Кіріспе

Георг Фридрих Хендельдің ораториясы «Иефтай» (HWV 70) – Джордж Фридрих Хендельдің 1751 жылғы, Томас Морелл жазған ағылшын тіліндегі либреттосы бар ораториясы. Ол Джордж Бьюкененнің «Иефтай, сиве вотум» (Иефтай немесе серт) (1554) және Сотшылар кітабының 11-тарауындағы Иефтай туралы оқиғаға негізделген. «Иефтайды» жазғанда Хендель көру қабілетінің бірте-бірте нашарлауына қатты алаңдады, бұл оның соңғы ораториясы болды. Автографтық партитурада «Қай қараңғы, уа, Раббым, Сенің жарлықтарың» деген хордың соңында ол «1751 жылғы 13 ақпанда мұнда жеттім, сол көзімнің нашарлауына байланысты жалғаса алмаймын» деп жазды. Оқиға Иефтайдың Құдайға берген антқа байланысты: егер ол жеңіске жетсе, үйіне оралғанда кездесетін алғашқы жаратылысты құрбан етеді. Оны сүйікті қызы Ифис қарсы алады. Бірақ, құрбандықты тоқтату үшін періште араласады, Ифис өмірін Раббыға арнауы керек болады. Бұл Киелі кітаптағы оқиғаның ерекше түсіндірмесі, бірақ ол орта ғасырлардан бері қолданылып келеді. Көптеген түсіндірмелерде Иефтай қызын құрбан етуді шешеді, бірақ қысқа мерзімге кейінге жылдырылады, содан кейін Ифис міндетті түрде қайтып келіп, өлтіріледі. 1749 жылдан бері Хендельдің примадоннасы – Катерина Галли. Ол декорациялар мен костюмдерсіз үш актіге бөлініп қойылды. Бүгінде бұл туынды Хендельдің ең ұлы шедеврлерінің бірі деп танылды.

Драматис персонаи

Роль: Дауыс түріАлғашқы қойылым, 26 ақпан 1752 жылЕфта тенорДжон БердИфис, оның қызы сопраноГиулия ФразиСторже, оның әйелі меццо-сопраноКатерина ГаллиЗебул, оның бауыры бас Роберт ВассХамор, Ифиске ғашық контратенор Мистер БрентАнгелдер сопраноБелгісіз бала сопраноИзраильдіктер хоры, дін қызметкерлері хоры, бойжеткендер хоры

1-ші акті

Исраилдіктер он сегіз жыл бойы көршілес аммондықтардың үстемдігінде болды және олардың көптеген әдеттерін және құдайларына табынуын қабылдады. Егер олар көтеріліс жасамаса, өз елдерін және діни сәйкестіктерін жоғалту қаупінде тұр, деп ескертеді Зебул (Сүйемелдемелі речитатив: Олай болуы керек). Зебул оларға өзінің жартылай бауыры Жепфтаны жер аударылудан қайтаруды және оның оларды азаттыққа бастауына, ал аммондықтардың бұзық құдайларына табынудан тәубе етуді кеңес береді (Ария: Естімеген дұғаларыңды тоқтат). Исраилдіктер аммондықтардың Молох (балаларды құрбандыққа шалатын құдай) және Кемош құдайларына шалудан бас тартатындарын және енді тек Ехобаға ғана құлшылық ететіндерін уәде етеді (Хор: Аммонның құдайы мен патшасына енді жоқ). Жепфта өзінің адалдығына сеніп, исраилдіктерді жауларына қарсы шайқасқа бастауға келіседі, егер ол жеңіске жетсе, содан кейін бейбіт уақытта олардың басшысы болады деген шартпен (Ария: Адалдықты жаным әлі қабылдайды). Оның әйелі Сторже елдің азаттығы үшін күресін қолдайды, бірақ ол кеткенде оны қатты сағынып қалады (Ария: Жұмсақ шумен мен қайғырамын). Жепфта мен Сторгенің жалғыз қызы Ифис, сүйіктісі Хамордан оған тез үйленуді сұрайды (Ария: Керексіз кешігу, теріс азапта), бірақ ол оған әкесінің бұйрығымен батыл шайқасып, өзіне лайық екенін дәлелдеуді бұйырады (Ария: Сүйіспеншілікпен берген жүрегіңді ал). Ол осыған келіседі және екеуі ел азат болғаннан кейін бірге бақытты болашақты күтеді (Дуэт: Бұл еңбектерден кейін, қандай бақыттымыз!). Жепфта жалғыз, егер оған Исраилдің жауларын жеңуге рұхсат берілсе, шайқастан оралғаннан кейін көрген алғашқы тірі нәрсені Құдайға құрбан етеді деп Құдайға ант етеді (Сүйемелдемелі речитатив: Мидың осы күмәнді ойлары нені білдіреді?). Исраилдіктер құдайдан көмек сұрайды (Хор: Әй, Құдай, біздің ауыр азаптарымызды көр). Жепфтаның әйелі Сторже күйеуінің асығыс антына хабарсыз, бірақ ол қайғылы оқиғалардың сезімін бастан кешіреді (Ария: Қорқынышты көріністер, қайғылы көріністер). Ол қызы Ифиске оған қауіп төндіретін түстері болғанын түсіндіреді, бірақ Ифис анасының түсін мағынасыз деп есептемейді (Ария: Бақытты күндердің күлімсіреп шығуы). Исраилдіктер аммондықтардың патшасына бейбіт шарттарын ұсынған елшілік жіберді, бірақ ол қабылданбады. Сондықтан Жепфта исраилдіктерге соғысқа дайындалуға бұйырады және олар Құдайдың оларға көмектесетініне сенім білдіреді (Хор: Оның дауысы күркірегенде сөйледі).

2-ші акті

Хамор Ифиске әкесінің аммондықтарды толық жеңгенін қуанышты жаңалықты жеткізеді. Израильдіктер періштелердің көмегімен болған керемет жеңісті тойлайды (Хор: Херубим мен Серафим). Шаянда өзін көрсеткен Хамор енді Ифис оған үйленуге келіседі деп үміттенеді (Ария: Қасқа жолға көтерілу). Ифис басқа қыздармен бірге әкесін құттықтауға дайындалады, оны ән мен бимен қарсы алады (Ария: Жұмсақ, әуенді лютня). Зебул Иефтаның халқына бостандық сыйлағанына қуанышты (Ария: Бостандық енді тағы да қолға түсті), бірақ Иефта даңқтың Тәңірге тиесілі екенін айтады (Ария: Оның қуатты қолы, күрт соққымен). Израильдіктер Құдайға алғыс айтады (Хор: Биік даңқта, тыныш күште). Ифис әкесінің оралуын қарсы алу үшін ән салып, билеп жүрген жас қыздардың шеруін бастайды (Ария: Қуанышты жарықтай қарсы ал және Қыздар хоры: Қош келдің). Бірақ Иефта қызының оралып келгенде көрген алғашқы жан екеніне қорқып, оған кетіп қалуын бұйырады. Оның серті жалғыз баласын құрбан етуді талап етеді, бірақ ол өзі өлгенді артық көреді (Ария: О, қабір, мәрмәр жақшаңды аш). Ол әйеліне, бауырына және Хаморға осы ойсыз серт бергендіктен, енді қызын өлтіруге мәжбүр екенін түсіндіреді. Оның әйелі осы қорқынышты жағдайды қабылдамайды (Сүйемелдемелі речитатив: Бірінші сен өліп қал және ария: Басқа жаратылыстар өлсін) ал Хамор сүйіктісінің орнына өлуге рұқсат беруді өтінеді (Ария: Мені соқыр, қате құлшыныспен жібер). Үшеуі де Иефтадан осы қатал сертін орындамауын жалбарынады, бірақ ол таңдау жоқ екенін айтады (Төрттік: О, қызыңды ая). Ифис әкесінің сертін естіп оралады (Сүйемелдемелі речитатив: Мұндай жаңалық жылдам тарайды) және енді әкесінің қолынан өлтірілуі керек екенін қабылдайды (Ария: Бақытты олар). Иефта терең қайғыға батып, бірақ сертін орындауы керек деп санайды. Израильдіктер Құдайдың түсініксіз жолдары туралы айтады (Хор: Уа, Раббым, Сенің бұйрықтарың қаншалықты қараңғы).

3-ші акт

Қатты қайғыға ұшырап, Ефта сүйікті қызының өмірін алуға дайындалады (Қосымша речитатив: Жек көретін сәулелеріңді жасыра гөр) және ол көкке қабылдануы үшін дұға етеді (Ария: Періштелер, оны аспан арқылы желбіретіп жіберіңіз). Ифис өз тағдырына мойынсұнады (Ария: Аман болыңдар, таза бұлақтар мен су тасқындары) және жиналған діни қызметкерлер құдайлық ерікке бағынуды уағыздайды (Дини қызметкерлер хоры: Күмәнді қорқыныш және қастерлі қорқыныш). Бірақ Иеффай құрбандыққа шалатын пышақты көтеріп тұрғанда, көктен әуен естіліп, періште пайда болып, Құдайға адам құрбандығы ұнамайтынын жариялайды. Ифис Құдайға қызмет етуге арналуы керек және өмір бойы пәк қыз болып қалуы керек, бірақ ол өмір сүреді (Ария: Бақытты, Ифис өмір сүреді). Діни қызметкерлер Құдайдың мейірімін мадақтайды (Хор: Аяусыз мадақтаудың биік тақырыбы). Ефтаның қалған отбасы кіріп, Зебул Ифистің сенімі мен батылдығы мәңгі есте қалатынын жариялайды (Ария: Оны мадақтаңдар, барлық қыздар). Сторже қызы өлім жазасына тартылмағанына қуанып, көңілі көтеріледі (Ария: Соқырдың көзі сияқты тәтті) және Хамор да Ифистің қауіпсіздігіне қуанады, бірақ ол ешқашан оның әйелі бола алмайтынына қайғырады (Ария: Tis Heav'n's all ruling pow'r). Ифис өмір бойы жалғыз Құдайға қызмет етуге бағышталған кезде ол басқа махаббат табады деп үміттенеді (Ария: Хамордағының бәрі менің) және оның шешімін қабылдағанда оны құрметтеуге уәде береді (Дуэт: Мен Аспанға еркін түрде отставкаға кетем). Бәрі қуаныштарын білдіреді (Квинтет: Жеңіске толы қуаныш күніңді сәндесін).