Тудың тарихы мен маңызы

Кіріспе

Өзгеше дизайны мен түстері бар мата бөлігі.

Ту – көбінесе тікбұрышты болатын, өзгеше дизайны мен түстері бар мата бөлігі. Ол символ ретінде, сигнал беру құралы ретінде немесе әшекейлеу үшін қолданылады. "Ту" термині графикалық дизайнды да білдіреді, ал тулар қиын жағдайларда, әсіресе байланыс қиын болған ортада (мысалы, семафор қолданылатын теңіз ортасында) қарапайым сигнализация мен тану құралына айналды. Көптеген тулар ұқсас үлгілерден тұратын ту отбасыларына жатады. Туларды зерттеу ғылымы "вексиллиология" деп аталады, ол латын тіліндегі "vexillum" – "желдіргіш" немесе "ту" деген сөзден шыққан. Ұлттық ту – патриоттық символ, оның мағынасы әртүрлі, көбінесе оның бастапқы және қазіргі қолданылуына байланысты әскери байланыстарды қамтиды. Тулар хабар алмасу, жарнамалау немесе әшекейлеу мақсатында да қолданылады. Кейбір әскери бөлімдер туды қолданғандықтан "жалау" деп аталады. Ту (арабша: لواء) араб елдерінде бригадаға баламалы. Испанияда жалау (испанша: bandera) – Испан легионындағы батальонға баламалы.

Тарих

Тудың шығу тегі белгісіз және алғашқы тудың қашан көтерілгені әлі анық емес. Шамамен б.з.д. 3500 жылы Египеттің тарихи алдындағы керамикасында вексилоидтары бар кемелер бейнеленген. Мысалдарға Сасанидтердің шайқас туы – Дерафш Кавиани, және рим легиондарының тулары жатады, мысалы, Август Цезардың X легионының бүркіті және сарматтардың айдаһар туы; соңғысына желде еркін желбіреуге рұқсат етілді, оны атты әскер алып жүрді, бірақ бейнелеулер қарапайым туға қарағанда созылған айдаһар желкеніне көбірек ұқсайтынын көрсетеді. Тудың шығу тегі құпия болып қала берсе де, қазылған ең көне ту қоладан жасалған: Иранның Шахдад қаласынан табылған Дерафш немесе «туға ұқсас» Шахдад туы, ол шамамен б.з.д. 2400 жылға дейін сақталып қалған. Онда бір-біріне қарама-қарсы отырған ер адам мен тізе бүгіп отырған әйел бейнеленген, олардың арасында жұлдыз бар. Осы бейнелеу Иранның қола дәуіріндегі басқа да өнер туындыларында да кездеседі. Матадан жасалған тулар, әрине, мұсылман әлемі арқылы Еуропаға жеткен болуы мүмкін, онда ислам тыйымдарына байланысты тек қана түсті тулар қолданылған. Олар исламның ерте тарихында жиі айтылады және Үндістаннан алынған болуы мүмкін. Бұл тулар ақырында бүгінгі ұлттық және теңіз туларына айналды. Тулар теңіздегі байланыс құралына айналды, нәтижесінде түрлі ту сигналдары жүйесі пайда болды; қараңыз, Халықаралық теңіз сигналдары тулары. Әскери немесе теңіздік контекстен тыс туларды қолдану 18 ғасырдың соңында ұлтшылдықтың өркендеуімен басталды, бірақ кейбір тулар одан бұрын пайда болған. Австрия, Дания немесе Түркия сияқты елдердің тулары аңызға толы, ал Польша мен Швейцария сияқты басқалары орта ғасырлардағы геральдикалық белгілерден өркендеген. 17 ғасыр революциялық күрес арқылы бірнеше ұлттық тудың тууына куә болды. Солардың бірі – Нидерланды туы, ол 1568 жылы испан үстемдігіне қарсы басталған 80 жылдық голланд революциясы кезінде пайда болды. Саяси өзгерістер мен әлеуметтік реформалар, қарапайым халық арасында ұлттық сезімнің артуымен бірігіп, 19 және 20 ғасырларда бүкіл әлемде жаңа ұлттар мен тулардың пайда болуына әкелді.

The origin of the flag is unknown and it remains unclear when the first flag was raised. Ships with vexilloids were represented on predynastic Egyptian pottery c. 3500 BCE. Examples include the Sassanid battle standard Derafsh Kaviani, and the standards of the Roman legions such as the eagle of Augustus Caesar's Xth legion and the dragon standard of the Sarmatians; the latter was allowed to fly freely in the wind, carried by a horseman, but depictions suggest that it bore more similarity to an elongated dragon kite than to a simple flag. While the origin of the flag remains a mystery, the oldest flag discovered is made of bronze: a Derafsh or 'flag like' Shahdad, which was found in Shahdad, Iran, and dates back to c. 2400 BCE. It features a seated man and a kneeling woman facing each other, with a star in between. This iconography was found in other Iranian Bronze Age pieces of art. Flags made of cloth were almost certainly Flags were probably transmitted to Europe via the Muslim world, where plainly coloured flags were used due to Islamic proscriptions. They are often mentioned in the early history of Islam and may have been copied from India. these flags eventually evolved into the national flags and maritime flags of today. Flags also became the preferred means of communications at sea, resulting in various systems of flag signals; see, International maritime signal flags. Use of flags beyond a military or naval context began with the rise of nationalism by the end of the 18th century, although some flags date back earlier. The flags of countries such as Austria, Denmark or Turkey have legendary origins while many others, including those of Poland and Switzerland, grew out of the heraldic emblems of the Middle Ages. The 17th century saw the birth of several national flags through revolutionary struggle. One of these was the flag of the Netherlands, which appeared during the 80 year Dutch rebellion which began in 1568 against Spanish domination. Political change and social reform, allied with a growing sense of nationhood among ordinary people, led to the creation of new nations and flags all over the world in the 19th and 20th centuries.

Ұлттық жалаулар

Тудың ең көп таралған қолданыстарының бірі – ұлтты немесе елді бейнелеу. Кейбір ұлттық тулар басқа ұлттардың, елдердің немесе аймақтық бірлестіктердің өз туларын жасау кезінде үлгі болып қызмет етті. Көрікті мысалдар: Дания туы, Даннеброг, 1478 жылы расталған және қазірге дейін қолданылып келе жатқан ең көне ұлттық ту. Ол Норвегия, Швеция, Исландия, Финляндия және Фарер аралдары, Аланд, Сканния және Борнхольм аймақтық туларының, сондай-ақ скандинавиялық емес Шетланд және Оркни туларының дизайнына әсер етті. Нидерланд туы – ең көне үш түсті ту. Оның қызыл, ақ және көк үш түсі IX ғасырға, Ұлы Карл дәуіріне дейін жетеді. Қазіргі Нидерланд аймағы сол кезде осы түстердегі матамен танымал болған. XVI ғасырдың басындағы карталарда осы аймаққа жақын, мысалы, 1520 жылғы Тексейра картасында осы түстердегі тулар көрсетілген. Осыдан бір ғасыр бұрын, XV ғасырда, үш түс осы аймақтың жағалау сигналдары ретінде айтылған, үш жолақ тік немесе диагональды, жеке немесе екі еселенген. Мемлекеттік ту ретінде ол алғаш рет 1572 жылы қызғылт сары-ақ-көк ханзада туы ретінде пайда болды. Бірақ көп ұзамай танымал қызыл-ақ-көк ту пайда бола бастады, ол шамамен 1630 жылдан бастап кеңінен таралды. 18 ғасырдың соңындағы азаматтық соғыс кезінде апельсин түсі қайта оралды, ол оранжист немесе штатгальтерлік партияны білдірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік НСБ оны пайдаланды. Үш түске кейіннен символикалық мағыналар қосылды, бірақ апельсин түсі Нассау үйінен шыққан. Бұл апельсин түсінің қолданылуы Orange емес, қазіргі қызыл-көк түсті қолданушы Nassau-дан келген. Дегенмен, Оранж-Нассау үйімен байланысты көрсетудің әдеттегі тәсілі – қызыл-ақ-көк тудың үстіндегі апельсин желек. Голландияның үш түсті туы көптеген туларға әсер етті, әсіресе Ресей, Нью-Йорк қаласы және Оңтүстік Африка (1928–1994 жылдардағы және қазіргі тулары). Ресей туының ықтимал үлгісі ретінде ол көптеген славян мемлекеттері мен халықтары өздерінің символдары ретінде қабылдаған қызыл, ақ және көк түстердің бастауы болды. Мысалдар: Словакия, Сербия және Словения. Францияның ұлттық туы 1794 жылы жасалды. Революцияның алға басушысы ретінде Францияның үш түсті ту стилі басқа елдер тарапынан да қабылданып алынды. Мысалдар: Италия, Бельгия, Ирландия, Румыния және Мексика. Ұлыбританияның одақ туы (Union Jack) ең көп қолданылады. Британдық колониялар әдетте осы туға негізделген белгілердің біріне негізделген туды көтеріп жүрді, ал көптеген бұрынғы колониялар өздерінің мәдени тарихын мойындау үшін оның дизайнын сақтап қалды. Мысалдар: Австралия, Фиджи, Жаңа Зеландия, Тувалу, сондай-ақ Канаданың Манитоба, Онтарио және Британдық Колумбия провинциялары, және АҚШ-тың Гавай штаты. Commons:Flags based on British ensigns дегенді қараңыз. АҚШ туы «Жұлдыздар мен жолақтар» немесе «Ескі даңқ» деп аталды. Кейбір елдер АҚШ-қа немесе Америка революциясына ұқсастығын көрсету үшін осы тудың үлгісін алды. Мысалдар: Либерия, Чили, Тайвань (ҚХР) және Францияның Бретань аймағы. Эфиопия 1950-1960 жылдардағы Африка мемлекеттерінің үлгісі ретінде қарастырылды, өйткені ол Африкадағы ең көне тәуелсіз мемлекеттердің бірі болды. Сәйкесінше, оның туы Пан-Африка түстерінің немесе «Раста түстерінің» бастауы болды. Мысалдар: Бенин, Того, Сенегал, Гана, Мали, Гвинея. Түркия туы, ежелгі Осман империясының соңғы туына өте ұқсас, көптеген басқа мұсылман елдерінің ту дизайнына шабыт берді. Османдықтар кезінде ай Исламмен байланыстырыла бастады, бұл Алжир, Әзірбайжан, Комор аралдары, Ливия, Мавритания, Пәкістан, Тунис және Мальдивтердің туларында көрінеді. Пан-араб түстері, жасыл, ақ, қызыл және қара, Иордания, Ливия, Кувейт, Судан, Сирия, Біріккен Араб Әмірліктері, Батыс Сахара, Египет, Ирак, Йемен және Палестина елдерінің туларында көрінгендей, Ұлы Араб көтерілісінің туынан алынған. Алтын балға мен орақ символы бар қызыл түсті совет туы Шығыс Германия, Қытай Халық Республикасы, Вьетнам, Ангола, Ауғанстан (1978–1980) және Мозамбик сияқты басқа коммунистік мемлекеттердің туларына шабыт берді. Франсиско де Миранда Венесуэладағы тәуелсіздік қозғалысын бейнелеу үшін жасаған Венесуэла туы, кейіннен Гран-Колумбияның құрылуына әкелді, Колумбия, Эквадор және Малайзиядағы Федералды аумақтардың туларына шабыт берді, олардың барлығы Венесуэла туымен сары, көк және қызыл түсті үш жолақты бөліседі. Аргентина туы, Мануэль Бельграно тәуелсіздік соғысы кезінде жасаған, Орталық Америка Біріккен провинцияларының туына шабыт берді, ол өз кезегінде Гватемала, Гондурас, Сальвадор және Никарагуа туларының бастауы болды. Ұлттық ту дизайны көбінесе басқа формаларда ұлттықты білдіру үшін қолданылады, мысалы, тудың бөліктері.

One of the most popular uses of a flag is to symbolise a nation or country. Some national flags have been particularly inspirational to other nations, countries, or subnational entities in the design of their own flags. Some prominent examples include:

The flag of Denmark, the Dannebrog, is attested in 1478, and is the oldest national flag still in use. It inspired the cross design of the other Nordic countries: Norway, Sweden, Iceland, Finland, and regional Scandinavian flags for the Faroe Islands, Åland, Scania and Bornholm, as well as flags for the non Scandinavian Shetland and Orkney. The flag of the Netherlands is the oldest tricolour. Its three colours of red, white and blue go back to Charlemagne's time, the ninth century. The coastal region of what today is the Netherlands was then known for its cloth in these colours. Maps from the early 16th century already put flags in these colours next to this region, like Texeira's map of 1520. A century before that, during the 15th century, the three colours were mentioned as the coastal signals for this area, with the three bands straight or diagonal, single or doubled. As state flag it first appeared around 1572 as the Prince's Flag in orange–white–blue. Soon the more famous red–white–blue began appearing, becoming the prevalent version from around 1630. Orange made a comeback during the civil war of the late 18th century, signifying the orangist or pro stadtholder party. During World War II the pro Nazi NSB used it. Any symbolism has been added later to the three colours, although the orange comes from the House of Orange Nassau. This use of orange comes from Nassau, which today uses orange blue, not from Orange, which today uses red blue. However, the usual way to show the link with the House of Orange Nassau is the orange pennant above the red white blue. It is said that the Dutch Tricolour has inspired many flags but most notably those of Russia, New York City, and South Africa (the 1928–94 flag as well the current flag). As the probable inspiration for the Russian flag, it is the source too for the pan Slavic colours red, white and blue, adopted by many Slavic states and peoples as their symbols; examples are Slovakia, Serbia, and Slovenia. The national flag of France was designed in 1794. As a forerunner of revolution, France's tricolour flag style has been adopted by other nations. Examples: Italy, Belgium, Ireland, Romania and Mexico. The Union Flag (Union Jack) of the United Kingdom is the most commonly used. British colonies typically flew a flag based on one of the ensigns based on this flag, and many former colonies have retained the design to acknowledge their cultural history. Examples: Australia, Fiji, New Zealand, Tuvalu, and also the Canadian provinces of Manitoba, Ontario and British Columbia, and the American state of Hawaii; see commons:Flags based on British ensigns. The flag of the United States is nicknamed The Stars and Stripes or Old Glory. Some nations imitated this flag to symbolise their similarity to the United States or the American Revolution. Examples: Liberia, Chile, Taiwan (ROC), and the French region of Brittany. Ethiopia was seen as a model by emerging African states of the 1950s and 1960s, as it was one of the oldest independent states in Africa. Accordingly, its flag became the source of the Pan African colours, or 'Rasta colours'. Examples: Benin, Togo, Senegal, Ghana, Mali, Guinea. The flag of Turkey, which is very similar to the last flag of the old Ottoman Empire, has been an inspiration for the flag designs of many other Muslim nations. During the time of the Ottomans the crescent began to be associated with Islam and this is reflected on the flags of Algeria, Azerbaijan, Comoros, Libya, Mauritania, Pakistan, Tunisia and Maldives. The Pan Arab colours, green, white, red and black, are derived from the flag of the Great Arab Revolt as seen on the flags of Jordan, Libya, Kuwait, Sudan, Syria, the United Arab Emirates, Western Sahara, Egypt, Iraq, Yemen and Palestine. The Soviet flag, with its golden symbols of the hammer and sickle on a red field, was an inspiration to flags of other communist states, such as East Germany, the People's Republic of China, Vietnam, Angola, Afghanistan (1978–1980) and Mozambique. The flag of Venezuela, created by Francisco de Miranda to represent the independence movement in Venezuela that later gave birth to the Gran Colombia, inspired the flags of Colombia, Ecuador, and the Federal Territories in Malaysia, all sharing three bands of yellow, blue and red with the flag of Venezuela. The flag of Argentina, created by Manuel Belgrano during the war of independence, was the inspiration for the United Provinces of Central America's flag, which in turn was the origin for the flags of Guatemala, Honduras, El Salvador, and Nicaragua. National flag designs are often used to signify nationality in other forms, such as flag patches.

Азаматтық жалаулар

Азаматтық ту – мемлекеттік емес нысандарда немесе көлік құралдарында азаматтар қолдайтын ұлттық тудың бір түрі. Бұрын азаматтық туларды әскери қызметкерлерден басқа ғимараттар мен кемелерді көрсету үшін жиі пайдаланған. Кейбір елдерде азаматтық ту соғыс немесе мемлекеттік тумен бірдей, бірақ Испаниядағыдай елтаңбасыз, ал басқаларында ол соғыс туының өзгешеленген нұсқасы болып табылады.

Соғыс тулары

Бірнеше елде, соның ішінде Ұлыбританияның Корольдік әуе күштері, армиясы және Корольдік теңіз күштері (Ақ байрақ) және Кеңес Одағы өздерінің қарулы күштері үшін ұлттық тудың орнына бөлек ерекше туларды қолданды. Басқа елдердің қарулы күштері (мысалы, АҚШ немесе Швейцария) стандартты ұлттық туларын пайдаланады. АҚШ-тың Қорғаныс және Ішкі қауіпсіздік департаменттеріндегі әскери қызметтердің/бөлімшелерінің әрқайсысы үшін ұзақ дәстүрге сай жасалған тулар мен мөрлер де бар. Филиппин қарулы күштері стандартты ұлттық туын пайдалана алады, бірақ соғыс кезінде туы кері бұрылады. Болгарияның туы да соғыс кезінде кері бұрылады. Бұл тулар соғыс тулары деп есептеледі, бірақ бұл термин тек әскери қолдануға қатысты. Әскери-теңіз күштерінің кемелерінде қолданылатын соғыс туларының үлкен нұсқалары ұрыс жалаулары деп аталады. Әскери бекіністе, базада, станцияда немесе постта, сондай-ақ теңіздегі әскери кеменің артқы немесе басты мачтасында ұлттық ту немесе әскери қызметтердің эмблемасымен қатар, теңіз жалауы, флагтар мен басқа да теңіз символикасы кеменің алдыңғы бөлігінде желбіретіледі. Соғыс кезінде ақ ту бітім туралы келісім, келіссөздер немесе капитуляция белгісі болып табылады. Қазіргі уақытта Ұлыбританияның Ұлттық теңіз мұражайының қорындағы төрт ерекше африкалық ту 19 ғасырдың соңындағы қақтығыс кезінде Нана Олому басқаратын Ицекири кемелерінде қолданылған. Олардың бірі Бенин империясының туы деп белгілі, ал екіншісі – Нана Оломудың туы.

Халықаралық жалаулар

Халықаралық тулардың ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының, Еуропаның, Олимпиаданың, НАТО-ның және Паралимпиаданың тулары бар.

Теңіз жалаулары

Тудың теңізде ерекше маңызы бар, себебі ол өмір мен өлім арасындағы айырмашылықты білдіруі мүмкін, сондықтан да туды көтеруге қатысты ережелер мен талаптар қатаң сақталады. Теңізде желбіретін ұлттық ту – энсін (байрақ) деп аталады. Әдепті, бейбіт сауда кемесі немесе яхта әдетте өзінің энсінін (қалыпты орналасқан жерінде) және қазіргі уақытта келіп тұрған елдің туын мачтада (әдептік ту деп аталады) бірге желбіретеді. Шетел суларында, шетел портында немесе шетел әскери кемесінің алдында тек өзінің энсінін көтеру дәстүрлі түрде, оқ-дәрімен соғысуға дайын екендігін, осы құқық үшін күресуге дайын екендігін көрсетеді. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, бұл әдет әлі де көптеген теңіз және порттық органдар тарапынан қастерленеді және әлемнің көптеген аймақтарында кемеге тексеруге кіру, тәркілеу және басқа да әкімшілік жазалар арқылы қамтамасыз етіледі. Кейбір елдерде яхталардың энсіні сауда кемелерінің энсінінен өзгеше болады, бұл яхта кедендік декларация талап ететін жүк тасымайтынын көрсету үшін жасалады. Яхта энсіні бар қайықта коммерциялық жүк тасымалдау көптеген елдерде контрабанда болып есептеледі. Дәстүрлі түрде, белгілі бір елдің әдептік туымен жүзіп жүрген кеме, тіркелген еліне қарамастан, оның "қабылдаған" елінің заңдарымен басқарылады деп саналады. Сандар мен әліпби әріптері үшін халықаралық теңіз сигналдық жалауларының жүйесі бар. Әр жалау немесе лента жеке желбіретілген кезде нақты мағынаға ие. Сонымен қатар, семафорлық жалауларды кемеден кемеге қысқа қашықтықта хабарласу үшін қолдануға болады. АҚШ үкіметінің кейбір кемелері үшін тағы бір жалау түрі бар – ерекше белгі. АҚШ Жағалау күзетінің өзінің қызметтік энсіні болғанымен, АҚШ үкіметінің басқа барлық кемелері ұлттық энсінді және өздерінің қызметтік энсінін, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тәжірибесіне сәйкес көтереді. Әскери-теңіз күштерінің кемелерінен ерекшелену үшін бұрынғыда мұндай кемелер өздерінің бас ұйымының туын алдыңғы мачтадан ерекше белгі ретінде көтеретін. Бүгінде, мысалы, Ұлттық мұхиттар және атмосфера зерттеулер басқармасының (NOAA) кемелері NOAA туын ерекше белгі ретінде көтереді.

Flags are particularly important at sea, where they can mean the difference between life and death, and consequently where the rules and regulations for the flying of flags are strictly enforced. A national flag flown at sea is known as an ensign. A courteous, peaceable merchant ship or yacht customarily flies its ensign (in the usual ensign position), together with the flag of whatever nation it is currently visiting at the mast (known as a courtesy flag). To fly one's ensign alone in foreign waters, a foreign port or in the face of a foreign warship traditionally indicates a willingness to fight, with cannon, for the right to do so. as of 2009, this custom is still taken seriously by many naval and port authorities and is readily enforced in many parts of the world by boarding, confiscation and other civil penalties. In some countries yacht ensigns are different from merchant ensigns in order to signal that the yacht is not carrying cargo that requires a customs declaration. Carrying commercial cargo on a boat with a yacht ensign is deemed to be smuggling in many jurisdictions. Traditionally, a vessel flying under the courtesy flag of a specific nation, regardless of the vessel's country of registry, is considered to be operating under the law of her 'host' nation. There is a system of international maritime signal flags for numerals and letters of the alphabet. Each flag or pennant has a specific meaning when flown individually. As well, semaphore flags can be used to communicate on an ad hoc basis from ship to ship over short distances. Another category of maritime flag flown by some United States government ships is the distinctive mark. Although the United States Coast Guard has its own service ensign, all other U. S. government ships fly the national ensign their service ensign, following United States Navy practice. To distinguish themselves from ships of the Navy, such ships historically have flown their parent organisation's flag from a forward mast as a distinctive mark. Today, for example, commissioned ships of the National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) fly the NOAA flag as a distinctive mark.

Тудың бөлшектері

Тудың негізгі бөліктері: кантон (тудың жоғарғы ішкі бөлігі), фон немесе негіз (кантоннан басқа тудың барлық бөлігі), арқанға ілу жиегі (туды арқанға бекітуге арналған жиек) және еркін жиек (арқанға ілу жиегінен ең алыс жиек).

Тік жалаушалар

Кейде Орталық және Шығыс Еуропада, әсіресе неміс тілді елдерде стандартты көлденең тудың орнына тік тулар қолданылады. Бұл практика осы елдерде көлденең жалауларды жайпау үшін қажетті күшті желдің сирек болуынан туындады. Дегенмен, стандартты көлденең ту (жоғарыдағы суретте No. 1) осы елдерде де көбінесе қолданылады. Тік ту (немісше: Hochformatflagge немесе Knatterflagge; No. 2) – стандартты тудың тік пішіндесi. Тудың дизайны өзгеріссіз қалуы мүмкін (No. 2а) немесе өзгеріске ұшырауы мүмкін, мысалы, көлденең жолақтарды тік жолақтарға ауыстыру арқылы (No. 2б). Егер туда эмблема салынған болса, ол ортада қалуы немесе сәл жоғары жылжуы мүмкін. Арқаннан ілу үшін тік ту (немісше: Auslegerflagge немесе Galgenflagge; No. 3) көлденең арқанға қосымша бекітіледі, бұл жел болмаған жағдайда да оның толық жайылуын қамтамасыз етеді. Көлденең бағанадан ілу үшін тік ту (немісше: Hängeflagge; No. 4) әдетте ғимаратқа бекітілген көлденең бағанадан ілінеді. Тудың көлденең нұсқасындағы жоғарғы жолақ ғимараттан қарай бұрылады. Көлденең немесе байрақтан ілу үшін тік ту (немісше: Bannerflagge; No. 5) тік немесе көлденең бағанамен (No. 5а немесе No. 5б) ілінетін көлденең бағанаға берік бекітіледі. Тудың көлденең нұсқасындағы жоғарғы жолақ әдетте сол жаққа қаратылады.

Діни тулар

Тулар дінде әр түрлі рөлдер атқара алады. Буддизмде әдетте бес түрлі түсті байрақтар жиынтығында дұға байрақтары қолданылады. Исламмен байланысты бірнеше тулар мен баннерлер, оның ішінде Қара Стандарт та бар. Көптеген ұлттық және басқа да туларда діни символдар, мысалы, крест, айпай немесе әулиеге сілтеме кездеседі. Діни топтар да туларды қабылдайды, мысалы, джайнистік ту, Нишан Сахиб (сикхизм), сары ту (хинду) және христиандық ту бүкіл дінді бейнелеу үшін қолданылады.

Дипломатиялық жалаулар

Кейбір елдер дипломатиялық туларды қолданады, мысалы, Ұлыбритания (Елшілік туының суретін қараңыз) және Таиланд Корольдігі (Елшілік туының суретін қараңыз). Социалистік қозғалыс өз идеалдарын көрсету үшін қызыл туларды пайдаланады. Анархистік қозғалыстың түрлі тулары бар, бірақ олармен ең көп байланыстысы қара ту. Испания азамат соғысында анархистер қызыл және қара түсті екіге бөлінген туды қолданды. 20-шы ғасырда, жаңбыр туы ЛГБТ әлеуметтік қозғалысының символы ретінде қабылданды. Оның туындыларына бисексуалдық және трансгендерлік мақтаныш тулары кіреді. Осы саяси тулардың кейбіреулері ұлттық туларға айналды, мысалы, Кеңес Одағының қызыл туы және нацистік Германияның ұлттық-социалистік тулары. Қазіргі Португалия туы 1910 жылғы 5 қазандағы революцияға дейін Португалия Республикалық партиясының саяси туы болған нәрсеге негізделген.

Жеке желектер

Тарих бойы монархтар көбінесе жеке туларға (соның ішінде патшалық стандарттарға) ие болған, олар патшалық тұлғаны, тіпті ұлттық монархиялардың жеке одағында да көрсетеді.

Көлік құралдарының жалаушалары

Тулар көбінесе адамның елге, командаға немесе компанияға деген құрметін немесе соған адалдығын көрсетеді және оларды әртүрлі тәсілдермен ұсынуға болады. Соңғы кезде кең таралған үрдіс – "көшпелі" ту идеясы, онда адам өз таңдаған туын көлігіне орнатады. Бұл заттар көбінесе автомобильдік тулар деп аталады және әдетте беріктігі жоғары полиэстерден жасалады. Олар полипропиленден жасалған тіреу және терезеге ілінетін бекіткіш арқылы көлікке бекітіледі.

Ту бағаналары

Байрақ тірегі, флагмаст, флагштаф немесе таяқ ағаштан немесе металдан жасалған қарапайым тірек болуы мүмкін. Егер оның биіктігі байрақты көтеруге қолайлы болмаса, жоғарғы жағында дөңгелекке оралып, ұштары төменгі жағына байланатын арқан қолданылады. Байрақ арқанның төменгі жағына бекітіліп, екінші жағынан тартылып көтеріледі. Содан кейін арқан төменгі жағындағы тіреге бекітіліп, тартылады. Тіректің үстіне әдетте "көлік" деп аталатын жалпақ тақта немесе шар (алғашқыда ағаш тіректің жарылуын болдырмау үшін) немесе күрделі пішінді финаль орнатылады. Өте биік тіректерге қарапайым тіректен гөрі, мысалы, мачтаға қарағанда күрделірек тіреу құрылымдары қажет болуы мүмкін. Дуажастхамбам – Оңтүстік Үндістанның индуист ғибадатханаларының кіреберісінде жиі кездесетін тіректер.

Рекордтық биіктіктер

2021 жылдың 26 желтоқсанынан бастап әлемдегі ең биік бос тұрған ту бағанасы – Каир ту бағанасы, ол Египетте салынып жатқан жаңа әкімшілік астанада орналасқан, биіктігі – , бұрынғы рекорд иелерін – Сауд Арабиясындағы Джидда ту бағанасын (биіктігі: ), Тәжікстандағы Душанбе ту бағанасын (биіктігі: ) және Әзірбайжанның Ұлттық ту бағанасын (биіктігі: ) басып өтті. Солтүстік Кореядағы ту бағанасы әлемдегі төртінші ең биік ту бағанасы болып табылады, бірақ ол бос тұрған жоқ. Ол радио мұнарасына тірелген ту бағанасы. Олардың көпшілігін американдық Trident Support компаниясы салған: Душанбе ту бағанасы, Әзірбайжандағы Ұлттық ту бағанасы, Түрікменстандағы Ашхабад ту бағанасы, Иорданиядағы Акаба ту бағанасы, Иорданиядағы Рагдан ту бағанасы және Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Абу-Даби ту бағанасы. Қазіргі уақытта Үндістандағы ең биік ту бағанасы (және үш түсті туы көтерілген ең биік бағана) – Карнатака штатының Белгаум қаласында орналасқан ту бағанасы, ол 2018 жылдың 12 наурызында алғаш рет көтерілді. 1959 жылдан 2013 жылға дейін Ұлыбританиядағы ең биік ту бағанасы Кью бағында тұрды. Ол Канаданың Дуглас шыршасынан жасалған және биіктігімен ерекшеленді. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы ең биік ту бағанасы (және американдық туы көтерілген ең биік бағана) – 2014 жылғы Естелік күніне дейін аяқталған 400 фут (122 м) биіктіктегі бағана, ол жел турбиналарын өндіруші Broadwind Energy компаниясымен бетоннан 3 метрлік негізде жасалған. Ол Висконсин штатының Шебойган қаласындағы Acuity Insurance бас кеңсесінің солтүстік жағында, 43-ші тас жол бойында орналасқан және Седар Гроувтен көрінеді. Бағана жеңіл желде 220 фунт салмақты, ал күшті желде 350 фунт салмақты туды көтере алады.

Дизайн

Ту бағаналары бір бөліктен конус тәрізді (әдетте болат конус немесе грек энтазисі конусы) жасалуы мүмкін, немесе оларды кеңейтуге болатын бірнеше бөліктен құрастыруға болады. АҚШ-та ANSI/NAAMM FP 1001-97 нұсқаулық спецификациясы металл ту бағаналарының инженерлік дизайнын қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында реттейді.

Туды көтеру

Туды көтеру – туды ту тіреуге (бағанаға) көтеру амалы. Туларды көтеру немесе түсіру, әсіресе ұлттық туларды, әдетте елге қарай рәсімдер мен белгілі бір ережелерді қамтиды және көбінесе ұлттық әнұран орындалады. Ту көтеру жасағы – ту көтеру рәсіміне туларды алып келетін, әдетте әскерлер, кадеттер немесе студенттер тобы. Ту көтеру жасақтарымен бірге өткізілетін ту көтеру рәсімдері қарапайым немесе күрделі болуы мүмкін, онда көптеген жасақтар қатысуы мүмкін. Күрделі ту көтеру рәсімдері көбінесе ұлттық мерекелерде өткізіледі. Туды бағанаға байлайтын арқан немесе сепкілді халярд деп атайды. Тудың көтеру жағында халярдты өткізу үшін матадан жасалған жолақ немесе екі ойық болуы мүмкін. Туларды Инглфилдтік қысқыштармен де бекітуге болады.

Байланыстағы жалаушалар

Семафор – жалауларды қолданатын байланыс түрі. Сигнал беруді екі жалау (немесе шамды таяқшалар) көмегімен бір адам жасайды, жалаулардың орналасуы белгілі бір символды көрсетеді. Жалау ұстаған адамды сигналист дейді. Бұл байланыс түрі көбінесе теңізшілер сигналистері қолданады. Бұл сигнализация әдісі 19-шы ғасырдың басында пайда болған және қазірге дейін түрлі нысандарда қолданылып келеді. Жалаулардың түстері де хабар алмасу үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, ақ жалау – басқалармен қатар, қарсы тараптың бас иесі екенін немесе бейбітшілік орнатуды білдіреді, қызыл жалау – ескерту сигналы ретінде, ал қара жалау – соғыс немесе жауды жеңуге деген нық қадамды көрсетеді. Жалаудың бағыты да хабар алмасу үшін қолданылады, бірақ қазіргі заманғы байланыс жүйелерінің болуына байланысты бұл практика сирек кездеседі. Жалауды кері тік тұрғызу – сол аймақты бақылап отырған күштің қиын жағдайда екенін көрсетеді.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Инглфилд, Эрик (1979 жылғы басылым). Тулар. Уорд Лок, Лондон.