Кіріспе

Француз астрофизигі Жан Пьер Люминет (3 маусым 1951 жылы туған) – француз астрофизигі, қара тесіктер және космология саласындағы маман. Ол CNRS (Centre national de la recherche scientifique) ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының зейнеткер зерттеуші директоры. Люминет Париж-Медон обсерваториясының Марсель астрофизика зертханасының (LAM) және Ғылым мен теориялар зертханасының (LUTH) мүшесі, сондай-ақ Марсельдегі Теориялық физика орталығында (CPT) арнайы шақырылған ғалым. Ол сонымен қатар жазушы және ақын. Люминет таза ғылым мен ғылымды насихаттау саласындағы еңбектері үшін бірнеше сыйлыққа ие болды, оның ішінде космологиядағы жұмысы үшін Жорж Леметр сыйлығы (1999) бар. 2021 жылдың қараша айында ол ғылымды насихаттау үшін ЮНЕСКО-ның Калинга сыйлығымен марапатталды. Ол "Inference: The International Review of Science" журналының редакциялық алқасының мүшесі. 1991 жылы Паломар обсерваториясында ашылған 5523 Luminet астероиды оның құрметіне аталған. Люминет он бес ғылыми кітап, жеті тарихи роман және алты поэзия жинағын жариялаған. Ол суретші, гравер, мүсінші және музыкант. Музыкалық карьерасы барысында ол Жерар Гризи және Гектор Парра сияқты композиторлармен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Люминеттің кейбір әдеби туындылары қытай, корей, бенгал, неміс, литва, грек, итальян және испан тілдеріне аударылған.

Ғылыми мансап

1976 жылы Марсельдегі Сент-Шарль университетінде математиканы оқығаннан кейін Люминет докторлық диссертациясын алу үшін Париж-Медон обсерваториясына көшті, оның ғылыми жетекшісі Брендон Картер болды. Ол Англияның Кембридж қаласындағы қолданбалы математика және теориялық физика бөлімінде Стивен Хокингпен танысты. 1977 жылы Люминет Париж университетінде «Космологиядағы ерекшеліктер» тақырыбында диссертациясын қорғады. 1979 жылы Люминет CNRS-те тұрақты ғылыми қызметке орналасып, 2014 жылға дейін Париж обсерваториясында ғылыми жұмыстарын жүргізіп, содан кейін Марсельдегі Астрофизика зертханасына қосылды. Екі жылдық үзілісте ол Бразилиядағы Сан-Паулу университетінде (1984 және 1988 жылдары), Калифорниядағы Беркли университетінде (1989–1990 жылдары) және Чилидегі Еуропалық Оңтүстік обсерваториясында (2005 жылы) қонақ ғалым болып жұмыс істеді. 1979 жылы Люминет алғашқы компьютер, математика және үндістандық сиядан басқа ештеңе қолданбай, аккрециялық дискісі бар қара тесіктің алғашқы «бейнесін» жасады. Ол бұл бейне эллипстік галактика M87 ядросындағы аса ауыр қара тесікке қатысты болуы мүмкін екенін болжады. 2019 жылдың сәуір айында Event Horizon Telescope Consortium Люминеттің болжамын растады, M87* қара тесігінің көлеңкесі мен оның аккрециялық дискісінің алғашқы телескопиялық суретін ұсынды. 1982 жылы физик Брендон Картермен бірге Люминет «Тірілтетін оқиға» (TDE) тұжырымдамасын ойлап тапты, бұл аса ауыр қара тесіктің жанынан өтетін жұлдыздың жойылғандығы. Олар бұл құбылыстың жұлдыздың күшті жойылғандығына әкеп соғатынын, оның ең жоғары қысылу кезеңінде «жұлдыздық кеспе» және жұлдыз ядросындағы ядролық реакцияларға алып келетінін көрсетті. Басқа ғалымдармен бірлесіп Люминет нақты бақылау белгілерін болжады және «тірілтетін жұлдыздық жарылыстар» тұжырымдамасын енгізді. TDE теориясы жұлдыздық қалдықтардың жиналуынан туындаған жарылыстарды бақылау арқылы расталды. Ол SN 2015L аса жарқыраған жұлдыздық жарылысын, үлкен қара тесікке сіңірілгенге дейін ақ жұлдыздың тірілтетін жарылысын түсіндіреді. 1995 жылы әріптесімен бірге Люминет кеңістіктің пішінін сипаттау үшін «Космикалық топология» терминін енгізді, осы арқылы релятивистік космологияның стандартты Фридманн-Леметр модельдерімен үйлесетін ғаламның әртүрлі модельдерін ұсынды. 2003 жылы Уилкинсон микротолқынды анизотропиялық зонды байқаған ғарыштық микротолқынды фонның анизотропиясындағы ірі масштабты аномалиялар Люминетті ғаламның пішіні жұптасқан қарама-қарсы беттерімен өзіне жалғастырылған шекті додекаэдр екендігіне алып келді, бұл Пуанкаре гомологиялық сферасын құрайды. Келесі жылдары астрономдар бұл гипотезаны растайтын қосымша дәлелдерді іздеді, бірақ таба алмады. Жан Пьер Люминет космология тарихының, әсіресе Ұлы жарылыс тұжырымдамасының пайда болуының маманы. Ол бірнеше кітаптарында және мақалаларында бельгиялық дін қызметкері және космолог Жорж Леметрдің жетекші рөлін атап өтеді. 2018 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) Хаббл заңының Хаббл-Леметр заңы деп аталуын ұсынды. Люминет кванттық гравитация бойынша жұмыс істеген кезде Голографиялық принциптің және AdS/CFT сәйкестігінің сындық талдауын жариялады.

Өнершілік қызмет

Люмине сурет салу, гравюра (Жан Дельпешпен бірге Эколь-Политехникте оқыған) және мүсін жасаумен шұғылданады. Оның туындыларын Оксфорд университетінің өнер тарихы профессоры Мартин Кемп жан-жақты талдаған. Музыка саласында Люмине 1991 жылы Жерар Гризе (Оливье Мессьен мен Анри Дютильёның бұрынғы шәкірті)мен бірлесіп, «Le Noir de l'étoile» деп аталатын ғарыштық музыка туындысын жасады. 16 солист, үлкен оркестр және электроникадан тұратын ансамбльге негізделген бұл туынды алып қара тесіктен өтетін утопиялық саяхатты бейнелейді. Ол 2018 жылы Барселона, Париж және Кёльн қалаларында қойылды. 1998 жылы Люмине Францияның жаңа Ұлттық кітапханасының ашылуымен бірге өткен «Figures du Ciel» (Аспан суреттері) көрмесінің кураторы болды. (1998 жылдың қазаны – 1999 жылдың қаңтары)