Кіріспе

Символдар тізбегін, әдетте сандарды пайдаланатын құлыпты ашу үшін қолданылатын құлыптау құрылғысының түрі – комбинациялық құлып. Комбинациялық құлыптау – құлыпты ашу үшін символдар тізбегін, көбінесе сандарды пайдаланатын құлыптау құрылғысы. Тізбек бірнеше дискілермен немесе механизмдермен байланысқан бір айналмалы дискі арқылы, тікелей құлыптау механизмімен байланысқан белгілі символдары бар бірнеше айналмалы дискілер жинағы арқылы, немесе электрондық немесе механикалық пернетақта арқылы енгізілуі мүмкін. Олардың түрлері арзан үш таңбалы жүк құлыптарынан жоғары қауіпсіздікті сейфтерге дейін жетеді. Кәдімгі құлыптардан айырмашылығы, комбинациялық құлыптар кілттерді пайдаланбайды.

Тарих

Ең көне комбинациялық құлып Афинадағы Керамейкостағы рим дәуіріндегі қабірден қазылып алынған. Ол кішкентай қорапқа бекітілген, кілт тесігінің орнына бірнеше циферблаттары болған. 1206 жылы мұсылман инженері Аль-Джазари өзінің "Аль Илм Валь Амаль аль Нафи Фи Синаат аль Хиял" ("Тапқыр механикалық құрылғылар туралы білім кітабы") атты кітабында комбинациялық құлыпты сипаттаған. Мұхаммед әл-Астурлаби (шамамен 1200 жыл) де комбинациялық құлыптар жасаған, олардың екеуі Копенгаген және Бостон мұражайларында сақтаулы. Кейін, 16 ғасырда Жероламо Кардано комбинациялық құлыпты сипаттады. 1841 жылы Дж. Б. Грей және 1869 жылы Дж. Е. Трит жасаған комбинациялық құлыптарға қатысты АҚШ патенттері, мұндай механизмдер бұрыннан қолданылып келгенін көрсете отырып, оларды жақсартулар деп сипаттайды. Джозеф Лок Нью-Йорктегі Тиффани зергерлік фирмасы үшін заманауи комбинациялық құлыпты ойлап тапқан деседі, және 1870 жылдардан 1900 жылдардың басына дейін мұндай құлыптардың дизайны мен функционалдығын жақсарту бойынша көптеген жұмыстар атқарды. Дегенмен, оның патенттік талабында "Екі дискіден тұратын, бірі екіншісінің ішінде жұмыс істейтін құрылғыны мен өнертабысым деп жарияламаймын, себебі ол менің өнертабысым емес" делінгенімен, осы типтегі құлыпқа қатысты бұрынғы өнертабыстар туралы мәлімет жоқ. Бірінші коммерциялық тұрғыдан тиімді, бір циферблатты комбинациялық құлып 1910 жылдың 1 ақпанында American Lock Company компаниясының иесі Джон Джункан патенттеген.

Бірнеше таңбалы құлыптар

Комбинациялық құлыптың ең қарапайым түрлерінің бірі, көбінесе төмен қорғаныс деңгейі бар велосипедтердің құлыптарында, портфельдерде және чемодандарда кездеседі. Ол кесілген ойықтары бар бірнеше айналатын дискілерді пайдаланады. Құлып, дискілерге ілігіп тұратын бірнеше тісі бар штырь арқылы бекітіледі. Дискілердегі ойықтар штырьтегі тістермен сәйкес келгенде құлып ашылады.

Бір таңбалы құлыптар

Падлоктарда, шкафтарда немесе сейфтерде кездесетін айналмалы комбинациялы құлыптар бірнеше параллель дискілермен немесе эксцентриктермен өзара әрекеттесетін бір ғана дискіні пайдалана алады. Әдетте, мұндай құлыпты ашу үшін дискіні бірінші санға сағат тілі бойынша, екінші санға сағат тіліне қарсы, және соңғы санға дейін кезекпен айналдыру қажет. Эксцентриктерде әдетте ойық немесе тілік болады, ал дұрыс комбинация енгізілген кезде тіліктер тізбектеледі, бұл құлып ілмегіне кіруге және құлыпты ашуға мүмкіндік береді. C. L. Gougler Keyless Locks Company компаниясы сол және оң жаққа белгілі бір сан естілетін дыбыстар арқылы комбинацияланатын құлыптарды өндірді, оларды қараңғыда немесе көру қабілеті бұзылған адамдар аша алатын. 1978 жылы Эндрю Эллиот Рей пайдаланушы өз қалауынша тізбекті орната алатын комбинациялық құлыпты ойлап тапты. Сол кезде электрондық пернетақта да ойлап табылды, бірақ ол шкафтар, багаж немесе кейстер үшін өндірушілерден механикалық құлыпқа қолдау ала алмады. Кремнийлі чип құлыптары тұрақты жұмыс істеуі үшін батарея қуатына мұқтаж болғандықтан кеңінен таралған жоқ. Патент мерзімі бітіп, бастапқы механикалық өнертабыс бірден өндіріліп, әлем бойынша, негізінен багаж, шкафтар және қонақүй сейфтері үшін сатылды. Қазір ол саяхатшылардың багажының стандартты бөлігіне айналды.

Басқа үлгілер

Көптеген есіктер комбинациялық құлыптарды қолданады, олар пайдаланушыдан кіру үшін пернетақтаға сандық тізбекті енгізуді талап етеді. Бұл арнайы құлыптар көбінесе электрондық схемаларды қосымша пайдалануды қажет етеді, бірақ таза механикалық пернетақта құлыптары 1936 жылдан бері қолжетімді. Бұл жүйенің басты артықшылығы – әрбір адамға қымбат физикалық кілттің орнына кіруге рұқсат беру мүмкіндігі. Сонымен қатар, кілт құпиясы ашылған жағдайда, құлыпты «өзгерту» үшін жаңа кілт кодын орнату және пайдаланушыларды хабардар ету жеткілікті, бұл дәстүрлі кілт құлыптарымен салыстырғанда әдетте арзан әрі жылдам. Электрондық комбинациялық құлыптар, әдетте механикалық құлыптарға жасалатын шабуылдардан сенімді болса да, өзіндік кемшіліктерінен құтыла алмайды. Егер сандардың орналасуы белгілі болса, бірнеше сәтті кіруді бақылап, құлып тізбесін анықтау оңай. Сол сияқты, комбинациядағы сандар (бірақ нақты реттілік емес) кілттердегі соңғы қолданылу белгілері арқылы анықталуы мүмкін. Көбірек жетілдірілген электрондық құлыптар осы шабуылдарды болдырмау үшін сандардың орналасуын кездейсоқ түрде өзгерте алады. Дәстүрлі дискілі комбинациялық құлыптың бір түрі бар, онда «құпия» электрондық микроконтроллерде сақталады. Бұл сейфтер мен банк сақтау бөлмелерінің есіктерінде жиі қолданылады, онда дәстүрлі құлыптар кілттерге қарағанда артықшылыққа ие. Олар әрбір уәкілденген пайдаланушыға бірнеше жарамды комбинацияны ұсынады, сондықтан бір адамның кіру құқығын өзгерту басқа пайдаланушыларға әсер етпейді. Бұл құлыптар көбінесе аудиторлық мүмкіндіктермен жабдықталған, әрбір ашылу үшін қолданылған комбинация мен уақытын тіркейді. Құлыпқа қуат беру аккумулятор немесе дискіні айналдыру арқылы іске қосылатын кішкентай генератор арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін.

Ішкі механизмдер

Қайта құлыптау триггері немесе ішкі құлыптағыш, комбинациялық құлыптың ажырамас бөлігі болып табылады. Ол әдетте, дискінің білігіне соққы берілгенде іске қосылады. Триггер серпімді алқап немесе поршеньнен тұруы мүмкін, ол артқы қақпақ құлып корпусынан алынғанда, құлыптағышты іске қосады. Кейбір комбинациялық құлыптар сондай-ақ, отты шабуыл кезінде іске қосылатын, жылулық қайта құлыптау триггерімен жабдықталған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасалған сейфтердің көбінің комбинациялық құлыптарында қайта құлыптау триггерлері болады.