Кіріспе

Сүтқоректілердің үй жануарларының бір түрі – құсбегіш (феррет).

Құсбегіш (Mustela furo) – мыстылар тұқымдасына жататын шағын, үйретілген түр. Құсбегіштің еуропалық жоталы (Mustela putorius) еуропалық жоталымен будандасып, буданды ұрпақтар тудыру қабілетінен, оның үйретілген түрі екені айқын көрінеді. Дене бітімі ұзын, жұқа болғандықтан, құсбегіштер басқа мыстыларға ұқсайды. Құйрығын қоса алғанда, олардың орташа ұзындығы шамамен; салмағы шамамен; ал жүндері қара, қоңыр, ақ немесе осы түстердің қоспасы болуы мүмкін. Бұл түрде жыныстық ерекшелік байқалады, аталықтары аналықтарынан айтарлықтай үлкен. Құсбегіштер ежелгі заманнан бері үйретілген болуы мүмкін, бірақ жазба деректердің аздығы және сақталғандардың сәйкессіздігіне байланысты пікірлер қарама-қайшы. Қазіргі заманғы зерттеулер бойынша, құсбегіштер спорт үшін, қоян аулау үшін (қазандық салу деп те айтады) өсірілген. Солтүстік Америкада құсбегіштер үй жануарлары ретінде кең таралды, АҚШ-та ғана бес миллионнан астам құсбегіш бар. Құсбегіштің иеленуіне қатысты заңнама әр аймаққа қарай өзгереді. Жаңа Зеландияда және басқа да кейбір елдерде, жоталы-құсбегіш будандарының жабайы колониялары жергілікті фаунаға келтірген зияндылығы үшін шектеулер қойылған. Сондай-ақ, құсбегіштер ғылыми зерттеулерде пайдалы жануар ретінде қолданылады, әсіресе нейробиология және жұқпалы аурулар, соның ішінде грипп зерттеулеріне үлес қосады. Үй шаруасындағы құсбегіштерді көбінесе Солтүстік Америкада кездесетін қара аяқты құсбегішпен (Mustela nigripes) шатастырады.

Этимология

"Ферет" атауы латын тіліндегі "furittus" сөзінен шыққан, ол "кішкентай ұры" деген мағынаны білдіреді. Бұл, фереттердің ұсақ заттарды жасырып алуға бейімділігіне сілтеме болуы мүмкін. Ежелгі ағылшын тілінде (англосаксон тілінде) бұл жануар "меарþ" деп аталған. "Fyret" сөзі 14 ғасырда латын тілінен орта ағылшын тіліне енген сияқты, ал "ferret" сөзінің қазіргі жазылуы 16 ғасырда пайда болды, немесе тарихи түрде "шаруашылық" деп те аталды. Кейбір сөздіктерде "besyness", "fesynes", "fesnyng" және "feamyng" сияқты басқа да ұжымдық атаулар кездеседі, бірақ олар, көбінесе, қате сөздер болып саналады.

Сипаттамалары

Құйрық-қойрықтардың дене пішіні мысықтарға тән, ұзын және жұқа болады. Олардың орташа ұзындығы құйрығымен қоса шамамен ... құрайды. Түктері қоңыр, қара, ақ немесе аралас түстерде кездеседі. Салмағы ... аралығында болады және жыныстық ерекшеліктері бар, аталықтары аналықтарынан айтарлықтай үлкен. Орташа жүктілік мерзімі 42 күн, ал аналықтары жылына екі-үш рет туады. Әдетте, бір туақта 3-тен 7-ге дейін балапандар болады, олар 3-6 аптадан кейін емшектен айырылады және 3 айда дербес болады. Олар шамамен 6 айда жыныстық жағынан жетіледі, ал орташа өмір сүру ұзақтығы 7-ден 10 жылға дейін. Құйрық-қойрықтар - индукциялық овуляторлар.

Мінез-құлық

Ферреттер күніне 14–18 сағат ұйықтап, таң және кешкі уақытта ең белсенді болады, яғни олар кермеуілді жануарлар. Егер оларды клеткада ұстаса, күнделікті жаттығу жасау және олардың табиғатын қанағаттандыру үшін сыртқа шығару керек; оларға кем дегенде бір сағат және ойнауға арналған орын қажет. Олардың жалғыз өмір сүретін тояқтардан айырмашылығы, көптеген ферреттер әлеуметтік топтарда жақсы тіршілік етеді. Олар аумақтық, ор қазуды жақсы көреді және қоршалған жерде ұйықтауды ұнатады. Басқа мустелидтер сияқты, ферреттердің анусының жанында иіс бездері болады, олардың шығарындылары иіс белгілеу үшін қолданылады. Ферреттер осы иіс бездерінен шығатын иіс арқылы жеке тұлғаларды, сондай-ақ таныс емес тұлғалардың жынысын тани алады. Ферреттер жеке тұлғаны және жынысты анықтау үшін зәрмен де белгілейді. Скункстер сияқты, ферреттер де қорқып немесе алаңдағанда иіс бездерінен шығарындыларды бөліп шығарады, бірақ иісі әлдеқайда нашар және тез тарап кетеді. АҚШ-тағы көптеген үй ферреттері иіссіз етіп сатылады (иіс бездері алынып тасталған). Ұлыбритания және басқа да Еуропа елдерінде иіссіз ету қажетсіз мүше алу деп саналады. Қуанғанда, олар "тояқтың соғыс биі" деп аталатын мінез-құлықты көрсетеді, ол қарбалас бүйірлі секірістер, секірулер және жақын жердегі заттарға соқтығысу сипатталады. Атауына қарамастан, ол агрессивті емес, керісінше, ойнауға шақыру. Бұл көбінесе ерекше жұмсақ қылықпен бірге жүреді, ол "дукинг" деп аталады. Қорқып қалғанда, ферреттер ысқырықтайды; ал ренжігенде, жұмсақ сыбылдайды.

Диета

Ферттер – міндетті ет жейтін жануарлар. Олардың жабайы ата-бабаларының табиғи рационы – ет, ішек-қарғы, сүйектер, тері, қауырсын және жүн сияқты ұсақ жемтің толық құрамынан тұрған. Ферттердің ас қорыту жүйесі қысқа, метаболизмі жылдам болғандықтан, олар жиі тамақтануы керек. Көбінесе еттен (жоғары сапалы мысық азығы да қоса, бірақ фиреттерге арналған арнайы азықтар көбірек қолжетімді және артықшылықты) тұратын құрғақ азықтар ең көп қоректік құндылықты ұсынады. Кейбір фиреттердің иелері фиреттерінің табиғи рационын жақындату үшін алдын ала өлтірілген немесе тірі жемті (мысықтар мен қояндар сияқты) беруі мүмкін. Фиреттердің ас қорыту жолында соқыр ішек болмайды, сондықтан олар өсімдік тағамын жақсы қорыта алмайды. Фиреттердің физиологиясы туралы көп мәлімет болмаған кезде, көптеген шаруалар мен жануарлар дүкендері фиреттердің рационына жеміс-жидектер сияқты тағамдарды ұсынған, бірақ қазір мұндай тағамдардың орынсыз екені және фиреттердің денсаулығына кері әсер ететіні белгілі. Фиреттер шамамен алты айлық болған кезде тағамға бейімделеді. Бұл ересек фиреттерге жаңа тағамдарды енгізуді қиынға түсіреді, тіпті азықтың маркасын ауыстыру да бала кезінде оны жемеген фиреттен қарсылыққа ұшырауы мүмкін. Сондықтан жас фиреттерді мүмкіндігінше көптеген әртүрлі тағам түрлерімен және дәмдерімен таныстыру қажет.

Денсаулық

Ферттерде бірнеше ерекше денсаулық проблемалары кездеседі. Ең көп таралғандары – бүйрек үсті бездері, ұйқы безі және лимфа жүйесінің қатерлі ісіктері. Бүйрек үсті безі ауруы, гиперплазия немесе қатерлі ісік түрінде болатын бүйрек үсті бездерінің өсуі, көбінесе ерекше түк түсіру, агрессияның күшеюі, несеп шығару немесе дефекация жасауда қиындықтар сияқты белгілермен диагностикаланады. Емдеуге зақымдалған бездерді хирургиялық жолмен алып тастау, мелатонин немесе деслорелин имплантаттары және гормоналды терапия кіреді. Бүйрек үсті безі ауруының себептеріне табиғи емес жарық циклдары, өңделген феррет тағамдарына негізделген диеталар және жастық шақтағы стерилизация жатады. Сондай-ақ, бүйрек үсті безі ауруының тұқым қуалайтын компоненті болуы мүмкін деген пікір бар. Инсулинома – ұйқы безінің аралдық жасушаларының қатерлі ісігі, ферреттерде ең көп кездесетін қатерлі ісік түрі. Ол көбінесе 4-5 жастағы ферреттерде кездеседі. Лимфома – ферреттердегі ең көп таралған қатерлі ісік. Феррет лимфосаркомасы екі түрде кездеседі: жасөспірім лимфосаркомасы – екі жасқа дейінгі ферреттерге әсер ететін жылдам өсетін түр және ересек лимфосаркомасы – төрттен жеті жасқа дейінгі ферреттерге әсер ететін баяу өсетін түр. Вирустық ауруларға иттің гаммасы, грипп және ферреттердің жүйелік коронавирусы жатады. Беттен басталып, иыққа дейін созылатын жолақ немесе толық ақ бас сияқты, «жалыз», «дала мысығы» немесе «панда» деп аталатын түк үлгісін құрайтын ақ түсті белгілері бар ферреттерде (ішінара немесе толық) конгениталды есту қабілетінің жоғалғаны (Waardenburg синдромына ұқсас) жиі кездеседі. Ақ түсті белгілері жоқ, бірақ түкте ерте сұрғын түс пайда болған ферреттер, қатты түсті түктері бар ферреттерге қарағанда, есту қабілетінің нашарлауына бейім. Көптеген альбинос ферреттер саңырау емес; егер альбинос ферретте саңыраулық пайда болса, бұл альбинизммен жасырылған ақ түк үлгісіне байланысты болуы мүмкін. Үй мысықтары сияқты, ферреттер де түк доптарынан және тіс ауруларынан зардап шегуі мүмкін. Ферреттер де ішек бітелуіне әкелетін бөтен заттарды шайнап жұтып қоюы мүмкін.

Үйсіндіру тарихы

Үй жануарларының көпшілігі сияқты, тояқтыларды адамдар үйретудің бастапқы себебі белгісіз, бірақ ол аң ауруға қатысы болуы мүмкін. Филогенетикалық зерттеулерге сәйкес, тояқ еуропалық тояқтан (Mustela putorius) тегін алып, солтүстік африкалық тарапынан шыққан болуы мүмкін. Митохондриялық ДНК талдауы тояқтылардың шамамен 2500 жыл бұрын үйретілгенін көрсетеді. Ежелгі египеттіктер тояқтыларды бірінші болып үйреткен деген болжам бар, бірақ тояқтының мумияланған қалдықтары табылмаған, оның иероглифі жоқ, сондай-ақ қазіргі кезде бұл аймақта тояқтар табиғатта кездеспейді, сондықтан бұл идея ықтималсыз көрінеді. Американдық сүтқоректілер қоғамы M. furo-ны жеке түр ретінде жіктейді. Римдіктер тояқтыларды аң аулау үшін пайдаланған болуы мүмкін. 1221 жылы моңғол империясының билеушісі Шыңғыс хан бүкіл аймақты жабайы жануарлардан тазарту мақсатында үлкен ауданда тояқтыларды қолданған. 1877 жылы Жаңа Зеландия фермерлері қоян популяциясын бақылау үшін елге тояқтыларды әкелуді талап етті, олардың өзі де адамдар әкелген болатын. 1879 жылы бес тояқ импортталды, ал 1882–1883 жылдары Лондоннан 32 партия тояқтар жіберілді, барлығы 1217 жануар. Олардың тек 678-і жағаға қонды, ал 198-і Мельбурннен (Австралия) жіберілді. Сапар барысында тояқтылар еуропалық тояқтармен шағылысып, жабайы ортада тіршілік ете алатын гибридтер пайда болды. 1884 және 1886 жылдары шамамен 4000 тояқ және тояқ гибридтері, 3099 мысық және 137 жоталар босатылды. Бұл жануарлар қоян популяциясы төмендегеннен кейін жергілікті фаунаға зиян келтіруі мүмкін деген алаңдаушылық туды, және Жаңа Зеландияның құс түрлері үшін осылай болды, олар бұрын сүтқоректі жануарлардың шабуылына ұшырамаған.

Құс аулау

Мыңжылдықтар бойы тояқтылардың негізгі қолданысы аң аулау, яғни “тояқты арқылы аулау” болған. Ұзын, жіңішке денелі және табиғатымен зейінді тояқтылар тесіктерге түсіп, кеміргіштерді, қояндарды және тышқандарды қуып шығаруға өте жақсы бейімделген. Рим тарихшылары Плиний мен Страбон Цезарь Августың б.з.д. 6 жылы Ливиядан Балеар аралдарына қоянның көбеюіне қарсы күресу үшін “viverrae” атты жануарларды жібергенін жазған; “viverrae” сөзі тояқтыларды, мысықтарды немесе жоталарды білдіруі мүмкін деп болжанады. Англияда 1390 жылы аң аулау үшін тояқтыларды пайдалануды салыстырмалы түрде байлармен шектеу туралы заң қабылданды: жылдық кірісі қырық шиллингтен кем жер иесі ешқандай грейхаунд немесе басқа ит ұстамайды, сондай-ақ тояқтыларды, торларды, қаптарды, арқандарды немесе аңдарды, қояндарды, түлкілерді немесе басқа да джентльмендердің аңдарын ұстауға немесе жоюға арналған басқа да құралдарды қолданбайды, әйтпесе он екі айға түрмеге жабылады. Тояқтылар алғаш рет 17 ғасырда Америка құрлықтарына әкелінді және 1860 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Америка батысындағы астық қоймаларын кеміргіштерден қорғау үшін кеңінен қолданылды. Олар әлі де кейбір елдерде, соның ішінде Ұлыбританияда аң аулау үшін қолданылады, онда қояндар шаруалар үшін зиянкес саналады. Бұл практика бірнеше елде заңсыз, себебі тояқтылар экологиялық тепе-теңдікті бұзуы мүмкін деп қорқады. 2009 жылы Финляндияда, бұрын тояқты арқылы аулау туралы білмеген Хельсинки қаласы қаладағы қоян популяциясын басқарылатын деңгейге дейін шектеу үшін тояқтыларды пайдалануды бастады. Бұл әдіс халық тығыз қоныстанған аймақтарда қояндарды атудан гөрі қауіпсіз және экологиялық зиянды емес деп есептелгендіктен таңдалды.

Үй жануарлары ретінде

АҚШ-та мысықшалар 1980 жылдарға дейін салыстырмалы түрде сирек үй жануарлары болды. Калифорния штатының құстар мен сүтқоректілерді сақтау бағдарламасы жүргізген үкіметтік зерттеуге сәйкес, 1996 жылға қарай АҚШ-та шамамен 800 000 мысықша үй жануарлары ретінде ұсталатын болды.

Реттеу

Австралия: Квинсленд және Солтүстік территорияда тояқтыларды үй жануарлары ретінде ұстауға тыйым салынған; Австралия астанасы территориясында лицензия талап етіледі. Бразилия: Микрочип таңбасы қойылып, стерильденген жағдайда ғана рұқсат етіледі. Жаңа Зеландия: 2002 жылдан бері, егер белгілі бір шарттар орындалмаса, Жаңа Зеландияда тояқтыларды сату, тарату немесе көбейту заңсыз. АҚШ: Көптеген АҚШ штаттарында тояқтыларға бұрын тыйым салынған, бірақ олар үй жануарлары ретінде танымал болған 1980 және 1990 жылдары көптеген заңдар күшін жойды. Заңсыз: Калифорнияда Балық және аң аулау кодексінің 2118-бабына сәйкес тояқтыларды ұстауға тыйым салынған; сондай-ақ Калифорния ережелері кодексінде, бірақ штаттың ветеринарлық дәрігерлеріне үй жануарлары ретінде ұсталатын тояқтыларға көмек көрсетуге тыйым салынбаған. "Гавайи заңына сәйкес, тояқтыларды үй жануарлары ретінде ұстауға қатаң тыйым салынған, себебі олар құтыру вирусын тарата алады"; Пуэрто-Рикода да осыған ұқсас заң бар. Нью-Йорк сияқты кейбір муниципалитеттер тояқтыларды ұстауға шектеулер қояды. Иллинойс және Джорджияда тояқтыны тек иелену үшін рұқсат қажет емес, бірақ оларды көбейту үшін рұқсат алу керек. Бұрын Техас штатының Даллас қаласында тояқтыларды ұстауға тыйым салынған, бірақ қазіргі Даллас қаласының жануарлар туралы кодексі тояқтыларды вакцинациялау ережелерін қамтиды. Висконсин штатында үй жануарлары ретінде тояқтыларды ұстауға рұқсат беріледі, бірақ заңдылығы муниципалитетке қарай өзгереді. Мысалы, Висконсин штатының Ошкош қаласында тояқтыларды жабайы жануарлар деп санайды және оларды қала шегінде ұстауға тыйым салады. Сондай-ақ, оларды штатқа әкелу үшін мемлекеттік ауыл шаруашылығы департаментінен импорт рұқсаты алу қажет. Жалпы құқық бойынша тояқтылар "жабайы жануарлар" деп есептеледі және олардың салдарынан келген жарақаттар үшін толық жауапкершілікке тартылады, бірақ бірнеше штат заң арқылы жалпы құқықты жоққа шығарып, тояқтыларды "үй жануарлары" деп санайды. Жапония: Хоккайдо префектурасында тояқтыларды жергілікті билік органдарында тіркеу керек. Басқа префектураларда шектеулер жоқ.

Басқа қолданыстар

Адам анатомиясы мен физиологиясымен көп ортақ белгілері болғандықтан, тояқтар биомедициналық зерттеулерде тәжірибелік нысандар ретінде кеңінен қолданылады. Вирусология, репродуктивті физиология, анатомия, эндокринология және нейронаука салалары жүрек-қан тамырлары ауруларын, тамақтануды, SARS және адам гриппі сияқты тыныс алу жолдары ауруларын, тыныс алу жолдары физиологиясын, кістік фиброзды және асқазан-ішек ауруларын зерттеу үшін тояқтарды пайдаланады. Тояқтар адам гриппін зерттеу үшін ерекше маңызды жануар моделі болып табылады және 2009 жылғы H1N1 (шошқа гриппі) вирусын зерттеуде қолданылды. Мұрын-жұтқыншақтан алынған сұйықтықпен мұрынға енгізілген тояқтарда басқа тояқтарға және зерттеушілерге жұғатын грипп дамиды. Тояқтармен жүргізілген шағын тәжірибелік зерттеуде мұрынға шашыратылатын спрей COVID-19 қоздырғышы SARS-CoV-2 коронавирусының таралуын тиімді түрде тоқтатқаны анықталды. Ұлыбританияда тояқтар жарысы көбінесе ауылдық жәрмеңкелер мен фестивальдерде кездеседі, онда адамдар құбырлар мен сым торлар арқылы белгіленген маршруттармен жүретін тояқтарға шағын ставкалары жасайды. Ақшалай ставкалар жасалса да, бұл шара негізінен ойын-сауық мақсатында, жылқы немесе грейхаунд жарыстары сияқты "кәсіби" ставкалық спорт түрлерінен өзгеше.

Терминология және бояу

Көптеген тояқтар альбинос болады, ақ түкті және қызғылт көзді, немесе жабайы ата-бабалары – жоталы мысықтың (polecat) әдеттегі қара маскалы сабыль түсін көрсетеді. Соңғы жылдары селекционерлер кең ауқымды түстер мен өрнектер шығарды. Түс – тояқтың бас қорғаушы түктерінің, астыңғы түктерінің, көздері мен мұрнының түсін білдіреді; ал өрнек – денедегі, маскадағы және мұрындағы түстің таралуы мен шоғырлануын, сондай-ақ бас немесе аяқтардағы ақ дақтарды (бар болған жағдайда) көрсетеді. Кейбір ұлттық ұйымдар, мысалы, Америка Тояқтар Ассоциациясы, осы айырмашылықтарды көрсету стандарттарында жіктеуге тырысты. Негізгі төрт түс бар: сабыль (шоколадты және қоңыр түстерді қоса), альбинос, қара көзді ақ (DEW, қара көзді ақ немесе BEW деп те аталады) және күміс. Тояқтың қалған барлық түстері осы төрт санаттың бірінің нұсқалары болып табылады.

Ваарденбург тәрізді бояу

Бетінде ақ жолағы немесе басы толық ақ түсті, әсіресе блейздер, бадджерлер және пандалар, Варденбург синдромына ұқсас туа біткен кемшілікке шалдығуы мүмкін. Бұл, басқа нәрселермен қатар, жатырда бас сүйегінің деформациясына, бас сүйегінің кеңеюіне, беттегі ақ белгілерге және жартылай немесе толық саңыраулыққа әкеледі. Waardenburg сияқты түсі бар тояқтардың 75 пайызына дейін саңырау болуы мүмкін деп есептеледі. Орта ғасырларда ақ түсті тояқтарды қалың өсімдіктер арасында оңай көруге болатындықтан, оларды жиі пайдаланған. Леонардо да Винчидің "Армины бар әйел" картинасы дұрыс таңбаланбаған болуы мүмкін; аң, мүмкін, аққұба емес, тояқ (армины – ақ қысқы түкпен жабылған аңның басқа атауы). Сол сияқты, королева Елизавета I-нің ермеңке портретінде оның үй жануары – тояғы, геральдикалық ермеңке нүктелерімен безендірілген. "Тояқтың кебесі" – 15 ғасырдың Бургундия, Франция кебесі, қазір Гласгоу мұражайы мен өнер галереясындағы Бюрелл коллекциясының бөлігі. Онда шаруалардың торлармен қоян аулап жүргені және ақ тояқтар бейнеленген. Бұл сурет Жаклин Геральдтың "Италиядағы Ренессанс киімдері" (1400–1500) кітабында қайта жарияланған. Гастон Фёбтың "Аң аулау кітабы" 1389 жыл шамасында жазылған, онда әртүрлі жануарларды қалай аулау керектігі, соның ішінде қоян аулау үшін тояқты қалай пайдалану керектігі түсіндірілген. Суреттерде әртүрлі түсті, тұмсықталған тояқтардың қоянды қуып, күтіп тұрған торларға тірі жеткізілуі көрсетілген.

Импорттық шектеулер

Австралия – Австралияға құйрықтарды әкелуге тыйым салынған. 2000 жылдың тамызында жасалған есеп, қазіргі кезде жағдайды өзгертуге жасалған жалғыз әрекет болып көрінеді. Канада – АҚШ-тан басқа кез келген жерден әкелінген құйрықтарға, Канаданың азық-түлік инспекциясы агенттігінің жануарлар денсаулығы басқармасынан импорттауға рұқсат алу қажет. АҚШ-тан келген құйрықтарға ветеринар дәрігердің қолы қойылған вакцинация туралы куәлік ғана қажет. Үш айдан кіші құйрықтарға импорт шектеулері қойылмайды. Еуропалық Одақ – 2004 жылдан бастап, иттер, мысықтар және құйрықтар Еуропалық Одақ шеңберінде «Үй жануарлары паспорты» арқылы еркін саяхаттауға құқылы. ЕО шекарасынан өту үшін құйрықтарға кемінде ЕО PETS паспорты және идентификациялық микрочип қажет (бірақ кейбір елдер татуировканы да қабылдайды). Вакцинация талап етіледі; көптеген елдерде қызыл жебеге қарсы вакцина, ал кейбіреулерінде қызыл жебеге қарсы вакцина және кірмелерге қарсы емдеу, кіруге 24-48 сағат бұрын қажет. Кей жағдайларда елге кірмес бұрын құйрықтар карантинге алынуы мүмкін. PETS туралы саяхат ақпаратын кез келген ЕО ветеринар дәрігерінен немесе үкіметтік веб-сайттардан алуға болады. Жаңа Зеландия – Жаңа Зеландия елге құйрықтарды импорттауға тыйым салды. Ұлыбритания – Ұлыбритания ЕО-ның PETS саяхат схемасы бойынша құйрықтарды қабылдайды. Құйрықтар микрочиппен белгіленуі, қызыл жебеге қарсы вакцина салынғандығы және тиісті құжаттармен қамтамасыз етілуі керек. Олар кіргенге дейін 24-48 сағат бұрын кірмелер мен таспа құрттарына қарсы емделуі керек. Сондай-ақ, олар бекітілген бағыттар арқылы келуі керек. ЕО-дан тыс жерлерден келген құйрықтар алты айлық карантинге жата алады.