Кіріспе

Белгілі бір тақырыпты білдіретін мағынасы бойынша топтастырылған сөздер жиынтығы. Тіл білімінде семантикалық өріс – белгілі бір тақырыпты білдіретін мағынасы бойынша топтастырылған сөздердің лексикалық жиынтығы. Бұл термин антропология, есептеу семиотикасы және техникалық экзегез салаларында да қолданылады.

Анықтама және қолдану

Бринтон (2000: 112-бет) «семантикалық өріс» немесе «семантикалық домен» ұғымын анықтап, тіл біліміндегі осы ұғымды гипонимиямен байланыстырады:

Гипонимия ұғымымен байланысты, бірақ көбірек еркін анықталатын нәрсе – семантикалық өріс немесе домен ұғымы. Семантикалық өріс – бір-бірімен байланысты сөздер жиынтығы арқылы бейнеленген шындықтың бір бөлігін көрсетеді. Семантикалық өрістегі сөздер ортақ семантикалық ерекшелікке ие. Жалпы және түйсікті сипаттамасы бойынша, семантикалық өрістегі сөздер міндетті түрде синонимді болмаса да, барлығы бірдей жалпы құбылыс туралы сөйлеу үшін қолданылады. Синонимия семема немесе семемен ортақ болуды қажет етеді, ал семантикалық өріс – оларды қоршаған кеңірек аймақ. Сөздің мағынасы, ішінара, сол түсінік саласындағы басқа сөздермен байланысына тәуелді. Семантикалық өрістердің түрлері мәдениеттен мәдениетке өзгереді, ал антропологтар оларды әртүрлі мәдени топтардағы сенімдер жүйесі мен ойлау ерекшеліктерін зерттеу үшін пайдаланады.

Тарих

Семантиканың өрістік теориясының бастауы 1930 жылдары Йост Триер енгізген лексикалық өрістік теория болып табылады, бірақ Джон Лайонстың сөзіне сәйкес, оның тарихи түбірлері Вильгельм фон Гумбольдт пен Иоганн Готфрид Гердердің идеяларында жатыр. Сью Аткинс және Чарльз Дж. Филлмор 1990 жылдары семантикалық өрістік теорияға альтернатива ретінде кадрлық семантиканы ұсынды.

Семантикалық ауысулар

Берілген сөздің мағыналық өрісі уақыт өте келе өзгеріп отырады. "Man" ағылшын сөзі бұрын тек "адамзатты" білдірсе, бүгінде ол негізінен "есейген еркек" деген мағынаны білдіреді, бірақ оның мағыналық өрісі кейбір жағдайларда жалпы "адам" ұғымына дейін кеңейеді (Mannaz қараңыз). Мағыналық өрістердің қабаттасуы, әсіресе аудармада, мәселе тудырады. Көп мағыналы сөздер (полисемиялық сөздер деп аталады) көбінесе, олардың барлық нюанстарымен бірге, аудару мүмкін емес. Мұндай сөздер аударманың орнына көбінесе қарыз сөз ретінде алынады. Мысалдарға "chivalry" (сөзбе-сөз "ат мінеру шеберлігі", "атты әскермен" байланысты), "dharma" (сөзбе-сөз "тіреу", "қолдау") және "taboo" жатады.

Антропологиялық дискурс

Семантикалық өріс теориясы антропология ғылымының дискурсын қалыптастырды, өйткені Ингольд (1996: 127-бет) былай деп жазады:

Семиология, әрине, семантикадан өзгеше. Семиология белгілердің бір-бірімен байланыста мағынаға ие деген тұжырымға негізделген, сондықтан бүкіл қоғам байланысты мағыналардан құралған. Алайда, семантикалық өрістер бір-біріне қарсы тұрмайды, сондай-ақ олардың ерекшелігі осы арқылы қалыптаспайды, тіпті олардың шекарасы да анық емес. Керісінше, семантикалық өрістер үнемі біріне-бірі ағылып жатады. Мысалы, дін саласын анықтасам, ол тез арада этникалық идентичность, содан кейін саясат, жеке тұлға және т.б. салаларына ұласады. Семантикалық өрістерді нақтылайтын кезде адамдар белгілі бір шектеулер қойып, нені қабылдау керектігін және нені қабылдамайтынын анықтайды.