Кіріспе
Тас құрал – ең жалпы мағынасында, толығымен немесе жартылай тастан жасалған кез келген құрал. Тас құралдарға тәуелді қоғамдар мен мәдениеттер бүгінде де кездеседі, алайда көптеген тас құралдар жойылған тарихқа дейінгі (әсіресе Тас дәуірі) мәдениеттерімен байланысты. Археологтар мұндай тарихқа дейінгі қоғамдарды зерттейді және тас құралдарды зерттеуді литикалық талдау деп атайды. Этноархеология тас құралдарды қолдану мен жасаудың мәдени маңызын түсіну үшін маңызды зерттеу саласы болып табылады. Тас тарих бойында әртүрлі құралдар жасауға қолданылған, оның ішінде жебе ұштары, найза ұштары, қол балталары және диірмен тастар. Тас құралдар ұнтақталған тастан немесе тілімделген тастан жасалуы мүмкін, соңғысын кремнезник (флинттас шебері) жасап шығарады. Тілімделген тас құралдар херт, кремень, радиоларит, халцедон, обсидиан, базальт және кварцит сияқты криптокристалдық материалдардан литикалық редукция деп аталатын арнайы процестер арқылы жасалады. Редукцияның ең қарапайым түрі – қақпақтас немесе осыған ұқсас қатты соққы құралын қолданып, материалдың ядросынан (өзегінен) тас қабыршақтарды айыру. Егер редукция стратегиясының мақсаты қабыршақтарды алу болса, қалған литикалық өзегі оны пайдалану үшін тым кішкентай болғанда тасталады. Бірақ кейбір стратегияларда кремнезник өзекті бір немесе екі жақты дайын түріне дейін кішірейтеді, содан кейін оны жұмсақ соққымен тілімдеу немесе жиектерін қысыммен тілімдеу арқылы одан әрі өңдейді. Редукцияның күрделі формаларына жоғары стандартталған пышақтарды жасау кіреді, олар кейін скреперлер, пышақтар, орақтар және микролиттер сияқты әртүрлі құралдарға айналдырылады. Жалпы алғанда, тілімделген тас құралдары металл пайдаланбаған барлық алдыңғы қоғамдарда кеңінен таралған, себебі оларды жасау оңай, құрал тас көбінесе көптеп табылады, оларды тасымалдау және қайрау ыңғайлы.
A stone tool is, in the most general sense, any tool made either partially or entirely out of stone. Although stone tool dependent societies and cultures still exist today, most stone tools are associated with prehistoric (particularly Stone Age) cultures that have become extinct. Archaeologists often study such prehistoric societies, and refer to the study of stone tools as lithic analysis. Ethnoarchaeology has been a valuable research field in order to further the understanding and cultural implications of stone tool use and manufacture. Stone has been used to make a wide variety of different tools throughout history, including arrowheads, spearheads, hand axes, and querns. Stone tools may be made of either ground stone or knapped stone, the latter fashioned by a flintknapper. Knapped stone tools are made from cryptocrystalline materials such as chert, flint, radiolarite, chalcedony, obsidian, basalt, and quartzite via a process known as lithic reduction. One simple form of reduction is to strike stone flakes from a nucleus (core) of material using a hammerstone or similar hard hammer fabricator. If the goal of the reduction strategy is to produce flakes, the remnant lithic core may be discarded once it has become too small to use. In some strategies, however, a flintknapper reduces the core to a rough unifacial, or bifacial preform, which is further reduced using soft hammer flaking techniques or by pressure flaking the edges. More complex forms of reduction include the production of highly standardized blades, which can then be fashioned into a variety of tools such as scrapers, knives, sickles, and microliths. In general terms, Knapped stone tools are nearly ubiquitous in all pre metal using societies because they are easily manufactured, the tool stone is usually plentiful, and they are easy to transport and sharpen.
Эволюция
Археологтар тас құралдарды ерекше технологиялық немесе морфологиялық ерекшеліктері бар өнеркәсіптерге (немесе кешендер, технокомплекстер деп те аталады) жіктейді. 1969 жылы «Дүниежүзілік тарихқа дейінгі кезең» кітабының 2-басылымында Грэм Кларк кремнийді өңдеудің эволюциялық дамуын ұсынды, онда «басты литикалық технологиялар» 1-режимнен 5-режимге дейін белгілі бір ретпен дамыды. Ол оларға шамамен мерзімдерді берді: 1 және 2 режимдер – Төменгі палеолитке, 3 – Орта палеолитке, 4 – Жоғарғы палеолитке және 5 – Мезолитке, бірақ осы режимдерден басқа да литикалық технологиялар болды. Әр аймақта режимдердің алмасуының өзіндік уақыт белгісі болды: мысалы, 1-режим Африкада 2-режимге ауысқаннан кейін Еуропада ұзақ уақыт қолданылды. Кларк ұсынған жүйе археологиялық қауымда ынтамен қабылданып, қолданысқа енді. Оның бір артықшылығы терминологияның қарапайымдылығы болды, мысалы, 1-режим / 2-режим аралық кезеңі. Қазіргі кезде осы аралық кезеңдерге ең көп қызығушылық танылып жатыр. Сөйтіп, әдебиетте палеолит кезеңінде пайдаланылған тас құралдар төрт «режимге» бөлінеді, олардың әрқайсысы күрделіліктің әртүрлі деңгейін көрсетеді және көбінесе шамамен хронологиялық ретпен орналасады.
IV режим: Ауригнация өнеркәсібі
Жоғары палеолиттің 4-ші технологиялық кезеңіндегі өндірістерде ұзын жапырақтардың (қырлы жарықтар емес) кеңінен қолданылуы 50 000 мен 10 000 жыл бұрынғы Жоғары палеолит кезеңінде пайда болды, бірақ неандертальдықтар бұрыннан-ақ жапырақтарды аз мөлшерде өндірген. Ауриньяк мәдениеті жапырақтарға негізделген алғашқы мәдениет болып көрінеді. Жапырақтарды қолдану, ядроны пайдалану тиімділігін Леваллуа техникасымен салыстырғанда экспоненциалды түрде арттырады, бұл өз кезегінде ядродан жасалған Ашель технологиясына қарағанда да артықшылықты ұсынады.
Жаңа дүниеге қарай кеңейу
Плейстоценнің соңында Америкаға тараған адамдар палеоиндейлер өздерімен байланысты тас құралдарды әкелді, олар Ескі әлемдегі технологиялардан тәуелсіз дамыды. Кловис нүктесі – шамамен 13 000 жыл бұрын жасалған, Америкадағы Кейінгі Плейстоцен кезеңіне тән нүктелердің ең көп таралған мысалы.
V режим: Микролиттік өнеркәсіптер
5-ші режимдегі тас құралдар микролиттер жасауды қамтиды, олар негізінен сапқа бекітілген күрделі құралдарда қолданылды. Магдален мәдениеті осыған мысал. Мұндай технология кремний сияқты қолда бар материалдарды тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді, бірақ кішкентай жаңқаларды жасау үшін жоғары шеберлік қажет. Микролиттердегі маңызды жаңалық – өткір тас жиектерін ағаш немесе сүйек сапқа орнату болып табылады, себебі сап пайдаланушыны тас жиектерінен қорғайды және құралдың күшін арттырады.
Неолиттік өнеркәсіптер
Көне Жапонияда, тас құралдардың пайда болуы жапон палеолит кезеңімен (шамамен б.з.д. 40 000 – б.з.д. 14 000 жылдар) байланысты. Басқа жерлерде, тас құралдар неолит дәуірінде (шамамен б.з.д. 10 000 жылдан бастап) маңызға ие болды. Бұл ұнтақталған немесе жылтыратылған құралдар базальт, жаде, жадеит, көк тас және қабынуға жарамсыз риолит сияқты ірі ұсақталған материалдардан жасалған. Ағылшын көлдері аймағындағы көк тас өнеркәсібі маңызды болды және Лэнгдейл балта өнеркәсібі ретінде белгілі. Жерленген тас құралдарына ацздар, келттер және балталар кірді, олар еңбекті қажет ететін, ұзаққа созылатын, қайта-қайта абразивті тасқа үйкеу арқылы жасалды, көбінесе майлау үшін су қолданылды. Олардың жоңқа беттері болғандықтан, кейбір жерленген тас құралдар өсімдік тағамдарын ұнтақтау үшін қолданылды және олар қасақана пішін беру арқылы ғана емес, сонымен қатар пайдалану арқылы жылтыратылды. Мано – жүгері немесе астық ұнтақтау үшін метаттармен бірге қолданылатын қол тастар. Жылтырату балтаның механикалық күшін арттырды. Неолит дәуірінде, өсімдіктер мен мал шаруашылығы кеңінен дамыған кезде, орманды кеңінен тазалау үшін жылтыратылған тас балталар маңызды болды. Олар кеңінен таралған және алыс жерлерге саудаланып, өйткені ең жақсы тау жыныстары көбінесе жергілікті болды. Олар құрметті нысандарға айналды және жиі бұрынғы иелерімен бірге ұзын немесе дөңгелек обаларда жерленді. Неолит дәуірінде үлкен балталар тас тастан жасалған түйіндерден, «жартылай дайын» деп аталатын дөрекі пішіндегі түйіп жасау арқылы жасалған. Мұндай өнімдер кең аумақта саудаланды. Содан кейін, балта басын жасау үшін, бетіне тегіс жылтырлық беру үшін, олар жылтыратылды. Жылтырату өнімнің соңғы күшін арттырып қана қоймай, бастың ағашқа оңай енуіне мүмкіндік берді. Көптеген өнімдердің көзі болды, мысалы, Саффолк графтығындағы Граймс Грейвс, Суссекстегі Цисбери және Бельгиядағы Монс маңындағы Спиенс. Мысалы, Ұлыбританияда төмендік аймақтарда жергілікті пайдалану үшін кремнезден алынатын көптеген шағын карьерлер болды. Балта жасау үшін көптеген басқа тастар қолданылды, соның ішінде Лэнгдейл балта өнеркәсібі, сондай-ақ Пенменмаур және Тивебуллиаг сияқты көптеген басқа орындар. Лэнгдейлде көк тастың көптеген шығып кетулері пайдаланылды және тас алынған жерлер бұзылды. Орындарда қалдықтардың үйінділері, сондай-ақ қабылданылмаған жартылай дайын өнімдер табылды. Жылтырату құралдардың механикалық күшін арттырып, олардың қызмет ету мерзімін және тиімділігін ұзартты. Осы техникаларды қолдана отырып, көптеген басқа құралдар жасалды. Мұндай өнімдер ел ішінде және шетелде саудаланды.
Австралия аборигендерінің қолдануы
35 000 жыл бұрын жасалған тас балқылар Австралияда тас құралдарды қолданған ең ерте адамдарға жатады. Басқа тас құралдардың түрлері мен қолданылуы географиялық аймақтарға және түрлі австралиялық аборигендердің арасында әртүрлі болды, ал құралдардың пішіні мен құрылысы әртүрлі мәдени және тілдік топтарда өзгерді. Әртүрлі артефакттардың орналасқан жерлері, сондай-ақ геологиялық ерекшеліктер түрлі тілдік және мәдени топтардың жерлерінің аумақтық және мәдени шекараларын белгіледі. Олар сауда желілерін дамытып, әртүрлі мақсаттарда, соның ішінде құралдар, аспаптар және қару ретінде әртүрлі тастарды өңдеуде шеберлік танытты және мыңжылдықтар бойы өзгеріп жатқан ортаға бейімделу үшін тас құралдарын жетілдіріп келді. Бұл білім ауызша дәстүрлер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілді. Гундитжмара тайпасы (батыс Виктория) күрделі тас құралдарды қолданды. Жез тығыздарды кесу немесе сыпыру үшін бірден пайдалануға болады, бірақ кейде оларды қайрау үшін немесе жаңалау үшін «редукция» деп аталатын арнайы өңдеуден өткізетін. Солтүстік Австралияда, әсіресе Арнем жерінде, кварцит немесе жібек таспен соғылған тікбұрышты тас қабыршақ – «Лейлира пышағы» найза ұшы ретінде, сондай-ақ кейде ұзын пышақ ретінде қолданылды. Тасманияда найзалар мен тас балқылар болмады, бірақ ондағы халықтар климат пен ортаға бейімделген құралдарды қолданды, мысалы, шпонголитті пайдаланды. Солтүстік-батыс Австралияда кенгуру сүйегінен жасалған және таспен кестеленген кішкентай үшбұрышты «Кимберли нүктесі» қолданылды. 16 ғасырда оқталған қаруға арналған оқжапқыштардың пайда болуы арнайы пішінді оқжапқыштарға сұраныс тудырды. Оқжапқыш өндірісі кейбір жерлерде, соның ішінде Англияның Брэндон қаласында 20 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Неолиттен бері астық ұғыту тақталарында тас жарықтары қолданылып келеді және ауыл шаруашылығы механизацияланбаған және индустрияланбаған аймақтарда бүгінге дейін қолданылады. Отты шығару үшін шыны тәрізді тастар (күркіт, кварц, жасмық, агат) темір пирит немесе марказит тастарымен бірге қолданылды. Бұл индустриалды қоғамға дейінгі кезеңде от жағудың ең көп таралған тәсілі болды. Кейін тас болат, ферроцерий және тұспалдамалармен алмастырылды. Мамандық үшін шыны пышақтар әлі де жасалады және қолданылады, әсіресе микротомия деп аталатын техникада электронды микроскопия үшін жұқа кесінділерді кесу үшін. Жақсы өткірлікке ие болғандықтан, әрқашан жаңа кесілген пышақтар қолданылады. Бұл пышақтар жоғары сапалы шыныдан жасалған, бірақ шерт немесе обсидиан сияқты табиғи шикізаттардан емес. Обсидианнан жасалған хирургиялық пышақтар кейбір нәзік хирургиялық операцияларда әлі де қолданылады, өйткені олар хирургиялық пышақтарға қарағанда тіндерге аз зиян келтіреді және жаралар тез жазылады. 1975 жылы американдық археолог Дон Крэбтри өзінің денесінде операция жасағанда қолданған обсидиан скальпельдерін жасады.
Құрал тас
Археологияда, құрал тас – тас құралдар жасауға пайдаланылатын тас түрі.