Кіріспе

Уаибайду көпірі, ағылшын тілінде «Garden Bridge» деп аталады, Қытайдағы алғашқы толығымен темірден салынған көпір және түйе арқалы фермалы құрылымды көпірдің жалғыз сақталған мысалы. Қазіргі көпір 1856 жылдан бері осы жерде орналасқан, Сучжоу өзенінің (бұрын Усоң немесе Сучжоу атымен белгілі) сағасының төменгі ағысында, Хуанпу өзенімен қосылатын жерге жақын, Шанхайдың орталық бөлігіндегі Бундқа іргелес салынған төртінші батыстық жобамен салынған көпір. Ол Хуанпу және Хункоу аудандарын байланыстырады және 1908 жылдың 20 қаңтарында ашылды. Бай тарихы мен ерекше дизайнымен Уаибайду көпірі Шанхайдың танымал символдарының бірі болып табылады. Оның қазіргі заманғы және өнеркәсіптік келбеті қаланың ерекше көпірі ретінде қарастырылуы мүмкін. 1994 жылдың 15 ақпанында Шанхай қалалық үкіметі бұл көпірді мұралық архитектураның үлгісі және Шанхайдың ең маңызды құрылыстарының бірі деп жариялады. Үнемі өзгеріп отыратын мегаполисте Уаибайду көпірі әлі де танымал туристік орын болып табылады және қаланың көкжиегіндегі тұрақты нысандардың бірі.

Этимология

1873 жылы Шанхай қалалық кеңесі салған ағаш көпірдің атауы – Вайбайду (外白渡) сөзінің нақты мағынасы туралы көп пікірталас бар. Бір деректе: «Кез келген өзеннің жоғарғы ағысы ли 裡 (ішкі) деп, ал төменгі ағысы вай 外 деп аталған» делінген. Ксю Лиён (薛理勇) Бунд тарихы туралы кітабында былай жазады: Қытайлықтар бірнеше жағдайда li 裡 (ішкі) және wai 外 (сыртқы) терминдерін қандай да бір жердің жақын (nei) немесе алыс (wai) екенін көрсету үшін қолданған. Осы екі шектің арасында орналасқан жерлер үшін zhong 中 (орталық) терминін қолданып, аралық деңгей де болған. Шанхайда осы тәжірибемен байланысты әлі де бірнеше жер аттары сақталған. Бақ көпірінің қытайша атауы – waibaidu qiao 外白渡橋 – осындай мысалдың бірі. Бұл атау Сучжоу өзенінің ішінде орналасқан libaidu qiao 裡白渡橋 деп аталатын тағы бір көпірмен ғана түсінікті, ал Бақ көпірі өзеннің Хуанпу өзеніне құятын жерінде орналасқан. Тағы бір дерек бойынша, шанхайлық диалектіде вайбайду сөзі көпірден ақы төлемей өтуді білдіреді. Көпірден өту үшін ақы алынбай бастағандықтан, оны Вайбайду деп атай бастады, бірақ «ескі атауы «шетелдіктер/сыртқы паром арқылы өтетін көпір» деген мағына берсе, бай (bai) таңбасы дыбыстас сөзбен ауыстырылып, мағынасы «сыртқы тегін өтетін көпір» болып өзгерген».

Тарих

Сучжоу өзенінің (бұл кезде Вюсон өзені деп аталған) үстінен көпірлер салынар алдында, тұрғындар үш паромның біреуін пайдалануға мәжбүр болды: бірі Жапу жолының жанында, бірі Цзянси жолының жанында, ал екіншісі Сучжоу өзенінің сағасының жанында. Бұл паромдар (қытайша "ду" деп аталады) қазіргі Фуцзянь жолы көпірі орналасқан жерде Мин әулеті кезінде салынған "Ескі шлюз" деп аталған шлюз құрылысы пайда болғанға дейін өзенді кесіп өтудің жалғыз жолы болды. Цинь әулеті кезінде, қазіргі Датонг жолының орнында, 1723-1735 жылдары билік құрған Юнчжэн императоры тұсында тағы бір шлюз көпірі ("Жаңа шлюз") салынды. 1842 жылы Нанкин шарты арқылы Шанхай халықаралық сауда портына айналғаннан кейін, және шетелдік державаларға қалада жеңілдіктер берілгеннен кейін, 1850 жылдары Сучжоу өзенінің екі жағы арасындағы қозғалыс күрт өсіп, өзен сағасына жақын жерде көпір салу қажеттігі арта түсті.

2-ші Уилл көпірі (1871-1873)

Ағаш көпірден түскен пайда азайғандықтан, Сучоу-Крик көпір компаниясы жаңа көпір салуға шешім қабылдады. Потттың айтуынша: "Компания 1871 жылы темірден жаңа көпір тұрғызуға тырысқанда, екі тіреуі құлап, дайын болған бөлігі өзенге батып кетті".

Сучоу-Крик көпірі (Бақша көпірі) (1873-1907)

Шанхай қалалық кеңесі жағдайды шешті, ол 1873 жылдың қыркүйегінде халыққа ашылатын Уиллстің алғашқы ағаш көпірінен бірнеше метр батысқа қарай жаңа ағаш жүзбелі көпірдің құрылысын мақұлдады. Сучоу-Крик көпірін S. C. Farnham & Co. компаниясы 19,513 теңгеге (тастан жасалған тіректерді қоспағанда) салды. Жаңа көпір 1873 жылы 2 тамызда қозғалысқа ашылды. Өйткені "мұнда ең аяусыз кедейлік пен адамзаттың қайғы-қасіретін көруге болады, бұл көрініс адамзаттың бақытсыздығының өтетін, тірі ағынын бақылайтын сұлу гранитті тас айдаһарлардың көзінен жас шығаруға лайық. Бұл көпірдің бойында қатар-қатар отырып, топтасып, деформацияланған, мәйіс, соқыр және адамзаттың ең қорқынышты, көңілді қоздыратын бейнелері кездеседі."

2-ші Вайбайду көпірі (1907 жылдан бүгінгі күнге дейін)

Ағаштан жасалған бақ көпірі 1906 жылы бұзылып, трамвайлар мен автомобильдерді қабылдау үшін жаңа болат көпір салынды. Бұл көпір Шанхай қалалық кеңесінің қадағалауымен салынды және Англиядан болат әкелінді. Дарлингтон, Дархэм графтығы, Англиядағы Кливленд көпір және инженерлік компаниясы, өткен жылы Родезиядағы Замбези өзені арқылы Виктория сарқырамасы көпірін салған, 1906 жылдың 4 тамызында басталган көпір құрылысына жауапты болды. Көпір 1907 жылдың 29 желтоқсанында аяқталды. Бұл Шанхайдың ең үлкен болат көпірі және Қытайда салынған алғашқы болат фермалық көпір болды, сонымен қатар елдегі түйеқұйрықты фермалық көпірдің жалғыз сақталған мысалы. Көпірдің "жалпы ұзындығы 104,39 метр, көліктерге арналған бөлігі 11,20 метр, ал жаяу жүргіншілерге арналған әр жағынан 2,9 метрді құрады. Көпір мен өзен арасындағы кеңістік төмен суда 5,57 метрге, ал жоғары суда 3,25 метрге дейін жетті". Кранлидің сөзінше, "жергілікті губернатор (Уэйд-Джайлс бойынша таотай) Шанхай қалалық кеңесінің жаңа Бақ көпірін салуға Қытай үкіметінен инвестиция сұрауын қабылдамады, ол 1907 жылы Уиллс көпірінің орнын басты. Осылайша, қытайлық муниципалитет тұрғындары 1870 жылдардан бастап Сучжоу өзенін тегін кесіп өтуге мүмкіндік алды, бұл Халықаралық бейімдеме салық төлеушілерінің арқасында болды (олардың көпшілігі бай қытайлар болды, олар салық төледі, бірақ 1920 жылдарға дейін Шанхай қалалық кеңесінде өкілдік құқығы болған жоқ)".

Шанхай губернаторының өлтірілуі (1915)

1915 жылы 10 қарашада түскі уақытта Бейяң үкіметіне адал Шанхай ауданының губернаторы адмирал Ценг Жу Ченг (пиньин: Zheng Ru Cheng; 鄭汝成) Жапон консулдығына жол тартқанда Garden Bridge-те Уанг Миншан (王明山) лақтырған бомбамен және тағы бір монархияға қарсы революционер Уанг Сяофен (王晓峰) екі Маузер автоматты тапаншасымен он сегіз рет оқ атқаннан қаза тапты. Бұл операцияны Сунь Ятсенге адал революциялық генерал Чэнь Цимэй (陳其美) басқарды.

Бірінші Шанхай оқиғасы (1932)

1932 жылы 28 қаңтарда Шанхай оқиғасы кезінде Чжэбэй ауданының бомбалауы салдарынан 600 000-нан астам қытайлық босқын Халықаралық аумаққа кіру үшін Бақ көпірінен өтуге тырысты. Жапон әскері бірнеше апта бойы көпірге жол беруді шектеді. 1932 жылдың 20 ақпанына қарай, "шетелдік аумаққа апаратын Бақ көпіріне" жақын жолдар "соғыс отымен күйінгендей" адам ағынымен толып кетті. Көптеген ақ ресейлік әйел босқындар Шанхайда жезөкшелікпен айналысты. Куртизанның соңғы (немесе ең төменгі) деңгейі "Бақ көпірінде жүру" деп аталатын, ол көпірде клиенттер іздеуді білдірді.

Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937-1945 жж.)

Шанхай шайқасында Вайбайду көпірі маңызды рөл атқарды. 1937 жылдың 12 тамызында мыңдаған босқындар, "адамдардың араласып, жиналаған тобы" Үлкен Шанхайдан жапондықтардан қашу үшін Бақ көпірі арқылы шетелдік елді мекендерге ағылды. Журналист Родс Фармер жазды: "Барлық бағыттарда бұршақ сым мен жапондық күзетшілер Шанхайға жолдарды жапқан, тек Бақ көпірі және иіссіз, қоқысқа толы [Сучжоу] сағасына алып баратын жиырма фут енді өткел ғана ашық қалды. Күннің күші аяусыз болды, өйткені бұл әлі де тахсу – Ұлы Ыстық маусымы еді, және бұл көпшілік өмір көпіріне айналған нәрсеге қарай баяу жылжи берді". 1937 жылдың тамыз айының соңында жапондық әскерилер Бақ көпірінен өтуді шетелдіктер үшін шектеді: "Жергілікті тұрғындар жапондық теңіз күштерінің әлі де шетелдіктерге Бақ көпірінен өтуге рұқсат бермейтініне наразылық білдірді". 1937 жылдың тамыз айынан кейін Вайбайду көпірі Халықаралық қоныс пен жапондықтар басып алған Хонкью (қазіргі Хонкоу) және Чжэбэй арасындағы де-факто шекараға айналды. Марк Гейн еске алады: "Сағаш екі әлемнің арасындағы шекараға айналды. Солтүстікте қорқыныш, өлім және жапон штыктарының әлемі болды. Оңтүстікте заң әлі де билік етіп, өмір бомбалар жарылғанмен, мүмкіндігінше қалыпты болды. Барлық көпірлердің ішінде тек Бақ көпірі ғана көліктер үшін ашық болды, және оның тар жолында екі жау әлемі кездесіп, бір-біріне ашуланып қарады". Бақ көпірінің батыс жағын Шанхай еріктілер корпусының мүшелері күзетті. Харольд Раттенбери еске алады: "Гарден көпірінде жапондық және шотланд күзетшілері бір-біріне қарама-қарсы тұрды. Жапондықтар барлық қытайлықтардың бас киімдерін шешуін талап етті, сондықтан мен шотланд күзетшілеріне де бас киімімді шешіп алуға ынтақтандым". Кемп Толли былай дейді: "Хонкью мен қалған Халықаралық қонысты бөліп тұратын иісті Сучжоу сағасының үстінде жапондық күзетші тұрды. Шетелдіктер күзетшінің алдынан өтіп бара жатқанда, бетіне шапалақ соғуы мүмкін болғандықтан, белінен сәл иіліп, иіліп отыруы керек еді. Қытайлық жұмысшылар қатты сықырлап, аңғырып, "эй-хо" деп айқайлап, көпірдің тік беткейімен ауыр жүктерді итеріп көтеріп жатты. Кейде штыкпен соққыға ұшыраған кезде, балидің немесе жұмысшының денесінің қандай да бір жұмсақ жеріне тигенде, кімнің бастығы екенін еске түсіретін. Хонкью Халықаралық қоныстың бір бөлігі болғанымен, қоныстың таксилері мен рикшаларына рұқсат берілмеді. Бір адам арнайы лицензиясы бар жарамсыз көлікті жалдауға немесе көпірден өтіп, жол бойы иіліп, жапон "аймағында" тасымалдауды алуға мәжбүр болды. Рикшаларға Гарден көпірінде жапондық күзетшілердің қасынан өтуге рұқсат берілмеді. Жапондық солдаттар көпірдің екі жағында қытайлықтарды тоқтатып, оларды масқаралап, тиісті құрмет көрсетпесе жазалаған. Сондай-ақ, шетелдіктер жапондық күзетшілерге иіліп тағзым етуі керек еді, кейбір ерлер мен әйелдер белдеріне дейін киімсіз жүруге мәжбүр болды. Жапон күзетшілерінің алдында трамвай тоқтады, барлық жолаушылар иіліп, байнет ұстап тұрған сарбаздар бізге еркін қолымен қол сілтеп, жолға шықты", - деп еске алды Рена Красно есімді еврей босқыны. Жапондықтар үшін "күзетші жапон әскерінің даңқы мен құдіретін бейнелейді, ал оған лайықты құрмет көрсетпегендердің қасіреті болады". 1937 жылдың тамызында АҚШ-тың Азия флотының бас қолбасшысы адмирал Гарри Э. Ярнелл "Гарден көпірінде жапондық әскери күзетшілердің қасақана және қатты қорлауына" ұшырады. 1937 жылдың 27 желтоқсанында Жапон билігі шетелдіктерге Гарден көпірінен өту үшін рұқсат беретінін мәлімдеді. 1938 жылдың ақпан айының соңында Қытайдағы жапон экспедициялық күштерінің гарнизон командирі шетелдіктерді Хонкоу ауданына тұруға, сауда жасауға немесе бизнес жүргізуге шақыру үшін ережелер мен ынталандырулардың тізімін шығарды: "Криктің солтүстік аудандарына оралған шетелдіктерден Бақ көпіріндегі және көше бұрыштарындағы күзетшіге құрмет көрсетуді сұрайды. Оған жұмсақ иіліп, оған "ҚҰРЫСТЫҚТЫҢДЫ" тілеңіз. Шетелдіктер Жапонияның әскері Жапонияның императорының өкілі екенін білуі керек". 1938 жылдың маусымда Garden Bridge-те американдық дәрігер доктор Дж.С.Томпсонды жапон күзетшілері шапалақпен ұрды. 1938 жылдың шілде айының басында қытайлық қарсыластар жапондық бизнеске қарсы ұйымдастырылған шабуыл аясында Гарден көпіріндегі жапон күзет бекетін бомбаға ұшырады. 1938 жылдың 20 шілдесінен бастап, Халықаралық қоныста гранатамен ұсталған он тоғыз жасар студент Жан Хайшэнды жапондық әскери билікке Бақ көпірінде тапсырғандықтан, көпір қайтадан "Көз жасы көпірі" деп аталды. Сол айдың соңында Мисс Доротея Линтихак жапондық күзетшілердің "қарбаласынан" зардап шекті, өйткені ол және оның анасы қауіпті қозғалыстан және бұршақ сымнан қашу үшін Бақ көпірінен көшенің қарама-қарсы жағынан өтті. Кейін олар тұтқындалды және кейінірек ұсталды. Ұлыбританияның бас консулы Герберт Филлипс осы оқиғаға және жапондық күзетшілердің "күшейіп бара жатқан агрессивті мінез-құлқына" наразылық білдірді. 1941 жылдың 8 желтоқсанының таңында, Перл-Харборға шабуыл жасалғанда, Халықаралық қоныс жапондық әскери күштері басып алды. "Олардың Шанхайдың барлығын бақылауымен, жапондықтар Хонкью мен Халықаралық қоныстың арасындағы шекараны белгілеген Бақ көпіріндегі үйді алып тастады". Сонымен қатар, "Сучжоу сағасы арқылы Бақ көпірінде жапондық кварталды қалған қоныстан бөліп тұрған кедергі пайда болды. Қала бойынша бұршақ сымдан жасалған бекіністер орнатылды және барлық көпірлерде жапондық күзетшілер орналастырылды". Американдық тұрғын Эдн Ли Букер еске алады: "Жапондықтардың мақтанышпен қарауы және меншік құқығы жоғарыдан басталып, жандармерия мен тергеушілерден төменге дейін жалғасты. Хонкьюға солтүстікке қарай алып баратын Бақ көпірі жапондық күзетшілердің көптеген шапалақтары мен ұрулары мен тығуларының куәсі болды".

Жөндеу жұмыстары (1947)

1940 жылдан бері Вайбайду көпірі төрт мәрте ірі жөндеуден және нығайтудан өтті, соның ішінде ең соңғысы 1999 жылы жасалды. 1947 жылға қарай, 40 жыл қызмет еткен соң, қалалық әкімдік құрылымның нашарлауын және жерге шөгуге бейімділігін (1907 жылдан бері 12,7 см) анықтаған тексеру жүргізді. 1947 жылдың маусым айында жеке компаниямен құрылымды нығайту және одан әрі шөгуді тоқтату үшін шарт жасалды. 1949 жылдан кейін жаяу жүргіншілерге арналған жолдарды кеңейтуден басқа, ешқандай ірі жұмыс жүргізілген жоқ.

Жөндеу жұмыстары (1957)

1957 жылы Шанхай қалалық кеңесінің Инженерлік бюросы және Муниципальдік инженерлік жобалау институты көпірдің пайдаланудың елуінші жылындағы жағдайын бағалау үшін жан-жақты сараптама жүргізді. Көпірдің ескіруын сақтау мақсатында жөндеу жұмыстары жасалып, тиісті шаралар қабылданды. Ал Қызыл гвардияшылар көпірге "Империализмге қарсы көпір" деген атау берді. 1970 жылы Вайбайду көпірінің барлық металл конструкцияларындағы тотықты жою үшін ауқымды құм атарлық жұмыстар жүргізілді. Содан кейін көпірге тотқа қарсы мырыш жабыны жағылды, жаяу жолдарының қоршаулары сұр түске, ал қабырғалық қауіпсіздік қоршаулары ақ түске боялды. 1977 жылы Шанхай қалалық жобалау институты көпірдің арқалықтарын тексеріп, күшейтті.

Жаңарту (1991)

1991 жылы Шанхай қалалық кеңесі Вайбайду көпірін бағалау үшін Шанхай теміржол бюросына жүктеме берді. 1991 жылдың шілдесінде Шанхай кеме жасау зауыты көпірді қайта жаңарту және жөндеу жұмыстарын аяқтады.

Жүз жылдық мерейтойы (2007)

2007 жылдың желтоқсан айында Вайбайду көпірінің 100 жылдығы тойланды.

Теледидар

2010 жылы америкалық «The Amazing Race 16» телесериалында бұл көпір командаларға тек "Бақша көпірі" деген атпен белгілі болған Маршрут белгісі ретінде көрсетілді.