Кіріспе
Украиналық қазақ әскери басшысы Иван Сирко (Іван Дмитрович Сірко, tr. Иван Дмитриевич Серко, шамамен 1610–1680) – украиндық қазақ әскери басшысы, Запорожье әскерінің Кошовый атаманы және 19 ғасырдағы суретші Илья Репиннің «Запорожье казактарының жауабы» деген атақты суретіне шабыт берген Осман сұлтанына жолданған жартылай аңызға айналған қазақ хатының болжамды авторларының бірі.
Ivan Sirko (Іван Дмитрович Сірко, tr. , ; Iwan Sierko, ; Иван Дмитриевич Серко, ; c. 1610–1680) was a Ukrainian Cossack military leader, Koshovyi Otaman of the Zaporozhian Host and putative co author of the famous semi legendary Cossack letter to the Ottoman sultan that inspired the major painting Reply of the Zaporozhian Cossacks by the 19th century artist Ilya Repin.
Шығу тегі
Иван Сирконың алғашқы өмірбаяны, 1890 жылы Дмитро Яворницкий жазған, Сирконың туған жерін Харьков қаласының жанындағы Мерефа слободасы деп көрсеткен. Тарихшы Юрий Митчик мұның мүмкін емес екенін айтады. Ол өзінің "Отаман Иван Сирко" (1999) кітабында Мерефаның тек 1658 жылы құрылғанын (болашақ отаманның дүниеге келгенінен кейін 40 жылдан астам уақыт өткен соң) жазады. Автор сондай-ақ, Сирконың өмірінің кейінгі жылдары отбасымен Мерефада жеке меншігінде тұрғанын, ал ертеректегі жергілікті жылнамалар бойынша Сиркивка деген кішкентай елді мекен де болған екенін атап өтеді. Дегенмен, Митчик 1658-1660 жылдары Сирконың Поділляда Калник полкінің (Казак гетмандығының әскери-әкімшілік бөлімшесі) полковнигі болғанын да көрсетеді. Бұл лауазым әдетте жергілікті халық өкіліне берілетін. Автор Иван Самиловичтің князь Г. Ромодановскийге (царьтың воеводасы) жазған хатына да сілтеме жасайды, онда гетман Сирконы Слобода Украинасында (Мәскеудің бір бөлігі) емес, Польша жерінде туған деп айтады. Митчик басқа бір тарихшы, Володимир Борисенконың Сирконың Шаргород қаласының жанындағы Мурафада (қазіргі Винница облысында) туған болуы мүмкін екенін еске салады. Автор соғыстан қашқан адамдардың (Қирау, 1659-1686) сол сияқты аталған қаланы Слобода Украинасында, шығысқа қарай құруы мүмкін екенін түсіндіреді. Сонымен қатар, Митчик кітабында Сирконың, мүмкін, казак тегінен емес, украиндық (русиндік) православиелік шляхтадан шыққан болуы мүмкін екенін айтады. Митчик Поділля аймалындағы дворян Войцех Сирконың 1592 жылы Олена Кожинскаға үйленгенін көрсетеді. Ресми хаттарда польша әкімшілігі Сирконы "уродзоним" деп атаған, яғни Польшада туған дегенді білдіреді. Митчик Сирконың бойы шамамен 174-176 см болғанын және төменгі ерінінің оң жағында туғаннан бері белгісі болғанын айтады, осы ерекшелікті Илья Репин Сирконың прототипі ретінде генерал Драгомировты пайдаланғанда суретке түсірмеген. Митчик таққа ие болған Жоғарғы гетман Ян III Собескийдің (кейін Польша королі) Сирконы "өте тыныш, асыл, әдепті [адам] және казактар арасында үлкен құрметке ие" деп сипаттаған хатын да еске алады.
Мансап
Сырко бірнеше рет саяси бағытын өзгертті. 1654 жылы Запорожский Сішке келіп, полковник (полковник) болды, ал 1659 жылы орыс князі Алексей Трубецкоймен бірге Қырым хандығына қарсы шайқасты. 1663 жылы Запорожье әскерінің Кошовый Отаманы болғаннан кейін, Сирко Переяслав Радасында Мәскеумен одаққа қарсы болғанмен, ол поляктар, татарлар және гетман Петр Дорошенкоға қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жетті, Мәскеумен одақтас болып. 1664 жылы ол Оң жағалаудағы Украинада Польшаға қарсы көтерілістің бастамашыларының бірі болды, оның хаты арқылы бұл белгілі болды. Ол казак атамандарының ішінде алғаш рет қалмақтарды әскеріне қабылдады. Мәскеуге жақындығына қарамастан, ол Ресейге жақтас гетман Иван Брюховецкийді сенімсіздікпен қарады және жек көреді, бірақ сонымен бірге оның ұлы Романды Брюховецкийдің қызына үйлендірді. 1668 жылы бұл бәсекелестік Иван Сирконы тағы да жағын ауыстырып, қысқа уақытқа Петра Дорошенкоға "Мәскеу боярлары мен воеводаларына" қарсы күресте қосылуға мәжбүр етті, бірақ 1670 жылы Сирко тағы да Ресей патшасы Алексей Михайловичке адалдығын серт етті. Содан кейін ол түрік бекінісі Очакивті жаулап алды және Исмаилді қоршады, оны да басып алды. 1672 жылы Демиан Многохорный қайтыс болғаннан кейін Сирко гетмандыққа таласуға кірісті, бірақ оның орнына Ресей патшасы оны Сібірдегі Тобольск қаласына жіберді. 1673 жылы Украинаға оралып, тағы да татарлар мен түріктерге қарсы соғысып, Арслан және Очаков қамалдарын басып алды. 1675 жылы Запорожье казактары Османдық түрік әскерлерін ірі шайқаста жеңді, алайда Түркия сұлтаны IV Мехмед казактардың түрік үстемдігіне бағынуын талап етті. Иван Сирко бастаған казактар ерекше жауап берді: олар қорлау мен ұятты сөздерге толы хат жазды, ол кейіннен Илья Репиннің картинасына айналды. Өлімінен кейін Иван Сирко – украин тарихындағы ең танымал отамандардың бірі – аңызға айналған казак, әскери шебер ретінде есте қалды және көптеген аңыздардың, халық әндері мен өлеңдердің батыры болды.
Жерлеу
Сырко 1680 жылғы 11 тамызда Хрушивка (қазіргі Солонян ауданы, Днепропетровск облысы) шаруашылығында қайтыс болды. Ертесі күні ол Хортомлынск Сішінің жанында жерленді. 1709 жылы Мәскеу әскері Сішті толығымен қиратты, ал атаманның қабірі 1734 жылға дейін қалпына келтірілмеді. Коссактар сынған крестің орнына бүгінгі күнге дейін сақталған ескерткіш тасты орнатты, бірақ олар оның қайтыс болған күнін 4 мамыр деп жаңылысты. 1967 жылы Кахов су қоймасы атаманның жерленген орнына қауіп төндірді, осыдан оны Никополь ауданындағы Капуловка ауылының жанына қайта жерлеуге тура келді, бірақ бас сүйегімен бірге емес. Сырконың бас сүйегі Совет Ғылым академиясының Этнография институты үшін пластикалық археологиялық реконструкция жасау мақсатымен Ленинград зертханасына жіберілді. 1987 жылы ғана жазушы Юрий Мушкетик «басы кесілген атаманды» еске алып, Украина тарихы мен мәдениетін сақтау қауымдастығына хат жазды. «Памятки Украины» журналы жазушының үндеуіне жауап берді және 20 жылдан астам уақыттан кейін антрополог Сергей Сехеданың көмегімен Иван Сырконың қалдықтары туған жеріне қайтарылды.
Мұра
Отаман Иван Нечуй-Левицкий, Адриан Кащенко, Володимир Малик, Николай Зеров, Борис Модзалевский және тағы да көптеген авторлардың әдеби туындыларында кеңінен еске алынады. Ол Маликтың "Урус Шайтанның елшісі" шығармасында Урус Шайтан рөлінде бейнеленген. 1966 жылы Франция президенті Шарль де Голль Кеңес Одағына келген кезде, Иван Сирконың жерленген орнына өзі жеке сұраныш жасады. 2019 жылдың тамызында Украина Қарулы Күштерінің 92-ші жеке механикаландырылған бригадасы президент Владимир Зеленскийдің жарлығымен Иван Сирко атымен аталып, қайта құрылды.