Кіріспе

Византиялық грек тарихшысы және мемлекет қайраткері Георгий Акрополит (лат. Acropolites немесе Acropolita; грек. Georgios Akropolites; 1217 немесе 1220 – 1282) Константинопольде туған византиялық грек тарихшысы және мемлекет қайраткері болған.

Өмір

Он алты жасында әкесі, логофет Константин Акрополит ағасы, Никея императоры Иоанн III Дукас Ватацтың сарайына жіберді, онда Акрополит Теодор Гексаптеригос пен Никефор Блемидтің басшылығымен оқуын жалғастырды. Кейіннен император Георгийге маңызды мемлекеттік міндеттерді тапсырды, оның ізбасарлары (Теодор II Ласкарис және Михаил VIII Палеолог) да осылай істеді. 1244 жылы оған Ұлы логофет, яғни канцлер лауазымы берілді. 1257 жылы Эпирдің деспоты Михаил II-ге қарсы соғысқа қатысқанда, ол өзінің әскери қабілетсіздігін көрсетті. Георгий тұтқындалып, екі жыл түрмеде отырды, содан кейін Михаил Палеолог оны босатты. Осы уақытта Михаил Палеолог Никея императоры деп жарияланды, кейіннен латындықтарды Константинопольден қуды және жаңадан құрылған Византия империясының императоры болды. Осы сәттен бастап Акрополит шығыс империясы тарихында ең ұлы дипломаттарының бірі ретінде танылды. Болгария патшасы Константиннің сарайында елшілік қызметін атқарғаннан кейін, ол Константинополь университетінің алғашқы ректоры болды, онда математика мен философиядан дәріс берді. Оның шәкірттерінің арасында Кипрлық Георгий және Георгий Пахимер болды. Сонымен қатар, Михаил латындықтардың жаңа шабуылынан қорқып, папа Климент IV-ке грек және латын шіркеулерін қайта біріктіруді ұсынды; келіссөздер бес папаның билігі кезінде жүргізілді: Климент IV, Григорий X, Иоанн XXI, Николай III және Мартин IV. Акрополит императордың елшісі ретінде тағайындалды және 1273 жылы папа Григорий X-қа жіберілді. 1274 жылы Лионның екінші соборында ол императордың атынан бұрын папа Константинопольге жіберген сенімді қағидалар гректер тарапынан қабылданғанын растады. Алайда, екі шіркеудің бірігуі Византияда үлкен қарсылық тудырды және кейіннен тоқтатылды. Дегенмен, ол өзінің негізгі мақсатына жетті – Константинопольге латындықтардың шабуылын кешіктіріп, ақыры толығымен болдырмады. Кейінірек Георгий Акрополит жүргізген келіссөздердің арасында 1281 жылы Трапезунд империясына Михаил Палеологтың өзіне ғана тиесілі құқығы болған «Рим императоры және автократы» атағын қолдануын тоқтатуға император Иоанн II-ні көндіру үшін миссияны басқарды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені Иоанн оның аргументтеріне жауап берді, ол тек өзінің алдыңғыларының дәстүрін ғана жалғастырып отырғанын және оның маңызды ақсүйектері оған осы құрметтен бас тартуға рұқсат бермейтінін айтты. Уильям Смит өзінің «Грек және римдік өмірбаяны және мифология» сөздігінде Ханкиус Де Византинарум Рерум Скрипторибус Грекис 1282 жылы Болгария патшасына елшілікке жіберілгенін айтады; Джордж Финлей екеуінің де қате екенін көрсетті. Финлей былай деп атап өтеді: «Бұл жағдайда ол [Ханкий] қателікпен Lazorum Principem орнына Bulgarorum деп жазған сияқты, өйткені ол Пахимердің мәтінінен үзіндіні өзінің дәлелі ретінде кеңінен келтіреді, онда Акрополит Лаз князіне жіберілгені анық айтылған, өйткені Константинополь авторлары Трапезунд императорын осылай атаған».

Шығармалары

Акрополиттің тарихи еңбегі – "Анналдар" 1204 жылы төртінші крест жорығы барысында Константинопольді латындықтардың басып алуынан бастап, 1261 жылы Михаил Палеологтың қаланы қайта жаулап алуына дейінгі кезеңді қамтиды, осылайша Никетас Хониат еңбегін жалғастырады. Ол замандас ретінде жазғандықтан құнды, оның Ұлы логофет, әскери қолбасшы және жекелеген елші лауазымдары оқиғалардың барысын жиі бақылауға мүмкіндік берген. Акрополит фактілерді баяндау жағынан сенімді автор саналады, тілі түсінікті болғанымен, сөйлемдерін құруда кейде шалаңдық танытады. Стилі көне нұсқаға жақын, бірақ айқын. Ол сонымен қатар бірнеше қысқа еңбектердің авторы, олардың ішінде Иоанн Ватацқа арналған сөз, оның әйелі Ирена Ласкаринаға арналған ескерткіш жазу және Никеялық Теодор II Ласкаристің мадақтауы бар. Эпирде тұтқында болғанда ол Киелі Рухтың процессиясы туралы екі трактат жазды.

Басылымдар

Авторитеттер: Лео Аллатиустың Editio princeps (1651) басылымы, редактордың танымал трактаты De Georgiis eorumque Scriptis; И. Беккердің (1836) Бонн Corpus Scriptorum Hist. басылымдары, Минье, Patrologia Graeca, cxl; А. Гейзенбергтің (1903) Teubner сериясындағы басылым, оның екінші томында толық өмірбаян мен библиографиясы бар; сондай-ақ Карл Крумбахердің Geschichte der byzantinischen Litteratur (1897) еңбегін қараңыз. А. Гейзенберг (ред.) Георгий Акрополитае Opera. 1-2 томдық (Лейпциг, 1903); П. Вирттің түзетулерімен қайта басылды (Штутгарт, 1978). Рут Макридес (кіріспе және түсіндірмелер авторы), Георгий Акрополит. Тарих (Оксфорд, Оксфорд университетінің баспасы, 2007) (Византияны зерттеу жөніндегі Оксфорд зерттемелері). Жан Дайантистің француз тіліне аудармасы: Acropolitès: chronique du XIIIe siècle, "Les Belles Lettres" баспасы, "La roue à livres" жинағы, Париж, 2012. Испан тіліне аударма: Jorge Acropólites: Narración histórica. Тереза Вила Вилардың кіріспе зерттемесі, аудармасы, жазбалары мен түсініктемелері. Гранада: Византиялық, неогрек және кипрлік зерттеулер орталығы, 2012.