Кіріспе

Селангор мемлекетінің билеушісінің қызметі мен тарихы, патшалық отбасы

Селангор сұлтаны (سلطان سلاڠور) – Малайзияның Селангор штатының конституциялық билеушісінің атағы, штат басшысы және Селангордағы ислам дінінің басшысы. Қазіргі монарх, Сұлтан Шарафуддин Идрис Шах, 2001 жылғы 22 қарашада әкесінің қазасынан кейін таққа отырды.

17431766: Алдын ала қалыптасу

Селангор сұлтандары Селебес аралының (қазіргі Сулавеси) оңтүстік бөлігіндегі Луву билеушілерінен таратылған Бугис әулетінен шыққан. Осы әулеттің ақсүйектері 18 ғасырдың басында Джохор-Риау сұлтанаты үшін болған дауға қатысып, ақырында Бендахара әулетінен шыққан Джохор сұлтаны Сүлеймен Бадрул Алам Шахқа Малакка әулетінен шыққан Раджа Кечилге қарсы толық қолдау көрсетті. Ол 1743 жылы ұлы Раджа Лумуды Селангор Ямтуаны етіп тағайындады.

1766-1875: Селангор сұлтандығының басталуы

Раджа Луму 1745 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін оның орнын баспады. Оның орнына, оның жақын туысы Даэнг Кембоджа Риаудың үшінші Ян ди Пертуан Мудасы болып тағайындалды. 1756 жылдың ақпан айында Жохор сұлтаны Сүлеймен Бадрул Алам Шах, Селангордың әлі де өзінің аумағының бөлігі екенін ескере отырып, оның немере інісі Раджа Махмудқа, өзінің ағасы Раджа Аламға қарсы азамат соғысында жеңіске жетуге көмектескеннен кейін, голландтарға Селангорда қалайы кенін өндіруге рұқсат берді. 1778 жылы сұлтан Салехуддин Шах қайтыс болғаннан кейін, оның орнын ұлы Раджа Ибрагим Мархум Салех иеленді, ол сол кезде Сұлтан Ибрагим Шах атағын алды. 1784 жылы ол голландтардың Куала-Селангорға жасаған шабуылында жеңіліске ұшырады, осыдан кейін Кота-Малаватиден кетуге мәжбүр болды. Бірақ, бір жыл ішінде Паханг сұлтандығының көмегімен оны қайта басып алды. Сұлтан Ибрагим Шах кейін Перак сұлтандығымен одақтасты, бірақ қарыздық даудан кейін одақ бұзылды. Ол өзінің билігі кезінде басшыларын тиянақты бақылай алмады, нәтижесінде Селангор бес жеке аумаққа бөлінді: Бернам, Куала-Селангор, Келанг, Лангат және Лукут. Оның тұсында Ампанг ауданында қалайы кен орындары ашылды, бұл халық пен мемлекетке табыс әкелді. 1866 және 1868 жылдары ол Клангтың билігін Раджа Абдуллаға, ал Лангатты Кедахтың Тунку Кудинге, екеуі де оның күйеу балалары болған, тапсырды. Сұлтан Абдул Самад 1898 жылдың ақпанында 93 жасында қайтыс болды және Джуградағы Макам Сұлтан Абдул Самадқа жерленді. Сұлтан Абдул Самадтың немересі Раджа Муда Сулейман ибн Әлмүрхүм Раджа Муда Муса 1898 жылы Селангордың бесінші сұлтаны болып, Сұлтан Аладдин Сулейман Шах атағын алды. Оның тұсында Куала-Лумпур мен Кланг қалаларында үйлер, дүкендер, жолдар мен теміржолдар көптеп салынды. Оның үлкен ұлы Тенгку Муса Эддин 1920 жылы мұрагер аталды, бірақ 1934 жылы сол кездегі британдық резидент Теодор Сэмюэл Адамстың құмар ойынға құмар екені туралы айыптауынан кейін қызметтен алынды. Сұлтан Сулейман бұл мәселені Британ колониялары жөніндегі мемлекеттік хатшыға жеткізді, бірақ нәтиже болмады. 1936 жылы оның үшінші ұлы Тенгку Алам Шах мұрагер болып тағайындалды. 1938 жылы Сұлтан Сулейманның орнын Сұлтан Хисамуддин Алам Шах атағымен Тенгку Алам Шах иеленді. Сұлтан Хисамуддин 1945 жылдың қыркүйегінде қайтадан билікке келді. Сол жылы ол Малайя Одағы туралы келісімге қол қойды, бірақ наразылық білдірді, сол кездегі Малайя билеушілерінің барлығы да осылай істеді. Кейіннен ол Малайя Одағының құрылуын қабылдамады және жоспарға қарсы болған малай ұлтшылдарын ашық қолдады. 1960 жылы Туанку Абдул Рахман қайтыс болғаннан кейін ол Малайзияның екінші Ян ди Пертуан Агонг болды. 1974 жылы ол Куала-Лумпур Федералды аумағы туралы келісімге қол қойды, осыдан кейін Малайзияда Федералды аумақ құрылды. Кейіннен ол осы оқиғаны еске алу үшін және Куала-Лумпур мен Селангор арасындағы шекараны белгілеу үшін Кота Дарул-Эхсан аркасының құрылысын тапсырды. Куала-Лумпур Федералды аумаққа айналғаннан кейін, ол Шах Аламды Селангордың жаңа астанасы деп жариялады. Бұл жер оның әкесі, Сұлтан Хисамуддин Алам Шахтың есімімен аталды. Оның ең маңызды мұрасы – Малайзиядағы ең үлкен мешіт, Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз мешіті. Сұлтан Салахуддин 1999 жылы он бірінші Ян ди Пертуан Агонг болып тағайындалды және 2001 жылы қайтыс болғанға дейін екі жыл бойы билік етті. Оның ұлы Тенгку Идрис Шах 2001 жылы таққа отырды және Сұлтан Шарафуддин Идрис Шах атағын алды.

Конституциялық рөл

Селангордың 1959 жылғы Конституциясының заңдарында Сұлтан (әлде, Оның Шаңырағы) Селангор штатының мемлекет басшысы және Ислам дінінің басшысы болып табылады. Сұлтанға адалдық серт беру рәсімі өтеді. "Дули Янг Маха Муля" – штат әнұраны, ал Сұлтанның суреті пошта маркаларында бейнеленеді. Ол штаттің атқару билігіне ие. Оның Шаңырағы малайлардың арнайы статусын және басқа да қауымдардың заңды мүдделерін сақтауға жауапты. Қажет болған жағдайда, Сұлтан Мемлекеттік атқару кеңесін тағайындайды, оның ішінде үкімет басшысы қызметін атқаратын Menteri Besar және Заң шығару жиналысының 4-тен 10-ға дейін мүшесін тағайындауға міндетті. Menteri Besar Сұлтан алдында ант беру рәсімінде ант қабылдап, қызметке кіріседі. Сондай-ақ, Сұлтан Мемлекеттік кеңес отырыстары алдында Menteri Besar-мен апта сайын кездесіп, отырыста талқыланатын мәселелер туралы хабардар болады.

Патшалық артықшылығы

Үкіметтің кейбір атқарушы билігі теориялық және номиналды түрде Егемендікке жүктеледі және патшалық құқық деп аталады. Оның Саналылығы мемлекеттік атқарушы кеңестің кеңесіне сәйкес әрекет етеді, бірақ ол келесілерді орындау кезінде өз дискрециясымен әрекет ете алады: Menteri Besar тағайындау, Заңнамалық жиналысты тарату туралы өтінішке келісім беруден бас тарту, Билеушілер кеңесінің отырысын шақыру туралы өтініш жасау (тек Олардың Саналылықтарының құқықтары, лауазымы, құрметтері және қадір-қасиеттері немесе діни амалдар, салт-дәстүрлер немесе рәсімдер туралы мәселелерде), ислам дінінің басшысы ретінде немесе малайлардың әдет-ғұрыптарына қатысты кез келген функция, мұрагерді (немесе мұрагерлерді), жұбайын, регентті немесе Регенттік кеңесін тағайындау, адамдарды малайлық дәстүрлі шендеріне, атақтарына, құрметтеріне, қадір-қасиеттеріне тағайындау және оларға қатысты корольдік функцияларды белгілеу, сондай-ақ корольдік сарайларды және резиденцияларды реттеу. Сұлтан сонымен қатар мемлекетте жасалған кез келген құқық бұзушылыққа кешірім беруге құқылы. Тек Сұлтан ғана атақтар мен құрметтерді беруге, Селангор Корольдік кеңесімен кеңескеннен кейін лайық деп тапқандарға құрмет пен қадір-қасиет ордендерін және белгілерін тағайындауға құқылы. Ол сондай-ақ өзі немесе оның үстемдігімен берілген кез келген атақтан және орденнен адамды төмендетуге құқылы. Сұлтан Хисамуддин Алам Шах және Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах Малайзияның екінші және он бірінші Ян ди Пертуан Агонгтары болды.

Мұрагерлік

Селангор сұлтандығының мұрагерлік тәртібі әке шежіресі бойынша үлкен ұлының құқығымен анықталады. Ешбір әйел билеуші бола алмайды, және әйел желісінен тараған ұрпақтар мұрагерлікке қатыстырылмайды. Селангордың 1959 жылғы Конституциясының заңдарына (малай тілінде: Undang undang Tubuh Negeri Selangor 1959) сәйкес, Селангор сұлтаны малай ұлтынан, патшалық қанынан, Селангор сұлтанының ұрпағынан, ер адам және мұсылман болуы тиіс. Мұрагер ханзада да осы ережеге бағынады. Конституцияда сұлтанның Сұлтан Хисамуддин Алам Шахтың әулетінен болуы керек екендігі көрсетілген, егер оның әулетінен лайықты ұрпақтар қалмаса, онда сұлтан Сұлтан Алауддин Сүлеймен Шахтың әулетінен таңдалады, және осылай жалғасады. Ұрпақтардың тізімі, туыстық байланысының жақындығы бойынша төмендейтін ретпен: Сұлтан Хисамуддин Алам Шах, Сұлтан Алауддин Сүлеймен Шах, Сұлтан Абдул Самад, Сұлтан Ибрагим Шах, Сұлтан Салехуддин.

Стильдер мен атаулар

Билеуші ханзаданың титулы – Дули Янг Маха Мулия Сұлтан да Ян ди Пертуан Селангор Дарул-Эхсан Серта Сегала Дараха Таклукня, яки Селангор Дарул-Эхсан мемлекетінің және оның барлық тәуелді аймақтарының сұлтаны және билеушісі, «Патшалық Билігі» атағымен. Мысалы, қазіргі егеменнің толық стилі мен атағы: «Дули Янг Маха Мулия Сұлтан Шарафуддин Идрис Шах Альхадж ибни Марқұм Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах Альхадж, Сұлтан да Ян ди Пертуан Селангор Дарул Эхсан Серта Сегала Даерах Таклукня» немесе ағылшын тілінде: «Оның Патшалық Билігі Сұлтан Шарафуддин Идрис Шах Аль Хадж ибни Марқұм Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах Аль Хадж, Селангордың және оның егемендік тәуелді аймақтарының сұлтаны және егемен билеушісі». Мұрагер «Дули Янг Терамат Мулия Раджа Муда Селангор Дарул Эхсан» атағын және «Патшалық Билігі» атағын пайдаланады.