Кіріспе

Ұлттық туы

Қалыптылық пен түстер схемасы

Швеция туы 5:8 пропорциясын қолданатын бес елдің бірі, қалғандары Аргентина, Гватемала, Палау және Польша. Ол сондай-ақ қазіргі уақытта көк және сары түстерін пайдаланатын төрт тудың бірі, ал қалғандары Қазақстан, Палау және Украина.

Әскери-теңіз байрағы

Үшқұйрықты ту (tretungad flagga) әскери-теңіз байрағы (örlogsflaggan) ретінде қолданылады. Оның құйрықтарын қоса алғандағы жалпы пропорциясы 1:2-ге тең. Бұл ту швед теңіз жағы (örlogsgösen) ретінде де қолданылады. Теңіз жақтары байрақтардан кішірек, бірақ пропорциялары бірдей. Шведтің қарлығаш құйрықты туы бастапқыда корольдің жеке эмблемасы немесе корольдің бұйрығын білдіретін белгі болған. Алғашында ол екі ұшты болған, бірақ 17 ғасырдың ортасына қарай тілі бар ерекше қарлығаш құйрығы пайда болды. Бұл туны қорғаныс министрлігі де көтеріп жүреді, ал азаматтық министрліктер төртбұрышты туларды қолданады.

Билеушінің туы

Швед корольдік туы (Kungliga flaggan) үш құйрықты теңіз туымен толық сәйкес, бірақ оның ортасында патшаның бас шебері болып табылатын Серафим орденімен оралып, үлкен немесе кіші мемлекеттік гербы бейнеленген ақ түсті алаңы бар. Корольдік тудың нақты қолданылуы туралы шешімді король жеке қабылдайды.

Мифология

Ертедегі заманауи аңыз бойынша, 12 ғасырдағы король Эрик IX 1157 жылы Бірінші швед крест жорығы кезінде Финляндияға қонғанда аспанда алтын крестті көрді. Бұлды Құдайдан келген белгі деп санап, ол көк түс фонда алтын крестті өзінің туы ретінде қабылдады. Шведтік шығу тегі туралы аңыз, 16 ғасырда жазылған Дания туының параллельдік шығу тарихына қарсы қою үшін таңдалған деген болжам бар. Осы теорияға сәйкес, швед туы король Карл VIII билігінде жасалған, ол 1442 жылы Швецияның елтаңбасын енгізген. Ұлттық елтаңба – 1364 жылғы король Альберт елтаңбасы мен 1275 жылғы король Магнус III елтаңбасының үйлесімі, және алтын крестпен төрт бөлікке бөлінген көк түсті. Басқа тарихшылар швед туының 1420 жылға дейін ақ крестпен көк болғанын, ал 1521 жылы король Кристиан II-ні тақтан түсірген король Густав I билігінің басында ғана алтын крестпен көк түсті болғанын мәлімдейді.

Ерте тарих

Швед туының нақты жасы белгісіз, бірақ сары крестпен көк матаның ең көне бейнелері 16 ғасырдың басында, король Густав I билік еткен кезде пайда болған. Тудың алғашқы ресми сипаттамасы 1562 жылғы 19 сәуірдегі патша жарлығында «көк түсте сары крест» деп жазылған. 1569 жылғы патша жарлығында белгіленгендей, сары крест швед әскерлерінің туларында және байрақтарында міндетті түрде болуы керек еді. Осыған дейін, осыған ұқсас ту король Иоанн III-нің герцогтығының гербінде кездескен, ол бүгінгі Оңтүстік-Батыс Финляндия аймағы. Аймақ әлі де сол гербті пайдаланады.

Үшқұйрықты жалау

1663 жылғы 6 қарашадағы патшалық жарлық үш құйрықты туды мемлекеттік ту және әскери-теңіз байрағы ретінде ғана қолдануды реттеді. Сол патшалық жарлыққа сәйкес, сауда кемелеріне тек өздерінің провинциялық түстеріндегі шаршы пішіндес қалалық жалауларын қолдануға рұқсат берілді. Бірақ іс жүзінде сауда флоты мемлекеттік тудың шаршы пішіндес азаматтық байрағын қолдана бастады. 1730 жылғы кеме құрылысы жөніндегі үкіметтік нұсқаулықта бұл азаматтық байрақ мемлекеттік тумен бірдей пропорциялар мен түстерге ие болуы керек екені, бірақ оның шаршы пішіндес болуымен ерекшеленетіні көрсетілді. 1756 жылы жеке кемелердегі шағын туларды (пеннанттарды) қолдануға тыйым салынды.

Көк байрақ

1761 жылғы 18 тамыздағы патшалық жарлықта, Швеция жағалауларындағы архипелагты қорғаумен тапсырылған әскердің бір бөлімі – архипелаг флоты үш құйрықты толық көк түсті жалауды қолдануы тиіс екені белгіленді. Флот командирі, қажет деп тапқан жағдайда, көк жалаудың орнына әдеттегі соғыс байрағын қолдануға бұйрық беруге де құқылы болды. Көк жалау 1813 жылға дейін қолданылды.

1815 және 1818 жылғы Одақтың тулары

1815 жылғы 6 маусымда Швеция мен Норвегия біріккен корольдіктері үшін ортақ әскери ту енгізілді. Бұл ту Швецияның бұрынғы үш құйрықты әскери туымен бірдей болды, бірақ кантонға қызыл түстегі ақ сальтир қосылды. Норвегияның премьер-министрі және одақтас Педер Анкер ұсынған қызыл түстегі ақ сальтир Норвегияны символдауға тиіс болды, себебі ел бұрын Даниямен біріккен еді және бастапқыда тәуелсіз мемлекет ретінде сол туды қолдана берді, бірақ кантонға ұлттық елтаңбасы қосылды. Норвегия кемелері Финстерре мүйісінің солтүстігінде кантонға ұлттық елтаңбасы қосылған Данияның азаматтық туын қолдануды жалғастырды, бірақ қарақшылардың шабуылынан қорғану үшін Жерорта теңізінде швед азаматтық туын көтеруге міндетті болды. 1818 жылы екі ел үшін де әскери-теңіз туының үлгісінде, бірақ шаршы пішінде ортақ азаматтық ту енгізілді. Бұл жалау швед кемелері үшін міндетті емес, ал алыс суларда норвегия кемелері үшін міндетті болды. 1821 жылы Норвегия қазіргі Норвегия туына ұқсас жаңа ұлттық азаматтық жалауды қабылдады. Норвегияның жеке туы қабылданғаннан кейін, 1821 жылғы 17 шілдедегі патшалық жарлықта екі корольдіктің кемелері "алыс суларда" (яғни Финстерре мүйісінен тыс) ортақ шаршы пішіндегі азаматтық жалауды (сальтирді қоса) пайдалануы керек екені белгіленді. "Алыс суларда" олар өз елдерінің шаршы пішіндегі азаматтық жалауларының кез келгенін немесе Біріккен корольдіктердің бірыңғай азаматтық жалауын пайдалануға құқылы болды. Бұл жүйе 1838 жылға дейін қолданыста болды.

1844 жылғы одақ жалаулары

1844 жылғы 20 маусымдағы корольдік қаулыда одақта екі корольдіктің тең мәртебесін білдіру үшін жаңа тулар мен геральдика енгізілді. Екі елге де бірдей үлгідегі азаматтық және әскери байрақтар берілді, олардың тиісті ұлттық туларына одақ белгісі қосылған, ол екі елдің ту түстерін біріктіретін кантонға орналастырылды. Әскери-теңіз байрағы дәстүрлі үш құйрықты швед үлгісіне негізделген. Сонымен қатар, жаңа одақ белгісі теңіздік жақ ретінде және шетелдегі ортақ дипломатиялық өкілдіктердің туы ретінде қолданылатын болды. Бұйрықта сауда флотының өз елдерінің тікбұрышты азаматтық туларын, соның ішінде жаңа одақ белгісін пайдалануы да көзделген. Екі елде де патшалық тулары енгізілді, олардың тиісті әскери туларына одақ белгісі қосылды, ал кресттің ортасына одақтың гербы орналастырылды. Жаңа одақ туларын норвегиялықтар жақсы қабылдады, себебі олар одақ құрылғаннан бері өздерінің әскери туларын талап етіп келген. Алайда, Швецияда жаңа одақ белгісі, әсіресе, өте таныссыз болды және оны қызылша мен алмамен безенілген, түрлі-түсті шағын балықтан жасалған тағамның атымен – "Sillsallaten" (швед тілінде) немесе "Sildesalaten" (норвег тілінде) деп атай бастады. Осы ат алғаш рет Стокгольмдегі Швеция Лордтар палатасында Лорд Бракэлдің сөйлеген сөзінде қолданылған деп есептеледі. 19 ғасырда швед туларын пайдалану туралы бірқатар ережелер шығарылды. Әскери байрақ кеден, порты ұшқыштары және Корольдік пошта сияқты азаматтық үкімет кемелері мен ғимараттарында да қолданылатын болды. Бұл мақсатта әскери байрақта алтынмен белгіленген ақ өріс болды: Порт ұшқыштары үшін (1881 жылдан бастап, 1825 жылғы ұсыныс негізінде) жұлдызды зәкір; Кеден үшін (1844 жылдан бастап) корольдік тәжбен безенілген "Т" әрпі; Корольдік пошта үшін (1844 жылдан бастап) корольдік тәжбен безенілген почта мүйізі. 1897 жылғы 7 мамырда баламалы мемлекеттік ту енгізілді. Бұл екі құйрықты туды үш құйрықты әскери туды көтермейтін үкіметке тиесілі кемелер мен ғимараттар қолданды. 19 ғасырдың соңында Норвегияның одаққа наразылығының күшеюі одақ белгісіз 1821 жылғы "таза" туға қайта оралу талабына әкелді. Одаққа қарсылар бұл туды ресми мойындалғанға дейін бірнеше жыл бұрын қолдана бастады. 1890 жылдары Норвегия парламенті екі рет кезекпен белгіні жою туралы дауыс берді, бірақ бұл шешім корольдік ветосымен жоққа шығарылды. Алайда, 1898 жылы үшінші рет заң қабылданғанда, патша оған қол қоюға мәжбүр болды. 1899 жылғы 12 қазанда одақ белгісі Норвегияның азаматтық туынан алынып тасталды. Норвегияның әскери туы 1814 жылғы конституцияға сәйкес одақ туы болуы керек болғандықтан, одақ белгісі Швециямен одақ бұзылғанға дейін әскери туларда сақталды. "Таза" әскери тулар 1905 жылғы 9 маусымда бекіністер мен әскери кемелерге көтерілді. Алайда, одақ белгісі 1905 жылға дейін швед туының бөлігі болып қала берді, содан кейін 1905 жылғы 28 қазандағы заңда одақ белгісінің 1905 жылғы 1 қарашадан бастап алынып тасталуы белгіленді.

1906 жылғы түстің өзгеруі

1905 жылы одақ тарағаннан кейін үш құйрықты теңіз туы швед теңіз туы ретінде қабылданды, бұрынғы жалпы теңіз туын алмастырды. 1906 жылғы 22 маусымдағы Ту туралы заң тудың қолданылуын және дизайнын одан әрі реттеді, түстерін "ljust mellanblå" (ақшыл орташа көк) және "guldgul" (алтын сары) деп көрсетті, бұл бұрынғы қараңғы көк түстен айырмашылықты құрады. Швед мемлекеттік туы төртбұрышты азаматтық тумен бірдей болды, ал үш құйрықты туды жеке тұлғалардың пайдалануына тыйым салынды.

Патшалық туы

Патша мен патшайым үлкен ұлттық елтаңбамен бірге патшалық туды қолданады. Патшалық үйдің басқа мүшелері кіші ұлттық елтаңбамен бірге патшалық туды қолданады. Әскери кемелерде патшаның туы үлкен ұлттық елтаңбамен бірге екі бөліктік маскамен бірге көтеріледі. Сол сияқты, мұрагердің туы әскери кемелерде кіші ұлттық елтаңбамен бірге екі бөліктік маскамен бірге көтеріледі. Швецияның Корольдік маршалы (Riksmarskalken) Швецияның патшалық туына қатысты бірқатар шешімдер жариялады. 1987 жылғы 6 сәуірдегі шешімде Стокгольм Корольдік сарайында патшалық тудың қалай көтерілетіні туралы ережелер белгіленген. Патшаның корольдік аймақта болуы және мемлекет басшысы ретінде өкілдік міндеттерін атқаруы кезінде Корольдік сарайда үлкен ұлттық елтаңбасы бар патшалық ту көтеріледі. Егер ауру, шетелге саяхат немесе басқа да себептерге байланысты Патшаның міндеттерін орындауы мүмкін болмаса, Корольдік сарайда кіші ұлттық елтаңбасы бар патшалық ту көтеріледі; мұрагерлік тәртіп бойынша оған кедергі келтірмейтін Патшалық үйдің мүшесі уақытша регент ретінде мемлекет басшысының міндеттерін атқарады. "Қарапайым" үш құйрықты ту (елтаңбасыз) Риксдагтың үкіметтік тапсырысы бойынша Патшалық үйінің мүшесі болмаған жағдайда, уақытша регент ретінде тағайындалған адам қызмет еткен кезде Корольдік сарайда көтеріледі. Егер спикер немесе оның қатыса алмаған жағдайында орынбасары, Риксдагтың үкіметтік тапсырысы бойынша уақытша регент ретінде қызмет ете алса және Патшалық үйінің мүшесі мұндай қызметке жарамсыз болса, үш құйрықты соғыс туы да Корольдік сарайда көтеріледі. 1973 жылдан бері патша болып табылатын Карл XVI Густавтың тұсында қарапайым үш құйрықты ту Корольдік сарайда бір рет ғана көтерілді. Бұл 1988 жылдың 2-3 шілдесінде болды, ол кезде Патша жеке сапармен Германияның Вупперталь қаласына барды; сонымен бірге, оның інісі және мұрагерлік желідегі жалғыз адам Халанд герцогы Францияның Сент-Максим қаласына жеке сапармен барды. Сондықтан үкімет Риксдаг спикері Ингемунд Бенгтссонға екі күнге уақытша регент ретінде қызмет етуді тапсырды.

Мемлекеттік туды жеке пайдалану

Жеке тұлғалардың мемлекеттік туды пайдалануға тыйым салуға қатысты бірнеше маңызды ерекшеліктер болды. Бұл артықшылықтардың бәрі 1906 жылғы 22 маусымдағы жаңа, арнайы ту туралы ережеге сәйкес тоқтатылды. 1786 жылғы 31 қазандағы патшалық жарлыққа сәйкес, Швеция Ост-Инд компаниясы швед теңіз күштерінің тікелей қорғауында болмағанда "Үнді мұхитында" үш құйрықты соғыс байрағын пайдалануға құқылы болды. Сауда флотында кеме қаруланғанын көрсету үшін соғыс байрағын заңсыз пайдалану жиі кездесетін. 1838 жылы Royal Mail компаниясымен шарт жасасқан жеке кемелер екі құйрықты жалауды көтеруге міндетті болды. 1832 жылғы 27 ақпанда Швеция Корольдік Яхта клубы үш құйрықты соғыс байрағын пайдалану құқығын алды, оның ішінде ортасында алтын "О" әрпі бар ақ өріс және оның үстінде герцогтің тәжі (1878 жылдан бастап патшалық тәжі). 1893 жылғы 7 маусымда Корольдік Гетеборг Яхта клубы үш құйрықты әскери байрақты пайдалану құқығын алды, оның ішінде ортасында жұлдыздың үстінде алтын "G K S S" әрптері бар ақ өріс.

Швециядан тыс жерлерде қолдану

Швеция туы Финляндияның Оңтүстік-Батыс Финляндия провинциясының елтаңбасында көрсетілген. АҚШ-тың Делавэр штатындағы Уилмингтон қаласының туы, қысқа ғұмырлы Жаңа Швеция колониясын еске алу үшін швед туының үлгісімен жасалған, ал крестің үстіне қала мөрі қойылған. Тарихи Жаңа Швеция аумағында орналасқан Пенсильвания штатының Филадельфия қаласының туы – Нордикалық крест емес, тік үш жолақты ту, бірақ тудың көк және сары түстері аймаққа шведтердің қоныстануын еске алу үшін таңдалған. Аңыз бойынша, Аргентинаның "Бока Хуниорс" футбол командасының туы мен түстері Швеция туынан шабыттанған. Шанхай халықаралық поселенісінің муниципалдық кеңесінің мөрінде 1844 жылғы швед азаматтық жалауы бейнеленген.