoslavia, Romanies united around the cult of Saint Sarah as Bibija used a blue banner displaying Sarah and Saint Nicholas together. The Panhellenic Cultural Association of the Greek Gypsies, active under the Metaxas Regime, used a flag of unspecified color, adorned with the image of Saint Sophia. In Britain, GLS affiliates such as Augustus John promoted the red yellow black arrangement as "Romany colours". These were used on the cover of the GLS Journal for the 1938 Jubilee issue. His project coincided with the agenda of Italian fascism, namely the deportation of peninsular Jews and "other persons who were considered racially dangerous, such as gypsies", to the new East African provinces. By the mid 1930s, the initiative to use and recognize an international flag was taken up by the UGRR's new president, Gheorghe Nicolescu; at the time, he corresponded with Kwiek's rival King, Mikita, who wished to establish a Romani state on the Ganges, or in Africa. The "national Gypsy assembly", which he and Naftanailă convened in Sibiu in September 1934, had "about 72 flags" on display. According to one report, the 1935 Romani congress in Bucharest, presided over by Nicolescu, had the "Romany flag" displayed alongside portraits of Adolf Hitler and Michael I of Romania. Nicolescu soon proclaimed himself a Gypsy King—and, according to writer Mabel Farley Nandriș, who visited him in his Bucharest home, flew the "Gypsy standard with the Rumanian Arms on one side and the Gypsy Arms on the other—a pair of compasses to measure justice and a lute for music." By 1937, his admiration for Nazism and the National Christian Party also resulted in UGRR usage of swastikas. Despite such "alliances of Roma activists with leading political forces", the 1933 international flag, if it had ever been used at that time, virtually disappeared by the time of World War II; Žarko Jovanović, a survivor of the Jasenovac concentration camp, recorded the Holocaust experience in various songs. One of these, Jeg djesoro ratvalo avilo ("A Day Turned Bloody"), refers to the "Gypsy flag" (o romanko flako) being hoisted in honor of Romani continuity.

Ротару оқиғасы

Салқын соғыс дәуірінің басында этникалық символизм қайта жанданды. 1945–1948 жылдары Болгариядағы Біріккен цыған ұйымы «екі ақ өрісі мен ортасында үшбұрышы бар қызыл [жалауды]» қолданды. Болгарияның бәсекелес рома ұйымы Ekipe өзінің жарғысында рома мемлекеті мен рома ұлттық туы туралы айтты, бірақ соңғысын жеткілікті түрде сипаттамады. 1946 жылы Квик Холокосттан жасырын аман қалғаннан кейін, Польша Халық Республикасында қалыпты өмірге оралды. Ол ромалық таққа деген талабынан, сондай-ақ көшпелі өмір салтынан бас тартып, «Президент» ретінде танылуын сұрады. Жазушы Ежи Фиковски оны «Рудольф Квик» деп атайды және ол өзінің ізбасарлары үшін әлі де монарх екенін, Бидгощте өткен рәсімде сол ретінде расталғанын хабарлайды. Фиковскидің айтуынша, Квик патшалық мөрі «сақина ұстаған қарға» болды. 1955 жылдан бастап «цығандар туы» Лурдтағы Біздің ханымның киелі үйіне баратын рома зыяратшыларын бейнелейді. Ол жұлдызды көк өрісте орналасқан он алты сәулелі комета ретінде сипатталады, онда Мәсіх пен Мәриямның бейнелері бар. Бұл бұйым «түнгі ұлы ту, Жұлдызды алып жүретін» деп егжей-тегжейлі түсіндіріледі, бірақ басқа көздер «көк өрісте сары күн» бар екенін айтады. Осы арада екі түсті жалау пайда болды немесе оны Ионель Ротару қайта жаңғыртты. Лиежоаның рома қауымдастығындағы сұхбаттасушылардың айтуынша, ол «цыган емес, румын» және негізінен сенімді суретші ретінде әрекет етті. Ол фашистік симпатиясын көрсеткен романдарды жазған. Францияда бас сауғалаған жерінен Ротару қазір «Romanestan» деп аталатын рома мемлекетін құруды көздеді және оның туын журналист Нико Ростке көрсетті. Бірнеше деректерге сүйенсек, ол 1958 жылдың желтоқсан айында Анкарада 75 000 ромадан «Воевода» ретінде танылды. 1959 жылдың 24 мамырында ол өзін «Вайда Воевод III» деп атады, Урсари тайпасының Жоғарғы көшбасшысы (бірақ «Цыган патшасы» ретінде емес) және Халықаралық рома одағының ядросын құрды. Бұл топ Квиктерден (олар да Францияға қашып кеткен) танылу алды және Польшада өзінің алғашқы жергілікті бөлімін құрды. Екі түсті жалау Ротарудың белбеуінде болды, оған семсер мен алқамен бірге табыс етілді. Оның жарғысында жасыл түс «өсімдіктермен қапталған жерді» және «шекарасыз әлемді», ал көк түс «ғарыш пен бостандықты» білдіреді деп айтылған. Көлденең көрініс «ойлау тереңдігінің сызығын» білдіретін тік тудың бағанасына қатысты түсіндірілді. Геральдикалық құрылғыны қабылдау туралы хабарланды, бірақ «уақыт келгенде» кейінге қалдырылды. 1970 жылы Ротару ромаларға көк және жасыл түстермен боялған «жеке куәлік» берді. Бұл жобалар француздық құпия қызметтерімен ескертілді, олар Ротаруды Шығыс блогына қызмет ететін коммунистік шабуылшы ретінде бақылап отырды. Оның агенттері Вайда мен Ротару бір адам емес деп сенді, Вайданы Ротарудың басты кейіпкері ретінде атады. Сомалидің көшіру жоспарын Ротарудың көптеген номиналды азаматтары қатты алаңдаушылықпен қабылдады, олар әртүрлі ұлттық мемлекеттер оны біржақты қолдап, ромаларды Еуропадан шығаруға сылтау ретінде қолданады деп қорықты. 1969 жылдың қыркүйегінен бастап оның кәсібі шетелдік хорваттар, сербтер мен македондық романдардан құрылған бәсекелес ұйым – ГИПСАР тарапынан қарсылыққа ұшырай бастады. GIPSAR 1970 жылдың соңында Шарль де Голльдің жерлеу рәсіміне өзінің өкілі ретінде «цыган үкіметінің президенті» Зиван (немесе Сиван) Васичті жіберді, ол рома байрағын көтеріп жүрді. France Soir Васичті қате түрде Вайда Воэва деп таныды, бірақ содан кейін түзету шығарды, GIPSAR биколоры «қара және жасыл» екенін көрсетті. Оның ромаларды, атап айтқанда манушелерді өкілдік ету туралы талаптары 1974 жылы баспасөз конференциясында тоқтатылды. Лазурика мен Вайданың тулары көк, от және аспанды бейнелейтін жолақтардан тұратын жасыл, қызыл, көк түсті көлденең үшбұрыштан қосымша бәсекеге тап болды. 1962 жылы ол рома қауымдастықтарында өте танымал болды. Осы аралықта осы символикаға сілтеме жасау Франконың Испаниясы жергілікті романдар ұстанатын солшыл символикаға қарағанда аз даулы деп танылды. Ла Нинья де лос Пейнстің «Триана» шығармасындағы «Республикалық туға» сілтемесі цензура арқылы «Цыган туларына» (banderitas gitanas) өзгертілді. Үш түсті қызыл түсті байрақ коммунизмді білдіреді деген күдік кейбір белсенділерді жолақ орнына қызыл жалыны немесе дөңгелегі бар жасыл-көк түсті екі түсті байрақты насихаттауға итермеледі. Үш жылдан кейін Валониядағы Баннеу қаласындағы жиынға барған ромалардың әртүрлі түстердегі көптеген тулары болды, соның ішінде біздің кедей ханымның бейнелері бар тулар да бар еді.

Early in the Cold War era, ethnic symbolism experienced a resurgence. Active in 1945–1948, the United Gypsy Organization in Bulgaria used a "red [flag] with two white fields and with a triangle in the middle." A rival Bulgarian Romani body, called Ekipe, mentioned both the Romani state and the Romani national flag in its charter, though it failed to describe the latter in sufficient detail. In 1946, Kwiek, having survived in Holocaust in hiding, returned to regular life in the Polish People's Republic. He renounced his claim to the Romani throne, as well as his itinerant lifestyle, and asked instead to be recognized as "President". Writer Jerzy Ficowski, who identifies him as "Rudolf Kwiek", reports that he was still a monarch to his followers, having been reconfirmed as such with a ceremony in Bydgoszcz; also according to Ficowski, the Kwiek royal seal was "a crow holding a ring in its beak." From 1955, a "flag of the Gypsies" represents Romani pilgrims to the Sanctuary of Our Lady of Lourdes. It is described as a sixteen ray comet on a field of starry blue with the effigies of Christ and the Virgin Mary. The item is explained in more detail as a "grand flag of the night, carrying the Star of the Magi", though other sources have "a yellow sun shining on a blue field." Meanwhile, the bicolor flag had surfaced, or it was being revived, by Ionel Rotaru. According to Liégeois' interviewees in the Romani community, he was "not at all a Gypsy, but rather a Romanian", and acted mainly as a confidence artist; he had authored novels which reportedly showed his fascist sympathies. From his place of refuge in France, Rotaru envisaged the creation of a Romani state, now named "Romanestan", and he showed its flag to journalist Nico Rost. Several accounts suggest that he originally obtained recognition as "Voivode" by 75,000 Romanies at Ankara, in December 1958. On May 24, 1959, he crowned himself at Enghien les Bains as "Vaïda Voëvod III", Supreme Leader of the Ursari tribe (though explicitly not as the "King of the Gypsies"), and formed a nucleus of the International Romani Union. This group earned recognition from the Kwieks (who had also escaped to France), and established its first local chapter in Poland. The bicolor appeared in Rotaru's sash, presented to him alongside a sword and a necklace. His charter suggested that the color green stood for "land covered in vegetation" and a "world without borders", with blue as a stand in for the "cosmos and liberty". Unusually, the horizontal display was explained in relation to the vertical flagpole, which represented "the line of profundity of our thinking"; the adoption of a heraldic device was announced, but postponed for "when the time comes." Around 1970, Rotaru was issuing Romani "identity cards" which were decked in blue and green. These projects were registered with alarm by French intelligence, which kept Rotaru under watch as a possible communist infiltrator who was serving the Eastern bloc. Its agents also believed that Vaïda and Rotaru were not the same person—instead, they listed Vaïda as Rotaru's figurehead. The Somalian relocation plan was received with distress by many of Rotaru's nominal subjects, who feared that various nation states would unilaterally endorse it, using it is an excuse to expel the Romanies from Europe. From September 1969, his undertaking was being met with some opposition by a rival organization, GIPSAR, formed by expatriate Croatian, Serb and Macedonian Romanies. GIPSAR sent Zivan (or Sivan) Vasic, "president of the Gypsy government", as its representative to the funeral of Charles de Gaulle in late 1970, where he carried a Romani banner; France Soir mistakenly identified Vasic as Vaïda Voéva , but then issued a correction, which also indicated that the GIPSAR bicolor was "black and green". His claim to represent the Romanies, and more specifically the Manushes, was relinquished at a press conference in 1974. Lăzurică and Vaïda's flag faced additional competition from a green red blue horizontal triband, which stripes respectively representing the grass, fire, and the skies. By 1962, it had become highly popular among Romani communities. During that interval, references to this symbolism were promoted by Francoist Spain as less contentious than left wing symbolism favored by local Romanies. A reference to the "Republican flag", in La Niña de los Peines' Triana, was changed by censorship to read "Gypsy flags" (banderitas gitanas). Suspicions that the tricolor's prominently displayed red stood for communism led some activists to promote a green blue bicolor with a red flame or wheel instead of the stripe. Three years later, Romanies gathering at Banneux in Wallonia had a multitude of flags, in various colors, some of them displaying images of Our Lady of the Poor, alongside caravans.

WRC қабылдау

1960 жылдардың соңында Ванко Руда төрағалық еткен «Халықаралық цыған комитеті» көк-жасыл екі түсті тудың қолданылуын жалғастырды. Топ 1968 жылы тудың құрметіне аталған Көк-жасыл әдеби сыйлықты тағайындауды жариялады; белсенді Леулеа Руда бұл «цыған туының түстері», «бостандық пен үміттің, аспан мен табиғаттың түстері» екенін түсіндірді. Келесі жылы Ротарудың Comité International Tsigane Еуропа Кеңесінің Страсбургте өткен отырысына қатысты. Делегаттар көк және жасыл түсті «цыған жалауын» алып жүрді, бірақ олардың нұсқасы бұрынғы жалаулардан «көлденең емес, диагональ бойынша бөлінуімен» ерекшеленді. Әлемдік рома халқының конгресі (WRC) мойындағандай, стандартталған үлгі ретінде қызыл дөңгелек нұсқасы таңдалды. Деректерге сәйкес, екі түсті фонды арнайы Ян Сибула ұсынды, ол оның тегін «соғысқа дейінгі Бухарест конгресінен» басталатынын анықтады. 1971 жылы Орпингтонда өткен WRC-нің алғашқы конгресі тек екі түсті растады, сонымен қатар «қызыл от», «жіңішке жолақ» немесе «дөңгелек» қосылуы мүмкін екенін атап өтті. Бұл Слободан Берберскийді және қызыл жұлдызды қосу үшін үгіт жүргізген басқа коммунистік делегаттарды қанағаттандыру үшін жасалған келісімдік нұсқа болды. Бұл жұмыстың түпнұсқасы Үндістандық рома зерттеушісі Вир Ражендра Ришиге тиесілі. Арнайы талаптар келесі отырыстарда, әсіресе 1978 жылғы екінші конгресс кезінде қабылданды. Дөңгелек тек тудың тұрақты белгісі ғана емес, сонымен қатар Үндістан туында қолданылған Ашока чакрасына негізделген. Туға «үнділік элементті» қосу шешімі кеңінен қолдау тапты, бұл Ришидің теориясын көрсетеді, оған сәйкес ромалар раджпуттарға ұқсас «орта ғасырлық жауынгер кастасы» болған. Бұл нұсқа «теңіз атты бейнеленген бұрынғы жалауларды» қолдаған басқа қатысушылардың ұсыныстарын жеңді. Бірнеше белсенді Ришидің араласуына наразы болды, өйткені олар чакраны сыртқы символ деп санайды және осылайша «оларға таңылған» деп есептеді. Смит атап өткендей, халықаралық туда дизайн немесе Pantone кодтары сияқты ерекшеліктер енгізілмеген. WRC-нің бастапқы дизайнында «арба дөңгелегі» сипатталған, ол чакраға ұқсамайды; сондықтан чакраға ұқсас дизайн жақында пайда болды. Әлеуметтанушы Лидия Балогтың айтуынша, рома туы үнділік символикасын сақтап қалған, бірақ одан басқа да оқуға болады: «Дөңгелек әлемнің мәңгілік айналымын білдіруі мүмкін, немесе оны арба дөңгелегі ретінде түсіндіруге болады». Бразилия ромаларының пікірінше, бұл композицияның бір күрделі түсіндірмесі бар. Бұл деректерге сәйкес, жоғарғы көк бөлігі «цығанның негізгі құндылықтары» ретінде аспанды, сондай-ақ «бостандық пен бейбітшілікті» білдіреді; жасыл «табиғат пен керуендер басып өткен жолдарды» білдіреді. Қызыл дөңгелек «өмір, сабақтастық және дәстүр, басып өткен және әлі де алдағы жол», ал спицалары «от, өзгеру және үнемі қозғалыс» дегенді білдіреді. Этнолог Ион Думиниканың айтуынша, бұл «Тұрмыс жолын» білдіреді, ал қызыл түс «қанның өмірлік күшін» білдіреді. Думиника сондай-ақ көк түсті «Аспан Әкесі Құдайға» және «бостандық пен тазалық, шексіз кеңістік» идеалдарына сілтеме ретінде түсіндіреді, ал жасыл «Ана Жердің» орнын алады. Балог сонымен қатар екі жолақты «мәдени білімсіздікке қарамастан» аспан, яғни «еркіндік пен жоғарылықтың» символы және жер деп түсінуге болатынын айтады; ол қызыл түсті қанға сілтеме ретінде қарастырады, оның екі мағынасы бар: «бір жағынан, қан өмірдің символы, ал екінші жағынан, соғыс пен қирату үшін төгілген қан». Әлеуметтанушы Оана Маркуның айтуынша, «мәңгілік қозғалысқа» сілтеме ромалардың бұрын «әлеуметтік қауіпті» деп саналған көшпелі дәстүрлерін мақтан тұтатынын білдіреді. Балогтың айтуынша, дөңгелек ежелгі көшпелілікті еске салады, сонымен қатар ромалардың 21-ғасырдағы Еуропадағы экономикалық көші-қонға қатысуын еске салады. Дюминиканың айтуынша, көшпелі өмірдің белгілері де өркендеуді білдіреді, өйткені «қозғалу мүмкіндігі болмаса, ромалар кедейлікке ұшырайды». Активист Хуан де Диос Рамирес Хередия оны «мәдениетімізге тән еркіндіктің символы» деп түсіндірді. Алайда, Социалистік Югославиядан алған «толық және әртүрлі» қолдауын құрметтеу үшін, WRC Югославия туына сілтеме жасайтын бейресми нұсқаларда Берберски жұлдызын қабылдады. Югославия сонымен қатар 1971 (немесе 1972) жылы Македония Социалистік Республикасында мойындалған ресми рома туын да жасады. Символ әсіресе Скопье маңындағы Gurbeti үшін маңызды болды, оны үйлену рәсіміне енгізді, сондай-ақ Žarko Jovanović альбомдарының мұқабаларында танымал болды. 1975 жылы Католик юбилейі кезінде Primavalle-де Manushes «көк жалау астында, «Цыган Анамыздың бейнесімен және керуенмен», үстіне кішкентай үш түсті ту тігілген» жиналды. Осы кезде WRC нұсқасы 1940 жылдардағы геноцидті еске алу үшін қолданыла бастады, алғашқы рәсім 1973 жылдың маусымында Natzweiler Struthof-та өтті. 1975 жылдың қаңтарында жазушы-белсенді Матео Максимофф және «үлкен цыгандық делегация» «көк-жасыл туды» Освенцимдегі цыган отбасыларының лагеріне әкелді. Алайда, осы естелік контекстінде қасиетті ту кейде басқа символдармен ауыстырылды: 1975 жылдың сәуірінде Romani Холокостынан аман қалғандар Fort Mont Valérien-де ақ түсті күлгіш немесе лаванды үшбұрышты бейнелейтін бұрын-соңды көрілмеген жалаумен ұсынылды. Бұл нацилік концентрациялық лагерь белгілеріне сілтеме жасады және журналист Жан-Пьер Келеннің айтуынша, Manush саясатшысы Дани Пето Мансо таңдап, жасаған, ал Ұлттық Жндармерия мүшелерінің сыни пікірлеріне қарамастан, алаңға шығарды. Бұл затты канадалық рома жазушысы Рональд Ли әкелді, сондықтан ол «алғашқы канадалық рома туы» болды - оның қызы Диана тіккен. 1980 жылдың тамызында «кішкентай ұйымдасқан цыган тобы, туымен және ленталарымен» Польша Халық Республикасындағы Ченстоховадағы Қара Марияға қажыналық сапар жасады. WRC аясында бұл «рома» және «рома» терминдерін «цыган» сияқты экзонимдерден басымдықпен қолданатын ҮЕҰ-лардың ерекшелену белгісі ретінде маңызды болып қала берді; мысалы, Торонтодағы Рома қоғамдық орталығы.

In the late 1960s, an "International Gypsy Committee", presided upon by Vanko Rouda, validated continued usage of the blue green bicolor. The group also announced in 1968 that it would institute a Blue Green Literary Award, named in honor of the flag; activist Leuléa Rouda explained that these were the "colors of the Gypsy flag", "colors of liberty and hope, of sky and nature". The following year, Rotaru's Comité International Tsigane attended a reunion of the Council of Europe in Strasbourg. Delegates carried with them a "Gypsy flag" of blue and green, though their version broke with earlier banners, in being "divided not horizontally but diagonally". A red wheel variant was eventually selected as the standardized design, as recognized by the World Romani Congress (WRC). Reportedly, the bicolor background was specifically proposed by Jan Cibula, who established its pedigree as originating with "the pre war Bucharest congress." The original WRC congress of 1971, held at Orpington, only confirmed the bicolor, though specifying that a "red fire", "thin stripe", or "wheel" could also be added. This was a compromise version to appease Slobodan Berberski and other communist delegates, who had campaigned for the addition of a red star. The work in its definitive form is attributed to an Indian Romologist, Weer Rajendra Rishi. Specifications were also adopted at subsequent WRC meetings, especially during the second congress of 1978. The wheel was not only made a permanent feature of the flag, but was also explicitly based on the Ashoka Chakra, as used in the flag of India. The decision to include "something Indian" on the flag was generally popular, reflecting in part Rishi's theories, according to which Romanies were a "medieval warrior caste" akin to Rajputs. Reportedly, this variant defeated proposals by other attendees, who supported "earlier flags which had depicted an icon of a horse". Several activists were upset by Rishi's intervention, feeling that the chakra was an outside symbol, and as such one "thrust upon them". As noted by Smith, the international flag did not detail specifications such as designs or Pantone values. The original WRC design described a "carriage wheel" which did not closely resemble the chakra; chakra like designs are therefore more recent. According to sociologist Lídia Balogh, the Romani flag retained Indian symbolism, but was still readable without it: "The wheel can also refer to the eternal cycle of the world, or it can be interpreted as a carriage wheel". One complex explanation of the resulting composition is favored by the Romanies of Brazil. According to these sources, the upper blue half represents heavens, as well as "liberty and peace", as "fundamental Gypsy values"; the green is a reference to "nature and routes explored by the caravans". The red wheel is "life, continuity and tradition, the road traveled and still ahead", with the spokes evoking "fire, transformation, and constant movement." According to ethnologist Ion Duminică, it stands for the "Road of Life", with red as an allusion to the "vitality of blood." Duminică also explains the blue as a reference to "Heavens Father God" and to the ideals of "liberty and cleanliness, the unbound space"; whereas green is a stand in for "Mother Earth". Balogh also notes that the two stripes can be deciphered "without any particular cultural background knowledge" as being the sky, implicitly a symbol of "freedom and transcendence", and the earth; she views the red as a reference to blood, with its dual meaning: "blood is the symbol of life, on the one hand, and the blood spilled on wars and destruction." As sociologist Oana Marcu argues, the reference to "perpetual movement" signified that the Romanies were proudly accepting their nomadic traditions, previously seen as "socially dangerous". According to Balogh, the wheel recalls ancient nomadism, but also the Romanies' participation in the 21st century economic migration across Europe. Similarly, Duminică writes about symbols of nomadic life as evoking prosperity, since "with no opportunity to perambulate, Romanies will fall prey to poverty." Activist Juan de Dios Ramírez Heredia explained it as a "cartwheel standing in for freedom, which is characteristic of our culture." However, in order to honor the "continuous and varied" support it had received from Socialist Yugoslavia, the WRC also accepted Berberski's star on unofficial variants, specifically referencing the Yugoslav flag. Yugoslavia also pioneered the official Romani flag, which was given recognition in the constituent Socialist Republic of Macedonia as early as 1971 (or 1972). The symbol was especially important for the Gurbeti around Skopje, who integrated it within wedding ceremonies, and was also popularized on album covers by Žarko Jovanović. During the Catholic Jubilee of 1975, Manushes gathered at Primavalle under a "blue banner, with the crowned figure of Our Lady of the Gypsies and a caravan, topped by a tiny tricolor pennant." By then, the WRC variant was being used for remembering the 1940s genocide, beginning with a ceremony held at Natzweiler Struthof in June 1973. In January 1975, writer activist Matéo Maximoff and a "large Gypsy delegation" took "the blue and green flag" to the Gypsy family camp at Auschwitz. In this commemorative context, however, the consecrated flag was sometimes replaced by other symbols: in April 1975, Romani Holocaust survivors were represented at Fort Mont Valérien by a never before seen banner, displaying a plum or violet triangle on white. This was a visual clue to Nazi concentration camp badges, and, according to journalist Jean Pierre Quélin, was picked and designed by a Manush politician, Dany Peto Manso, and carried on the field despite deprecatory remarks from members of the National Gendarmerie. The item was brought by the Canadian Romani writer Ronald Lee, and as such was also "the first Canadian Romani flag"—sewn by his daughter Diana. A "small organized group of Gypsies, with a flag and armbands", took part in the August 1980 pilgrimage to the Black Madonna of Częstochowa, in what was then the Polish People's Republic. Within the post WRC setting, it remained especially important as a distinguishing symbol of NGOs who prefer the terms "Roma" and "Romani" over exonyms such as "Gypsies"; an example of this is the Roma Community Center in Toronto.

Таралу

Рома халқының туы "салқын соғыстың" соңғы кезеңінде саяси мәртебеге ие болды. Бұл әсіресе мәдени жекеленуді қабылдаған венгр ромалары арасында байқалды. 1995 жылы авторлық құқығы көрсетілмеген рома авторларының "наив ғылымы" еңбектерінің сериясы жарық көрді, "әрбір томның мұқабасы рома туының элементтеріне негізделген". Рома азшылық өзін-өзі басқаруын құруға дейінгі жылдары белсенділер барлық рома тулары астында өткен қоғамдық жиналыстардан венгр туларын алып тастауды көрсетті. Сонымен қатар, Калоча сияқты жерлерде венгр ұлтшылдығының жаңаруы байқалды, онда 1989 жылдың қазанында ромалық қолдау орталығы тонауға ұшырады; оның рома туы "свастикамен бүлдірілген" деп хабарланды. WRC туы Чехословакия Социалистік Республикасындағы "Барқыт революция" кезінде, әсіресе Летна паркінің жанында өткен рома антикоммунистерінің митингісінде желбіреген. Чехословакия тарағаннан кейін словак ромалары сары дөңгелекпен және словак триколорымен біріктірілген WRC дизайлын қабылдады. 1992 жылдың шілдесінде Испанияның әйгілі рома әншісі Камарон де ла Исланың денесі салынған табыт "рома туы" деп аталатын матамен жабылған. Онда көк түсті фонда араба дөңгелегі мен Каталония картасы бейнеленген. Кейінгі каталондық нұсқалары 1978 жылғы туға көбірек ұқсас, бірақ қызыл дөңгелек сары сызықпен шеңберленген, бұл Senyera-ны еске түсіру үшін жасалған болуы мүмкін. 1995 жылы ту Холокост ескерткіштерінде толыққанды пайда болды, оны Аушвиц-Биркенау мемориалдық кешенінде көрсетті. 2000 жылдан кейін WRC екі түсті туы басқа ұлттық және аймақтық үкіметтер тарапынан да мойындалды. 2006 жылы Бразилияда расизмге қарсы күрестің бір бөлігі ретінде президент Луис Инасио Лула да Силва "Рома халқының ұлттық күнін" (24 мамыр) жариялады, оның аясында рома туы ресми шараларда көрсетілді. Испаниядағы рома қауымы да 2018 жылдың әртүрлі күндері құрметпен ескерілді, мысалы, Мадрид қалалық кеңесі мен оның Аликантедегі тілшісі рома туын көрсетті. 2011 жылдың қазанында Уэльстің Аберистуит қаласындағы ұқсас бастама жергілікті кеңесшінің шығындардың негізсіздігі туралы мәлімдемесінен кейін дау тудырды. 1990 жылдардан бері чакралар мен араба дөңгелектері Еуропадағы рома белсенділігінің маңызды символдары болып табылады, оларды Romani CRISS, Ромалардың әлеуметтік-саяси қозғалысы және Рома мәдениеті мұражайы сияқты ұйымдар қабылдады. Солтүстік Македониядағы дәстүрлі ромалық Шуто Оризари муниципалитеті "үнділік чакра бейнеленген түрлі-түсті туға ие, бұл рома халқының шығу тегін көрсетеді". Сегіз спицалы дөңгелектер де танымал, мысалы, Молдованың Циоканри ромалары қолданатын нұсқалар. 2002 жылы итальяндық рома суретшісі Лука Витоне тудың анархистік нұсқасын жасады, онда қара фонда қызыл чакра бейнеленген. 2009 жылға қарай рома туының басқа туындылары Facebook-те өзін-өзі "мануш" немесе "саяхатшы" деп таныстырған пайдаланушылар арасында кеңінен қолданыла бастады, кейде ескектер мен кербендердің суреттерімен біріктірілді. 2007 жылдан бастап Венеция биенналесі рома суретшілері үшін жеке павильондармен тәжірибе жүргізді, олар "рома туы астында көрме өткізді, бұл шекарасы жоқ ұлттың туы; тек осы туды желбіретуге батылы жеткендердің елдігін көрсетеді". 2013 жылдың шілдесінде Прагада суретші Томаш Рафа рома және чех туларының гибридті нұсқаларын көрсеткені дау тудырды. Чехия ромаларын шеттету туралы бұл пікір ұлттық символдарды қорлау ретінде қабылданып, Рафаға айыппұл салынды. 2009 жылғы венгр ромалары арасында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, көптеген адамдар туды рома ұлтының символы деп мойындады. Кейінгі жылдары ол Помезияға рома католиктерінің паломниктік сапарлары кезінде пайда болды, бұл Папа Павел VI-ның 1965 жылы "шатыр қаласына" жасаған сапарының мерейтойы болды. 2014 жылы итальяндық рома боксшысы Доменико Спада Марко Антонио Рубиоға қарсы жекпе-жекте этникалық тудың астында шығатынын жариялады. Ол бұл Италияның өзінің мансабына деген бейжайлығына наразылық білдіру үшін жасалғанын мәлімдеді. 2018 жылдың соңында бұл символ Франциядағы "Сары жилеттер" қозғалысының наразылықтарында толқыды. Ту өзінің туған жері Румынияда да танымал, онда оны Крайовадағы ромалардың басшысы Василе Велку Наздраван жеке қолданды. Оны Сибиудың "Рома патшасы" Флорин Чиоба және оның кланының басқа мүшелері де қолданды. 2002 жылы Чиобаның қызы Луминица жергілікті мерекелерде "көк (аспан үшін), жасыл (жер үшін) және қызыл (рома үшін) символикалық түстердегі дәстүрлі рома киімін киді, осы түстер рома туында да кездеседі". Флорин Чиобаның 2013 жылдың тамызында өткен қоштасу рәсімінде WRC екі түсті туы, Еуропа туы және румыниялық триколормен қатар, патшалық үйдің және Стабордың (рома соты) тулары көрсетілді.

The Romani flag acquired an enhanced political status during the late stages of the Cold War. This was especially the case among Hungarian Romanies, who embraced cultural separatism. By 1995, a series of "naive science" works had been published there by unsigned Romani authors, with "the cover of each volume was designed based on the elements of the Gypsy flag." In the years leading up to the creation of a Gypsy Minority Self Government, activists made a show of removing Hungarian flags from public meetings, which were held under all Romani flags. In tandem, there was a resurgence of extreme Hungarian nationalism in places such as Kalocsa, where, in October 1989, the Romani support center was vandalized; reportedly, its Romani flag was "defaced with a swastika." The WRC flag was flown during the Velvet Revolution in the Czechoslovak Socialist Republic, in particular at a rally of Romani anti communists, held outside Letná Park. Following the dissolution of Czechoslovakia, Slovak Romanies adopted the WRC design with the wheel in yellow, combined with the Slovak tricolor. In July 1992, a casket containing the body of Camarón de la Isla, Spain's influential Rom singer, was draped with a purported "Gypsy flag". This showed a cartwheel and a map of Catalonia, both on a field of plain green. Later Catalan variants are more closely modeled on the 1978 flag, but have the red wheel outlined in yellow, perhaps to evoke the Senyera. The flag was fully integrated in Holocaust memorials by 1995, when it was shown at Auschwitz Birkenau Memorial and Museum. After 2000, the WRC bicolor also acquired recognition from other national and regional governments. In 2006, as part of an effort to combat racism in Brazil, President Luiz Inácio Lula da Silva instituted a "National Day of the Gypsy" (May 24), during which the Romani flag was on display in official settings. The Romani community of Spain was similarly honored at various dates in 2018, when the Romani flag was displayed by for instance by the City Council of Madrid and its correspondent in Alicante. In October 2011, a similar initiative in the Welsh town of Aberystwyth resulted in controversy, after a local councilor had argued that the expenses were unjustified. Since the 1990s, chakras and cartwheels have endured as major preferred symbols of Romani activism in Europe, being adopted by organizations such as Romani CRISS, the Social Political Movement of the Roma, and the Museum of Romani Culture. The traditionally Romani Šuto Orizari Municipality, in North Macedonia, has a "a colourful flag featuring the Roma wheel – an Indian chakra, which refers to the origin of the Roma people." Eight spoked wheels are also popular as variations, used for instance by the Ciocănari Romanies of Moldova. In 2002, the Italian Rom artist Luca Vitone designed an anarchist version of the flag, featuring the red chakra on a field of black. By 2009, other derivatives of the Romani flag were becoming widely used by self identified Manush or "Traveller" users of Facebook, sometimes combined with badges showing hedgehogs and images of caravans. Since 2007, the Venice Biennale experimented with separate pavillions for Romani artists, who exhibited "under the Romani flag, a flag of a borderless nation; a country embodied solely by those who dare to fly that flag." A controversy erupted in Prague during July 2013, when artist Tomáš Rafa displayed hybrid versions of the Romani and Czech flags. This commentary on the marginalization of Czech Romanies was read as a defamation of the national symbols, and resulted in Rafa being fined. A 2009 study among Hungarian Romanies showed that many were recognizing the flag as standing in for the Romani nation as a whole. In subsequent years, it appeared during Romani Catholic pilgrimages to Pomezia, which commemorate Pope Paul VI's 1965 visit to a "tent city". In 2014, boxer Domenico Spada, an Italian Rom, announced that he would be competing under the ethnic flag in his match against Marco Antonio Rubio. He declared this a protest against Italy's alleged indifference toward his career. In late 2018, the symbol was spotted as one of the protest flags waved by the Yellow vests movement in France. The flag also enjoys popularity in its purported native country, Romania, where it was flown privately by Vasile Velcu Năzdrăvan, a leader of the Romanies in Craiova. It was additionally used by Sibiu's "King of the Roma", Florin Cioabă, and other members of his clan. As early as 2002, Cioabă's daughter Luminița appeared at local festivities wearing "her traditional Roma costume, in the symbolic colors blue (for the sky), green (for the earth) and red (for the Roma), which can also be found in the Gypsy flag." Florin Cioabă's funeral ceremony in August 2013 reportedly displayed four flags: the WRC bicolor, the flag of Europe and the Romanian tricolor, alongside banners representing the royal house and the Stabor (Romani tribunal).

Пайдалануға жатпайтын және балама

2011 жылы румындық ромалар туралы жазған журналист Бен Джуда екі түсті туды "1970-жылдары ҮЕҰ-лардың ромаларды біріктіру және ұйымдастыруға жасаған көбінесе сәтсіз әрекеттерінің қалдығы" деп қарастырды. Үнділік символикасы үшін дау тудырумен қатар, ту күрделі идентитіге қатысты маңызды деп сынға ұшырады. 20-ғасырдың соңында Николае Георге мен Анджей Мирга сияқты белсенділер "Халықаралық рома одағының рома ұлтшылдығынан шалғайып, бірақ маңызды қозғалысын" жариялап, "ту және әнұран сияқты символдармен байланысты цигандық идентитінің идеализациясы мен романтизациясын" қабылдамады. Философ Дэвид Кергель атап өткендей, WRC туы "ромаларды жерсіз халық ретінде анықтауға және оларды ұлттық мемлекет тұжырымына жатқызуға" бағытталған, бұл ромалардың шын мәнінде "гетерогенді" екенін ескермейтін евроцентрикалық көзқарас. Осыған ұқсас, антрополог Кэрол Сильверман екі түсті ту мен рома әнұранының үлгісі "бір ғана ұлттың мұрасын анықтаудың басым еуропалық троптары" болып табылады деп атап өтті. Стара-Загорадағы рома музыкасы мен ән фестивалінің бірнеше нұсқасын қараған кезде социолог Надежда Георгиева былай деді: "Егер ромалардың шынайы сезімі мен өрнегі ізделіп отырса, онда көрермендерді шоудың негізгі қатысушыларының бірі ретінде, шынайы суретшілер ретінде көрсету керек, олар өздерінің идентитіне адал болып, кез келген элиталар немесе институттар оларға таңдайтын өзгерістерге сезімтал. Олар этникалық шекараларды құратын және бұзатын жандар [ ]. Осы жерде ромалардың шынайы белгілерін іздеу керек; сахнадағы ресми рома символдарынан емес, рома туы немесе рома әнұранының ойналуынан емес, оған аз көңіл бөлінеді". Тағы бір сын WRC туының маңызды еместігіне қатысты. 1977 жылы этнограф Зсольт Цсалог ту жасаудың "нақты мәселелерді шешуден гөрі жасыруға көбірек бағытталғанын" атап өтті. 2009 жылы Еуропалық рома құқықтары орталығының өкілі Джуд Ниренберг Халықаралық рома одағын "дискриминацияны немесе кедейлікті жою үшін нақты жоспарларды әзірлеу" орнына рома ұлтшылдығының туы мен басқа да символдарымен айналысқаны үшін айыптады. Сол жылы Манчестер университетінің үш авторы Англиядағы румындық балаларға көмек көрсетуге қатысқан Қара денсаулық агенттігінің қызметін сынға алды; олардың тұжырымдарына сәйкес, румындар Ұлыбританияда румындардан жасанды түрде бөлініп, олардың жағдайын сипаттауда "құрбандық дискурсын" қабылдауға итермеленді. Агенттіктің құралдар жиынтығында "рома туы мен әнұраны туралы тақырып бар, бұрын жергілікті рома қауымының көпшілігіне беймәлім болған". Рома суретшісі Дамиан Ле Бас Мальгорзата Мирга Тастың туын Венеция биенналесінің поляк павильонында және поляк туы астында көрсету туралы шешімді құттықтады. Ол WRC-нің екі түсті туын бұрын қолдану бөлінуді растады деп мәлімдеді: "Еуропа бойынша рома халқы өздері азамат болған елдерге жатпайды деген пікір кең таралған". 2015 жылдың сәуірінде румындық ромаларға арналған Vocea Romilor газеті Крайовадағы "Fața Luncii ауданындағы ромалар" этностық мажарлардың секели туын пайдалануына наразылық білдіріп, қақпаларына румындық туларын ілгенін хабарлады. Белсенді Ромео Тибериаде былай түсіндірді: "Бұл өңірдегі, аймақтың туы бір ғана [ ]. Бізге қарағанда аз санды ұлттың азаматтары ұлттық тудан басқа туды көтеріп отырғаны өкінішті болды. Заң барлық румындарға арналған, біз румындық екенімізге мақтанамыз". Нидерландыда Коко (немесе Кока) Петало өзінің ізбасарларын сары, ақ және қызыл түсті үш түсті туды қабылдауға шақырды. Басқа рома символдарымен бірге, чакраны Ашкали және Балқан мысырлықтары қабылдамады, олар өздерінің этникалық тулары үшін екі тізбектелген дизайнды қолданды; осыған ұқсас, Эпирдегі ромалар 1914 жылғы республиканың туын қолданады. 2004 жылғы хабарламаларға сәйкес, ирландтық саяхатшылар өздерінің туын жасауды қарастырған, бірақ "оны 16 спицалы дөңгелектің бейнесі бар рома стандартына негіздеуі мүмкін" делінген. 2018 жылдың маусым айында Корк саяхатшылары арба дөңгелегін бейнелейтін және қаланың қызғылт сары және ақ түстерін қайталайтын баннерді қабылдады. Мұндай жобалар қоғамдастық ішінде "Біздің Ирландия аралында ортақ идентитігіміз бар" және оның саяси көрінісі ретінде ирландтық республикашылдыққа" қарсы шыққан саяхатшылар тарапынан сынға алынды. Олар Ирландияның үш түсті туына адалдығын және оны қалайтындығын білдірді. Осыған ұқсас, антрополог Марк Бордигони "кейбір француздық саяхатшылар тобы француз ромаларынан [ ] және Шығыс Еуропа елдерінен келген босқындар немесе мигранттардан да қашықтауға тырысады" деп атап өтті. Voyageurs ұлттық жиынтығына және Voyageurs, Français à part entière біріккен олар француз туын осы топтардың бірін бейнелейтін тулармен бірге қолданады.

Writing about the Romanian Romanies in 2011, journalist Ben Judah viewed the bicolor as "a remnant of mostly failed efforts made by NGOs in the 1970s to unite and organize the Roma." In addition to raising controversy for its Indian symbolism, the flag has received criticism for being essentialist in relation to a complex identity. During the final years of the 20th century, activists such as Nicolae Gheorghe and Andrzej Mirga were heralding "a small but important movement away from the Romani nationalism of the International Romani Union", rejecting "the idealisation and
romanticisation of Gypsy identity associated with such symbols as flags and anthems." As noted by philosopher David Kergel, the WRC flag inherently stands for the "effort to define the Roma as a nation without land and assimilate them into a concept of the national state", a Eurocentric vision which neglects that the Roma are in reality "heterogeneous". Similarly, anthropologist Carol Silverman notes that the bicolor and the Romani anthem are modeled on the "dominant European tropes of defining the heritage of a singular nation." Upon reviewing several editions of the Festival for Romani Music and Song in Stara Zagora, sociologist Nadezhda Georgieva remarked: "If a true feeling or expression of Romanes is to be sought, then the audience should be pointed out as one of the main participants in the show, as real artists, remaining faithful to their identity and sensitive to the changes dictated to them by any elites or institutions. They are the ones who build and dismantle ethnic boundaries [ ]. This is where the real signs of Romanes should be sought; not in the official Romani symbols present on the stage such as the Romani flag or the playing of the Romani anthem, to which little attention was paid." Another line of criticism refers to the perceived irrelevancy of the WRC flag. Already in 1977, ethnographer Zsolt Csalog observed that creating the flag was "more intended to hide away real issues than to solve them." In 2009, Jud Nirenberg of the European Roma Rights Centre reproached on the International Romani Union that it dealt mainly with promoting the flag and other symbols of Romani nationalism, rather than "develop[ing] concrete plans for addressing discrimination or poverty." The same year, three authors from the University of Manchester expressed criticism of the Black Health Agency's involvement in assisting Romanian Romani children in England; according to their finds, the Romanies were artificially separated from Romanians in the United Kingdom, and encouraged to adopt a "victim discourse" in describing their condition. The Agency's toolkit "features a theme on the Romani Flag and Anthem, both of which were previously unknown to most members of the local Roma community." Romani artist Damian Le Bas saluted the decision to exhibit Małgorzata Mirga Tas' works in the Venice Biennale's Polish pavilion, and under the Polish flag. He argued that previous usage of the WRC bicolor had validated segregation: "Across Europe, the opinion that Romani people do not belong in the countries of which they are citizens is commonplace." In April 2015, Vocea Romilor, a newspaper for the Romanian Romanies, reported that the "Gypsies of Fața Luncii neighborhood" in Craiova put out Romanian flags on their gates, in protest against the usage of Székely flags by ethnic Hungarians. Activist Romeo Tiberiade explained: "the flag of this county, no matter the region, is but one [ ]. We were upset that other citizens, belonging to a minority that is smaller in numbers than our own, have been putting out a flag other than the national one. The law is for all Romanians, and we are proud of being Romanians." In the Netherlands, Koko (or Koka) Petalo urged his followers to adopt a tricolor of yellow, white and red,

Along with other Romani symbols, the chakra is rejected by the Ashkali and Balkan Egyptians, who used two successive designs for their own ethnic flag; similarly, Romanies in the Epirus reportedly use a banner of the 1914 republic. Reports in 2004 noted that the Irish Travellers had considered creating their own flag, but also that they "may model [it] on the Roma standard, which bears an image of a 16 spoke wheel." In June 2018, the Travellers of Cork adopted a banner displaying a cartwheel and replicating the city colors of orange and white. Such projects were criticized from within the community by Travellers who argue for a "common identity we all share on the island of Ireland", and for Irish republicanism as its political expression. They voice their continued loyalty to, and preference for, the Irish tricolor. Similarly, anthropologist Marc Bordigoni observed that "certain [French] Traveller groups also make a point of distancing themselves from the French Romanies [ ], as well as from those Romanies who are either refugees or migrants from Eastern European countries". Coalesced into the Collectif national des gens du Voyage and Voyageurs, Français à part entière, they use the French flag alongside pennons representing either of these groups.