Вербенон: Қайын қабық қоңызына қарсы күрес және басқа да қолданыстары

Кіріспе

Вербенон – әр түрлі өсімдіктерде табиғи түрде кездесетін терпен тобына жататын табиғи органикалық қосылыс. Бұл химиялық заттың өзіне тән жағымды иісі бар. Өсімдіктердің құрамында табиғи түрде болатын вербенон және оның ұқсас заттары жәндіктердің феромондары болып табылады. Атап айтқанда, ұзақ сақтауға арналған матрицада дайындалған вербенон, тау шыршасы және оңтүстік шыршасы сияқты қабық қоңыздарын бақылауда маңызды рөл атқарады.

Жәндіктерді жою үшін пайдалану

Оңтүстік қарағай қоңызы (Dendroctonus frontalis) – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысындағы қарағай ағаштары үшін үлкен қауіп төндіретін қабық қоңызы. Оның көбею циклын белгілі бір табиғи химиялық заттардың, оның ішінде вербенонның әртүрлі арақатынастары реттейді. Көбею үшін қарағай қабық қоңыздары көптеп, тірі қарағай ағаштарында жиналады. Шабуылдың бастапқы кезеңінде, зақымдалған ағаштар мен қоңыздар шығаратын түрлі химиялық заттар сол түрдің қоңыздарын тартады. Ересек қоңыздар мен дернәсілдердің саны ағаш көтере алатын максималды деңгейге жеткенде, антиагрегациялық сигнал беретін химиялық заттар, яғни вербенон, бөлінеді, бұл қосымша қоңыздардың ағашқа қонуы және шабуыл жасауы мүмкіндігін азайтады. Орман шаруашылығы мамандары Оңтүстік қарағай қабық қоңызының таралуын бақылау үшін көбінесе зақымдалған және жақын орналасқан сау ағаштарды кесіп түсіреді, кейде оларды өртеді. Содан кейін олар вербенон қоспаларын жақын маңдағы, сезімтал сау ағаштарға қолданады, осылайша қоңыздарды қорқытып, оларды шатастырады. Вербенон тау қарағай қоңызының (Dendroctonus ponderosae) таралуын басқару үшін де қолданылады. Тау қарағай қоңызы, Dendroctonus ponderosae Hopkins – Солтүстік Американың батысында ағаштардың кең ауқымда қурауына себеп болатын маңызды орман жәндігі, ол вербенонды таниды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінде ағаштарды қорғау үшін вербенонның бірнеше формуласы тіркелген. Ағаштарды қорғау тиімділігінің төмендеуіне себеп, мысалы, 50 пайыздан астам ағаштардың зақымдалған аймақтарда жұқтырушы жәндіктердің тым көп болуы болуы мүмкін. Вербенонға репеллент ретінде жауап берудің жоғалуы вербенон құрылғыларының қандай да бір кемшілігінен емес, керісінше, қоңыздардың биологиясына тән жауап болып табылады, бұл оларға тіпті экстремалды жағдайларда да көбейе беруге мүмкіндік береді. Вербенон лавр гүлін қоздыратын саңырауқұлақтың тасымалдаушысы – қызылбай амброзия қоңызын (Xyleborus glabratus) басқару үшін де қолданылады. Ормандықта жүргізілген 9 айлық сынақ қызылбайға қонған қоңыздардың санының және қызылбайдың өлімінің азайғанын көрсетті.

The southern pine beetle (Dendroctonus frontalis), a bark beetle, is a major threat to pine trees in the southeastern United States. Its reproductive cycle is controlled by varying ratios of certain natural chemicals, including verbenone. To reproduce, pine bark beetles aggregate in large numbers in their host pine trees. At the beginning of an attack, various chemicals produced by infested trees and by the beetles attract additional beetles of the same species. When the numbers of adults and larvae approach the maximum that the tree can support, antiaggregation signal chemicals, i. e., verbenone, are produced, reducing the likelihood that additional beetles will land and attack the tree. Forest managers frequently try to control infestations of the Southern pine bark beetle by cutting down and sometimes burning infested trees and nearby healthy trees. They then place verbenone formulations on nearby susceptible healthy trees to repel and confuse the beetles. Verbenone is also used to manage mountain pine beetle (Dendroctonus ponderosae) infestations. Verbenone is recognized by the mountain pine beetle, Dendroctonus ponderosae Hopkins, a notable forest insect capable of causing extensive levels of tree mortality in western North America. Several formulations of verbenone have been registered with the U. S. Environmental Protection Agency for tree protection. Failures in tree protection efficacy can be seen in situations where there is an excessive population of infesting insects, for example an area which contains more than 50 percent infested trees. Loss of response to verbenone as a repellent is not due to any particular failure of the verbenone devices but is instead a response innate to the biology of the beetles which allows populations to continue flourishing even in situations of extreme environmental stress. Verbenone is also used to manage redbay ambrosia beetle (Xyleborus glabratus) the vector of the fungus that causes laurel wilt. A 9 month trial in forest demonstrated a reduction in the number of beetles landing on redbay and a reduction in redbay mortality

Басқа қолданыстар

Оның жағымды хош иісінің арқасында вербенон (немесе вербенонға жоғары құрамдас эфир майлары) парфюмерияда, ароматерапияда, шөп шайларында, дәмдеуіштерде және дәстүрлі медицинада қолданылады. (−) Вербенон levoverbenone деген атпен жөтелді басатын дәрі ретінде пайдаланылады. Вербенонның микробқа қарсы қасиеттері болуы мүмкін.