Кіріспе

Маори дәстүрінде Нгаторо и раңги (Ngātoro) – маори халқының Жаңа Зеландияны (Аотеароа) мекендеу кезінде белгілі болған тохунга (жұбын) есімi. Ол Хаваикиден Арава каноеімен келген маори халқының бабасы және оның Таупо көлі төңірегіндегі және жанартаулық үстірттегі саяхаттары Нгати Туваретоның осы аймақтарға құқығының негізі болып табылады.

Раңгиатея

Нгаторо и раңги Ракаури мен Хинеруархангидің ұлы болып, Раңгиатеядағы Те Вайтоада өсті. Ол Нгати Охомаиранги тайпасының ұрпағы және Раңгиатеядағы Тапутапуатеа марайының бас діни қызметкерінің тікелей мұрагері болды. Оның Айтутаки, Раротонга, Раңгиатеа (Раиатеа) және осы аймақтағы басқа да аралдармен ата-бабалық байланысы болды. Охомаирангидің әкесі Пуха о раңги, Те Арава халқының түп атасы болды. Ол Тапутапуатеа марайында діни қызметкер және теңізші ретінде оқыды, сондай-ақ білімі мен мәртебесімен танымал болды. Ол Хавайки аралдарына көптеген сапарлар жасады және, ақырында, ең құдіретті құдайларды алып жүруге манна (билік немесе құқық) берілген күшті бас діни қызметкер болды. Нгати Охомаиранги халқы екі топқа бөлінді. Хавайкидегі әртүрлі шайқастардан кейін бұл екі топ Жаңа Зеландияға (Аотеароа) көшіп баруға шешім қабылдады және екі үлкен вака (кеме) – Тайнуи мен Араваны салуға кірісті.

Аотеароаға саяхат

Тайнуи вакасы мен Те Арава вакасы салынған кезде, Нгаторо и раңгинің Хауаикиден Жаңа Зеландияға дейінгі саяхатында Тайнуи канойын басқаруы тиіс болған. Екі вака кемесі деңізге жіберілмес бұрын алғашқы сынақтар үшін бірге бекітілді. Бірақ Тама те капуа, Нгаторо и раңгиді әйелімен бірге Те Араваға шақырып, ваканың ашық суға шығуына мүмкіндік беретін соңғы рәсімдерді орындауға көндірді. Осы кезде Тама те Капуа өз экипажына ашық суға баруға бұйрық берді, осылайша Нгаторо и раңги мен оның әйелі ұрланды. Сапар барысында Нгаторо и раңгидің әйелі Кеароа, Тама те капуаның қорлауына ұшырады. Сондықтан Нгаторо и раңги, Арава канойын Те Корокоро о Те Паратаға (Те Паратаның тамағы), орта теңіздік айналма жолына қарайтын дауылды шақырды. Тек әйелдер мен балалардың шырылдауы оның жүрегін қозғалтқанда ғана Нгаторо и раңги мойынсұнып, каноені қауіпсіз шығарып жіберді.

Солтүстік аралдың орта бөлігі

Жаңа Зеландияға (Аотеароа) жеткенде Нгаторо и раңги Те Ава о те Атуа (Матата маңы) қаласындағы вакадан шығып, ішкі аймаққа қарай бет алды. Ол жол жүріп бара жатқанда, аяғын басқан жерде су бұлақтары пайда болды. Бұл бұлақтар бүкіл аймақта, мысалы, Роторуа көлдері ауданында, Токаануға дейін көрінеді. Ол сондай-ақ, таулы жерлерде патупайарехи (адам сияқты рухтар) орналастырды. Таравера жазығынан өтетін Нгаторо и раңги Те Тама хой есімді ерекше бір тұлғаға тап болды. Ол Нгаторо и раңгиге қарсы зұлым сиқыр жіберген жын (атуа) еді. Нгаторо и раңги жынмен күресіп, оны жеңді. Нгаторо и раңги аяғын соғып, Те Тама Хойды жерлеген таудың ішінде үңгір ашты. Сол үңгір Таравера тауының жанартаулық жарығына айналды. Нгаторо и раңги ақырында Таупо көліне (Таупо нуи а Тиа) жетіп, оңтүстікке қарап, өзіне ең жақын тау – Таухараға көтерілуді шешті және көрген жерін иелену үшін Таупо нуи а Тиаға қарады. Ол алғашқы тауға өзімен бірге саяхаттап келген құлы Нгаурухоемен бірге көтеріліп, оны Тонгариро деп атады (атауының мағынасы – «оңтүстікке қарайтын»), содан кейін оларды салқын оңтүстік желдің әкелген қарлы бораны шарлады. Өлімге жақындаған Нгаторо и раңги Хауаикиден келген, бірақ Ақ аралда (Вакари) қалған екі қарындасына, Куивай мен Хаунгароаға, Хауаикиден әкелген қасиетті отты жіберуге шақырды. Олар осылай істеді, геотермалдық отты екі таниуха (қуатты рухтар) түрінде жіберді – Те Пупу және Те Хоата. Бұл екі таниуханың іздері Тынық мұхитынан бастап Таупо жанартау аймағының астына дейін созылған геотермалдық от желісін құрды. Бұл көрініс Вакаариден Токаануға дейін және Тонгариро массивіне дейін созылған көптеген жанартаулар мен ыстық бұлақтарда көрінеді. От Нгаторо и раңгиді тоңудан құтқару үшін уақытында келді, бірақ Нгаторо и раңги оған от беру үшін бұрылғанда Нгаурухое осы уақытқа дейін қайтыс болған еді. Сөйтіп, Нгаурухое бүгін көріп отырған жанартаулық конус ретінде мұздап қалды. Нгаторо и раңги Солтүстік аралдың Орталық жазығында көптеген жерлерге ат қойып, осы аймақты ұрпақтарының атынан иеленді, олар ақырында Нгати Туваретоа руының қамқорлығымен қайта оралатын болды. Пиханга, Руапеху, Тонгариро және Нгаурухое тауларының айналасындағы бұлттардың көптігіне байланысты, Нгаторо и раңги бұл кезде Шөл жолының жағын білмеді, сондықтан Нгати Туваретоаның шекаралары Руапеху тауының бір жағы ғана, ал екінші жағы Ухангуи тайпалық аймағының бір бөлігі.

Кейінгі сапарлары

Нгатороранги ақырында Орталық Солтүстік аралды тастап, Те Арава вакасын тоқтату рәсімдерін орындау үшін Макетуға қайтып келді, содан кейін Мотити аралына қоныстанды. Бірақ, қайын інісі Манайя айтқан қарғыс салдарынан Нгатороранги Хаваикиге жорық жасады және Ихумото мотокия шайқасында Манайяны жеңді. Нгатороранги Тонгарева аралында ұлын қалдырды. Содан кейін Нгатороранги Жаңа Зеландияға оралып, Мотити аралын бекітті, онда Манайя оған шабуыл жасады. Манайя және оның бүкіл әскері Нгаторорангинің күшті сиқырларымен Те Апутахи а Пава деп аталатын үлкен дауылды көтеріп, қырылды. Дәстүр бойынша, қарт Нгатороранги Тайнуи вакасын басқарған туысы Хотуроаға бару үшін Каухиаға сапар жасауға тырысты, бірақ ол соңғы пунктіне жетпеді. Көп жылдар өткен соң оның сүйектері Уайкато өзенінен табылған, оның жүзіндегі татуировкасы (тамоко) әлі де танылды. Оның денесі қайда жерленгені белгісіз, Каухиа және Мотити аралы екеуі де мүмкін жерлер ретінде қарастырылады.

Нғати Туваретоның Манасы

Ngāti Tūwharetoa академигі Хемопереки Симон Ngāti Tūwharetoa-ның, әсіресе mana whenua және mana motuhake-інің манасы Ngātoro i rangi-нің келгенінен бастау алатынын, ал бұл мәдени тұрғыдан Пхуивахиненің moteatea арқылы, атап айтқанда Te Toko үшін жазылған махаббат әні, немесе көбінесе "Ka Eke ki Wairaka" деп белгілі болған әні арқылы ең жақсы көрсетіледі деп жазды.

"Екеуі де бір-біріне жақын"

Осы мотеатеядан келесі жолдар Ңгаторо и раңги тарихына қатысты. Қаты ау, мен туған жеріме қайтайын,
Корoпупу суы осыдан алынған,
Хавайкиде Ңгатороиранги,
Оның қарындастары Те Хоата, Те Пупу,
Тоңгарирода жанып, терімді жылытты.