Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын саудагері және баспашысы (шамамен 1422–1491 ж.)
English merchant and printer (c. 1422–c. 1491)
Уильям Кэкстон (шамамен 1422 – 1491) – ағылшын саудагері, дипломат және жазушы. Ол 1476 жылы Англияға баспа машиналарын алғаш рет әкелген және баспагер ретінде баспа кітаптарын сатуды алғаш бастаған адам деп есептеледі. Оның ата-анасы мен туған күні нақты белгісіз, бірақ ол 1415 және 1424 жылдар аралығында, Кенттің Уэлд аймағында немесе орманды жерінде, мүмкін Хадлоу немесе Тентерденде дүниеге келген болуы мүмкін. 1438 жылы ол Лондонның бай жібек саудагері Роберт Ларджға шәкірт болып түсті. Лардж қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Кэкстон Бельгияның Брюгге қаласына көшіп барды, ол 1450 жылға дейін сол қалада қоныстанды. Бизнесте табысқа жеткен ол Лондонның Саудагерлер компаниясының губернаторы болды. Іскерлік сапарларында ол Кельндегі жаңа баспа индустриясын көрді, бұл оны Колард Мансионмен бірлесіп Брюггеде баспахана ашуға итермеледі. Едуард IV-нің қарындасы Маргарет Йорк Бургундия герцогына үйленген кезде, олар Брюггеге көшіп, Кэкстонмен дос болып кетті. Маргарет Кэкстонды Гомердің «Илиада» эпосына байланысты әңгімелер жинағы – «Трой тарихының жинағы» аудармасын аяқтауға ынталандырды, ол оны 1471 жылы аяқтады. Англияға оралған соң, оның аудармасына деген үлкен сұраныс Кэкстонды 1476 жылы Вестминстерде баспахана ашуға мәжбүр етті. Ол басып шығарған алғашқы кітап Чосердің «Кентербери ертегілері» болды, содан кейін ол рыцарлық романдарды, классикалық шығармаларды, ағылшын және рим тарихын жариялады және көптеген кітаптарды редакциялады. Ол 1484 жылы Эзоптың нақылдары мен аңыздарын алғаш рет аударды. Кэкстон аса шебер аудармашы болмаған, мүмкіндігінше көп нәрсені жылдам жариялау қажеттілігінен кейде француз сөздерін тікелей ағылшын тіліне ауыстырып жіберді. Бірақ аудармаларының сәттілігіне байланысты, ол қолданған канцеляриялық ағылшын тілінің бүкіл Англияда стандартты тіл мәртебесіне ие болуына көмектескені үшін мақталады. 2002 жылы Кэкстон BBC жүргізген сауалнамада Ұлыбританияның 100 ең ұлы азаматының қатарына енді.
William Caxton (c. 1422 – c. 1491) was an English merchant, diplomat and writer. He is thought to be the first person to introduce a printing press into England in 1476, and as a printer to be the first English retailer of printed books. His parentage and date of birth are not known for certain, but he may have been born between 1415 and 1424, perhaps in the Weald or wood land of Kent, perhaps in Hadlow or Tenterden. In 1438 he was apprenticed to Robert Large, a wealthy London silk mercer. Shortly after Large's death, Caxton moved to Bruges, Belgium, a wealthy cultured city in which he was settled by 1450. Successful in business, he became governor of the Company of Merchant Adventurers of London; on his business travels, he observed the new printing industry in Cologne, which led him to start a printing press in Bruges in collaboration with Colard Mansion. When Margaret of York, sister of Edward IV, married the Duke of Burgundy, they moved to Bruges and befriended Caxton. Margaret encouraged Caxton to complete his translation of the Recuyell of the Historyes of Troye, a collection of stories associated with Homer's Iliad, which he did in 1471. On his return to England, heavy demand for his translation prompted Caxton to set up a press at Westminster in 1476. Although the first book that he is known to have produced was an edition of Chaucer's The Canterbury Tales, he went on to publish chivalric romances, classical works and English and Roman histories and to edit many others. He was the first to translate Aesop's Fables in 1484. Caxton was not an adequate translator, and under pressure to publish as much as possible as quickly as possible, he sometimes simply transferred French words into English; but because of the success of his translations, he is credited with helping to promote the Chancery English that he used to the status of standard dialect throughout England. In 2002, Caxton was named among the 100 Greatest Britons in a BBC poll.
Ерте өмір
Кэкстонның отбасы, "әлдеқандай дерлік" оның ата-анасы Филипп пен Дионисия және ағасы Филипптен тұрған. Уильямның әкесі болуы мүмкін кандидаттардың бірі – Кенттегі Тентердендік Томас Кэкстон, ол Уильям сияқты мерсер болған. Ол 1420 жылы Пасхада жалпы сотта сотталғандардың бірі болды: Кент. Джон Окман, "Тентирдендік Томас Кэкстонға қарсы, мерсер", және Томас Айвтың орындаушылары, Томас Айвтың әйелі Джоан, олар әділетсіз сақтап қалған екі міндеттеме (scripta obligatoria) қайтару үшін. Кэкстонның туған күні белгісіз. Жазбалар оның шарттық ақысы 1438 жылы төленгендігіне байланысты оны 1415–1424 жылдар аралығына орналастырады. Кэкстон шартқа түскен кезде 14 жаста болған болар, бірақ шеберлер көбінесе ақыны кейін төлейді. "Трой тарихының жинағы" алғашқы басылған еңбегінің кіріспесінде ол Кентте туып, білім алғанын айтады. Тонбридждегі ауызша дәстүр Кэкстонның сол жерде туғанын айтады, Тентерденмен де солай. Хэдлоуға қатысты қосымша дәлел – жақын жерлердің атауларын Кэкстон жиі есіне алады. Оның аудармасы Бургундия сарайында танымал болды, оның көшірмелеріне сұраныс оны баспа құруға итермеледі. Білімін Англияға әкеліп, ол 1476 жылы Вестминстердің The Almonry ауданында елдегі алғашқы баспаны құрды. Онда шығарылған алғашқы кітап – Чосердің "Кентербери ертегілері" (Блейк, 2004–07) басылымы. Тағы бір ерте атау – "Философтардың сөздері немесе Нақылдары" (Sayings of the Philosophers), алғаш рет 1477 жылдың 18 қарашасында басылған, оны корольдің інісі Эрл Риверс аударған. Кэкстонның "Алтын аңыз" (1483) және "Қаспадағы салт атты кітабы" (1484) аудармаларында ағылшын тілінде басылған Киелі кітаптың алғашқы тармақтары бар. Ол Овидийдің "Метаморфозаларын" ағылшын тіліне алғаш рет аударды. Ол "Алтын аңыз" аудармасын Жан де Виньедің француз аудармасына негіздеген. Кэкстон рыцарлық романстар (мысалы, Fierabras), олардың ең маңыздысы – сэр Томас Малоридің "Le Morte d'Arthur" (1485); классикалық еңбектер; және ағылшын және рим тарихтарын шығарды. Бұл кітаптар 15 ғасырдың соңында ағылшынның жоғарғы топтарына тартымды болды. Кэкстон ақсүйектер мен помещиктердің қолдауына ие болды (бірақ оларға тәуелді емес). Ол Лоренцо Гульельмо Траверсагни сияқты авторларға да төленген болуы мүмкін, ол Кэкстон 1480 жылдары жариялаған "Epitome margaritae eloquentiae" еңбегін жазған. Манчестердегі Джон Райлендс кітапханасы Британ кітапханасынан кейін Кэкстонның баспа әдебиеттерінің екінші үлкен жинағына ие. Райлендс жинағындағы 60-тан астам мысалдың 36-сы толық және өңделмеген көшірмелер, ал төртеуі бірегей.
Caxton's family "fairly certainly" consisted of his parents, Philip and Dionisia, and a brother, Philip. One possible candidate for William's father is Thomas Caxton of Tenterden, Kent, who was like William, a mercer. He was one of the defendants in a case in the Court of Common Pleas in Easter term 1420: Kent. John Okman, versus "Thomas Kaxton, of Tentyrden, mercer", and Joan who was the wife of Thomas Ive, executors of Thomas Ive, for the return of two bonds (scripta obligatoria) which they unjustly retain. Caxton's date of birth is unknown. Records place it in 1415–1424, based on the fact that his apprenticeship fees were paid in 1438. Caxton would have been 14 at the date of apprenticeship, but masters often paid the fees late. In the preface to his first printed work The Recuyell of the Historyes of Troye, he claims to have been born and educated in the Weald of Kent. Oral tradition in Tonbridge claims that Caxton was born there; the same with Tenterden. Further evidence for Hadlow is that various place names nearby are frequently mentioned by Caxton. His translation had become popular in the Burgundian court, and requests for copies of it were the stimulus for him to set up a press. Bringing the knowledge back to England, he set up the country's first ever press in The Almonry area of Westminster in 1476. The first book known to have been produced there was an edition of Chaucer's The Canterbury Tales (Blake, 2004–07). Another early title was Dictes or Sayengis of the Philosophres (Sayings of the Philosophers), first printed on 18 November 1477, translated by Earl Rivers, the king's brother in law. Caxton's translations of the Golden Legend (1483) and The Book of the Knight in the Tower (1484) contain perhaps the earliest verses of the Bible to be printed in English. He produced the first translation of Ovid's Metamorphoses in English. His translation of the Golden Legend was based on the French translation of Jean de Vignay. Caxton produced chivalric romances (such as Fierabras), the most important of which was Sir Thomas Malory's Le Morte d'Arthur (1485); classical works; and English and Roman histories. These books appealed to the English upper classes in the late 15th century. Caxton was supported by (but not dependent on) members of the nobility and the gentry. He may also have been paid by the authors of works such as Lorenzo Gulielmo Traversagni, who wrote the Epitome margaritae eloquentiae, which Caxton published c. 1480. The John Rylands Library in Manchester holds the second largest collection of printing by Caxton, after the British Library's collection. Of the Rylands collection of more than 60 examples 36 are complete and unsophisticated copies and four are unique.
Өлім және еске алу
Кэкстонның қайтыс болған күні нақты белгісіз, бірақ Вестминстердегі Сент-Маргарет шіркеуінде оның жерленгені туралы жазбалардан алынған мәліметтерге сәйкес, ол 1492 жылдың наурыз айының басында қайтыс болған. Дегенмен, Джордж Д. Пейнер өзінің «Уильям Кэкстон» атты кітабында 1491 жылға көптеген сілтемелер жасайды, себебі сол кездегі күнтізбе бойынша 24 наурыз жылдың соңғы күні еді және жыл ауысуы әлі болған жоқ. Пейнер былай деп жазады: «Бірақ Кэкстонның өзінің шығармалары оның қайтыс болған шамамен уақытын көрсетеді, өйткені оның бірде-бір кітабы 1491 жылдан кейін жарық көрмеген, тіпті сол жылға жатқызылатын кітаптары да толық он екі айлық өндіріске жеткіліксіз. Сондықтан, 1491 жылдың күзінде қайтыс болған күнін құжаттамалық дәлелдерді күтпей-ақ анықтауға болады». Кэкстон қайтыс болғаннан кейін фламанд Уинкин де Ворде баспахананың иесі болып, оны қырық үш жыл бойы басқарды. Уинкин өркендеп, Кэкстон заманында басталған шағын, танымал памфлеттерді тұрақты түрде шығара берді. 1820 жылы Роксбург клубы мен оның президенті граф Спенсердің көмегімен Сент-Маргарет шіркеуінде Кэкстонға арналған ескерткіш тақта орнатылды. 1954 жылдың қараша айында Пресс-кеңес төрағасы Дж. Дж. Астор Вестминстер аббаттығында Кэкстонға арналған ескерткішті ашты. Ақ тас тақташа Ақындар бұрышына кіретін есіктің қасында орналасқан. Онда былай деп жазылған:
Caxton's precise date of death is uncertain, but estimates from the records of his burial in St. Margaret's, Westminster, suggest that he died near March 1492. However, George D. Painter makes numerous references to the year 1491 in his book William Caxton: a biography as the year of Caxton's death since 24 March was the last day of the year according to the calendar that used at the time and so the year change had not yet happened. Painter writes, "However, Caxton's own output reveals the approximate time of his death, for none of his books can be later than 1491, and even those which are assignable to that year are hardly enough for a full twelve months' production; so a date of death towards autumn of 1491 could be deduced even without confirmation of documentary evidence." Wynkyn de Worde, a Fleming, became the owner of the printing plant after Caxton's death and carried it on for forty three years. Wynkyn prospered, continuing to put out a steady succession of editions of the small popular pamphlets which were started in Caxton's time. In 1820, a memorial tablet to Caxton was provided in St Margaret's by the Roxburghe Club and its President, Earl Spencer. In November 1954, a memorial to Caxton was unveiled in Westminster Abbey by J. J. Astor, chairman of the Press Council. The white stone plaque is on the wall next to the door to Poets' Corner. The inscription reads:
Осы жерге жақын Уильям Кэкстон Англияда алғашқы баспа станогын орнатты.
Near this place William Caxton set up the first printing press in England.
Кэкстон және ағылшын тілі
Кэкстон өзінің туындыларының 80 пайызын ағылшын тілінде басып шығарды. Ол көптеген еңбектерді ағылшын тіліне аударды және аударма мен редакциялау жұмыстарын көбінесе өзі атқарды. Ол 108 кітап басып шығарған, оның ішінде 87 түрлі атау бар, соның ішінде Эзоптың аңыздарының алғашқы ағылшын тіліне аудармасы (1484 жылғы 26 наурыз). Кэкстон сондай-ақ 26 атауды өзі аударды. Оның аудармадағы басты қағидасы – шетел тіліндегі мәтіндерді ағылшын тіліне тілдік жағынан ең дәл көшіруді қамтамасыз етудегі адал ниеті болды. Бірақ, асығыс басылым кестесі және оның аудармашы ретіндегі жеткіліксіз шеберлігі француз сөздерін ағылшын тіліне кеңінен енгізуге және көптеген түсініспеушіліктерге әкелді. Кэкстонның заманында ағылшын тілі тез өзгеріп жатты, ал баспаға берілген еңбектер әртүрлі стильдер мен диалекттерде жазылған. Кэкстон жазушы емес, техникалық маман болды және ол басып шығарған кітаптарда тілдің стандартизациясына қатысты дилеммаларға жиі тап болды. Ол бұл туралы «Энейдос» кітабының алғы сөзінде жазған. Оның ізбасары Винкин де Ворде де осындай қиындықтарға тап болды. Кэкстонның еңбегі ағылшын тілін баспа арқылы стандарттаумен, аймақтық диалекттерді біркелкілендірумен және негізінен Лондон диалектісін қабылдаумен байланысты. Бұл ағылшын тіліндегі сөздік қорының кеңеюіне, сөздердің формалары мен синтаксисінің реттелуіне және сөйлеу мен жазу тілі арасындағы алшақтықтың ұлғаюына ықпал етті. Ричард Пинсон 1491 немесе 1492 жылы Лондонда баспа ісін бастады және негізінен Лондон диалектісіне негізделген, кейіннен Chancery Standard деп аталған стильді ұнатты. Пинсон Кэкстонға қарағанда жақсы стилист болды және нәтижесінде ағылшын тілін стандарттауға қарай одан әрі жылжытты. «Ghost» сөзінің үнсіз «h» әрпімен жазылуын Кэкстон фламанд тілінің әдеттерінен қабылдады деген пікір бар.
Caxton printed 80 percent of his works in the English language. He translated a large number of works into English and performed much of the translation and the editing work himself. He is credited with printing as many as 108 books, 87 of which were different titles, including the first English translation of Aesop's Fables (26 March 1484). Caxton also translated 26 of the titles himself. His major guiding principle in translating was an honest desire to provide the most linguistically exact replication of foreign language texts into English, but the hurried publishing schedule and his inadequate skill as a translator often led to wholesale transference of French words into English and to numerous misunderstandings. The English language was changing rapidly in Caxton's time, and the works that he was given to print were in a variety of styles and dialects. Caxton was a technician, rather than a writer, and he often faced dilemmas concerning language standardisation in the books that he printed. He wrote about that subject in the preface to his Eneydos. His successor Wynkyn de Worde faced similar problems. Caxton is credited with standardising the English language through printing by homogenising regional dialects and largely adopting the London dialect. That facilitated the expansion of English vocabulary, the regularisation of inflection and syntax and a widening gap between the spoken and the written words. Richard Pynson started printing in London in 1491 or 1492 and favoured what came to be called Chancery Standard, largely based on the London dialect. Pynson was a more accomplished stylist than Caxton and consequently pushed the English language further toward standardisation. It is asserted that the spelling of "ghost" with the silent letter h was adopted by Caxton from the influence of Flemish spelling habits.
Кэкстонның "ұялар" анекдоты
Кэкстонның 1490 жылғы Вергилийдің "Энеида" аудармасының алғы сөзінде, ол оны "Энейдос" деп атады, ол стандартталған ағылшын тілін табудағы қиындықтар туралы айтады. Кэкстон Лондоннан Зеландияға бағыт алған кеме желсіз қалғанда және Темзаның Кент жағалауына соғылғанда болған оқиғаны әңгімелейді.
In Caxton's prologue to the 1490 edition of his translation of Virgil's Aeneid, called by him Eneydos, he refers to the problems of finding a standardised English. Caxton recounts what took place when a boat sailing from London to Zeeland was becalmed, and landed on the Kent side of the Thames.