Кіріспе
Артикуляторлар – тіс медицинасында қолданылатын, жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің гипстен жасалған модельдері бекітілетін, жақ сүйегінің жоғарғы жақ сүйекке қатысты кейбір немесе барлық қозғалыстарын қайта жасайтын механикалық шарлы құрылғы. Адамның жоғарғы жақ сүйегі бекітілген, ал төменгі жақ сүйегінің (соның ішінде тістердің) қозғалыс шегі екі жақты жақ-бас буынының орналасуымен және қозғалыстарымен анықталады. Жақ-бас буыны қарапайым шарлау ғана емес, ауыз ашылғанда айналып, алға жылғады. Көрсетілетін негізгі қозғалыстар: тыныш күйде (орталық жақ қатынасы), алға қарай итеру (шағу), жақтан жаққа (латеральды қозғалыс) шайнау, артқа қарай тарту және осылардың кез келген мүмкін комбинациясы. Күтпегендей, жақ сүйегінің моделі төменгі жақ сүйегінің моделіне және артикуляторға қатысты қозғалады. Артикулятор алынып тағылатын протездердің (тіс протездері), бекітілген протездік құрылымдардың (имплантаттар, тіс тәждері, көпірлер, инлейлер және онлейлер) және ортодонтиялық құрылғылардың тістеу беттерін жасауда көмектеседі. Оны тиімді пайдаланғанда тістердің дұрыс бітісуі және анатомиялық тұрғыдан функционалды тістеу жазықтығы қамтамасыз етіледі. Бұл тіс протездерін орнату алдында және кейін окклюзияны түзету қажеттілігін азайтады, сондай-ақ тістер мен жақ буындары арасындағы созылмалы қақтығыстарды азайтады. Артикуляторды көбінесе тіс техникалықтары протездер жасағанда қолданады, ал тіс дәрігері тістеу туралы ақпаратты беттік дуга арқылы жеткізе алады. Дегенмен, егер жүйелер бірлесіп қолданылса, тіс дәрігері тіс зертханасында қолданылатын артикулятор жүйесін пайдалануы тиімді, өйткені олар бір-бірімен үйлесімсіз.
An articulator is a mechanical hinged device used in dentistry to which plaster casts of the maxillary (upper) and mandibular (lower) jaw are fixed, reproducing some or all the movements of the mandible in relation to the maxilla. The human maxilla is fixed and the scope of movement of the mandible (and therefore the dentition) is dictated by the position and movements of the bilateral temperomandibular joints, which sit in the glenoid fossae in the base of the skull. The temperomandibular joints are not a simple hinge but rotate and translate forward when the mouth is opened. The principal movements reproduced are: at rest (centric jaw relation), in protrusion (to bite), from side to side (lateral excursion) to chew, in retrusion, and any possible combination of these. Counter intuitively, it is the cast of the maxilla which moves relative to the cast of the mandible and the articulator. An articulator assists in the accurate fabrication of the biting surfaces of removable prosthodontic appliances (dentures), fixed prosthodontic restorations (implants, crowns, bridges, inlays and onlays) and orthodontic appliances. Used with skill it ensures correct interdigitation of the teeth and an anatomically functional biting plane. This means less occlusal adjustments before and after fitting dental appliances and fewer chronic conflicts between the teeth and the jaw joints. Articulators are used mainly by dental technicians in fabrication of prostheses and information regarding bite can be communicated from the prescribing dentist via a facebow alone. However it is advantageous when a system is utilised jointly in which case the clinician should adopt the articulator system currently in use in the dental laboratory as they are not compatible with each other.
Толық реттелетін буындар
Толық реттелетін артикуляторлар уақытша жақ буындарының барлық мүмкін өлшемдер мен функционалдық қозғалыстарын қайта жасайды. Олар дұрыс окклюзияны маңызды түрде қалпына келтіретін үлкен немесе күрделі қалпына келтіру жағдайларында қажет. Уақытша жақ буындары мен жоғарғы жақ сүйегі арасындағы қатынас және жақтардың функционалдық байланысы жеке беттік доға арқылы артикуляторға беріледі. Жеке пациенттің модельдерін әртүрлі бір реттік қолданылатын негіз тақталарын (механикалық немесе магниттік) пайдаланып, бір артикуляторға орнатуға және алып тастауға болады.
Жартылай реттелетін буындар
Жартылай реттелетін артикулятор орташа мәндерге негізделген белгілі бір тұрақты шамаларды пайдаланады, сондықтан ол нақты жақ қатынасын немесе орташадан алшақ окклюзияларды қайта жасай алмайды. Тұрақты немесе өзгертілетін шамаларға орталық жақ қатынасы, протрузия бұрышы, орталық ығысу, бүйірлік және Беннетт қозғалыстары, бастапқы бүйірлік ығысу және ретрузия жатады. Жартылай реттелетін артикулятордың артықшылығы – ол көптеген жағдайлар үшін жеткілікті болуы мүмкін және құны төмен.
Тіркелген/арналы буыны
Тіркелген артикуляторлар қарапайым буынды қозғалысты имитациялайды және жақ сүйегінің барлық функционалдық қозғалыстарын назарға алмайды. Олар көбінесе жеке тіс тажын жасауға немесе III класс тістеуге қолданылады, онда шайнау кезінде жақтың бүйірлік қозғалысы шамалы немесе жоқ болады. Қазіргі заманғы буынды артикуляторлар бір рет қолданылатын пластиктен жасалған, оны модельге немесе оның үстіне бекітуге болады және олардың майысуы мүмкін.
Тіс артикуляторы 18401912
1840 жылы алғашқы АҚШ патенті екі Филадельфия, Пенсильвания стоматологына – Джеймс Камерон мен Дэнили Т. Эвенске берілді. Оның шығарылғаннан кейін көп ұзамай байқалған айқын кемшілігі – төменгі жақ қозғалысын басқара алмауы болды. 1850-60 жылдары стоматологтар төменгі жақ қозғалысының мәнін зерттеді. 1900 жылдарға қарай бір білікпен жұмыс істейтін тіс артикуляторлары кеңінен қолданыла бастады. Бірақ 1910 жылға дейін ғана стоматологияда В. Э. Уокер, Альфред Гейси және Джордж Сноу сияқты ғалымдардың жұмысының арқасында алғашқы артикуляторлық жетістіктерге қол жеткізілді. Олардың еңбегінен екі маңызды артикулятор мектебі қалыптасты. Бір жағынан – жаңа кондилярлық (анатомиялық) қозғалыс, екінші жағынан – геометриялық (анатомиялық емес) қозғалыс. Анатомиялық және анатомиялық емес қозғалыстар арасындағы пікірқақтың мысалы қарапайым құрылымы бар артикулятор туралы мақалада көрсетілген. Доктор Рудольф Л. Ханау 1920 жылдары Ханау артикуляторын жасағанмен белгілі болды.