Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори дәстүрінде Нгаторо и раңги (Ngātoro) – маори халқының Жаңа Зеландияны (Аотеароа) мекендеу кезінде белгілі болған тохунга (жұбын) есімi. Ол Хаваикиден Арава каноеімен келген маори халқының бабасы және оның Таупо көлі төңірегіндегі және жанартаулық үстірттегі саяхаттары Нгати Туваретоның осы аймақтарға құқығының негізі болып табылады.
In Māori tradition, Ngātoro i rangi (Ngātoro) is the name of a tohunga (priest) prominent during the settling of New Zealand (Aotearoa) by the Māori people, who came from the traditional homeland Hawaiki on the Arawa canoe. He is the ancestor of Ngāti Tūwharetoa and his travels around Lake Taupō and up onto the Volcanic Plateau are the basis of Ngāti Tūwharetoa's claim to those regions.
Раңгиатея
Нгаторо и раңги Ракаури мен Хинеруархангидің ұлы болып, Раңгиатеядағы Те Вайтоада өсті. Ол Нгати Охомаиранги тайпасының ұрпағы және Раңгиатеядағы Тапутапуатеа марайының бас діни қызметкерінің тікелей мұрагері болды. Оның Айтутаки, Раротонга, Раңгиатеа (Раиатеа) және осы аймақтағы басқа да аралдармен ата-бабалық байланысы болды. Охомаирангидің әкесі Пуха о раңги, Те Арава халқының түп атасы болды. Ол Тапутапуатеа марайында діни қызметкер және теңізші ретінде оқыды, сондай-ақ білімі мен мәртебесімен танымал болды. Ол Хавайки аралдарына көптеген сапарлар жасады және, ақырында, ең құдіретті құдайларды алып жүруге манна (билік немесе құқық) берілген күшті бас діни қызметкер болды. Нгати Охомаиранги халқы екі топқа бөлінді. Хавайкидегі әртүрлі шайқастардан кейін бұл екі топ Жаңа Зеландияға (Аотеароа) көшіп баруға шешім қабылдады және екі үлкен вака (кеме) – Тайнуи мен Араваны салуға кірісті.
Ngātoro i rangi was the son of Rakauri and Hineruarangi and was raised at Te Vaitoa in Rangiātea. He was descended from the Ngāti Ohomairangi tribe and was direct successor to the high priest of Taputapuatea marae at Rangiātea. He also had ancestral connections to Aitutaki, Rarotonga, Rangiātea (Ra'iatea) and other islands in the area. Puha o rangi, the father of Ohomairangi, was the progenitor of all of the Te Arawa people. He was trained at Taputapuātea marae as a priest and navigator and was renowned for his skills and status. He made a number of journeys around the islands of Hawaiki and eventually rose to become a powerful high priest with the mana (authority or right) to carry the most powerful of deities. The people of Ngāti Ohomairangi formed two divisions. After the various battles in Hawaiki these two divisions decided to participate in the migration to New Zealand (Aotearoa), and set about building the two great waka (ships) Tainui and Arawa.
Аотеароаға саяхат
Тайнуи вакасы мен Те Арава вакасы салынған кезде, Нгаторо и раңгинің Хауаикиден Жаңа Зеландияға дейінгі саяхатында Тайнуи канойын басқаруы тиіс болған. Екі вака кемесі деңізге жіберілмес бұрын алғашқы сынақтар үшін бірге бекітілді. Бірақ Тама те капуа, Нгаторо и раңгиді әйелімен бірге Те Араваға шақырып, ваканың ашық суға шығуына мүмкіндік беретін соңғы рәсімдерді орындауға көндірді. Осы кезде Тама те Капуа өз экипажына ашық суға баруға бұйрық берді, осылайша Нгаторо и раңги мен оның әйелі ұрланды. Сапар барысында Нгаторо и раңгидің әйелі Кеароа, Тама те капуаның қорлауына ұшырады. Сондықтан Нгаторо и раңги, Арава канойын Те Корокоро о Те Паратаға (Те Паратаның тамағы), орта теңіздік айналма жолына қарайтын дауылды шақырды. Тек әйелдер мен балалардың шырылдауы оның жүрегін қозғалтқанда ғана Нгаторо и раңги мойынсұнып, каноені қауіпсіз шығарып жіберді.
When the Tainui waka and Te Arawa waka were constructed it was intended that Ngātoro i rangi should command the Tainui canoe in its journey from Hawaiki to New Zealand. The two waka were anchored together for the initial sea tests before launching. However, Ngātoro i rangi was persuaded by Tama te kapua to come aboard Te Arawa with his wife to perform the final rituals that would allow the waka to make for open water. While this was happening Tama te kapua ordered his crew to head for open water, and thus Ngātoro i rangi and his wife were kidnapped. During the course of the voyage, Kearoa, the wife of Ngātoro i rangi, had been insulted by Tama te kapua. So, Ngātoro i rangi called upon a storm to drive the Arawa into Te Korokoro o Te Parata (The throat of Te Parata), a mid ocean whirlpool. It was only when the shrieks of the women and children moved his heart with pity that Ngātoro i rangi relented, and let the canoe emerge safely.
Солтүстік аралдың орта бөлігі
Жаңа Зеландияға (Аотеароа) жеткенде Нгаторо и раңги Те Ава о те Атуа (Матата маңы) қаласындағы вакадан шығып, ішкі аймаққа қарай бет алды. Ол жол жүріп бара жатқанда, аяғын басқан жерде су бұлақтары пайда болды. Бұл бұлақтар бүкіл аймақта, мысалы, Роторуа көлдері ауданында, Токаануға дейін көрінеді. Ол сондай-ақ, таулы жерлерде патупайарехи (адам сияқты рухтар) орналастырды. Таравера жазығынан өтетін Нгаторо и раңги Те Тама хой есімді ерекше бір тұлғаға тап болды. Ол Нгаторо и раңгиге қарсы зұлым сиқыр жіберген жын (атуа) еді. Нгаторо и раңги жынмен күресіп, оны жеңді. Нгаторо и раңги аяғын соғып, Те Тама Хойды жерлеген таудың ішінде үңгір ашты. Сол үңгір Таравера тауының жанартаулық жарығына айналды. Нгаторо и раңги ақырында Таупо көліне (Таупо нуи а Тиа) жетіп, оңтүстікке қарап, өзіне ең жақын тау – Таухараға көтерілуді шешті және көрген жерін иелену үшін Таупо нуи а Тиаға қарады. Ол алғашқы тауға өзімен бірге саяхаттап келген құлы Нгаурухоемен бірге көтеріліп, оны Тонгариро деп атады (атауының мағынасы – «оңтүстікке қарайтын»), содан кейін оларды салқын оңтүстік желдің әкелген қарлы бораны шарлады. Өлімге жақындаған Нгаторо и раңги Хауаикиден келген, бірақ Ақ аралда (Вакари) қалған екі қарындасына, Куивай мен Хаунгароаға, Хауаикиден әкелген қасиетті отты жіберуге шақырды. Олар осылай істеді, геотермалдық отты екі таниуха (қуатты рухтар) түрінде жіберді – Те Пупу және Те Хоата. Бұл екі таниуханың іздері Тынық мұхитынан бастап Таупо жанартау аймағының астына дейін созылған геотермалдық от желісін құрды. Бұл көрініс Вакаариден Токаануға дейін және Тонгариро массивіне дейін созылған көптеген жанартаулар мен ыстық бұлақтарда көрінеді. От Нгаторо и раңгиді тоңудан құтқару үшін уақытында келді, бірақ Нгаторо и раңги оған от беру үшін бұрылғанда Нгаурухое осы уақытқа дейін қайтыс болған еді. Сөйтіп, Нгаурухое бүгін көріп отырған жанартаулық конус ретінде мұздап қалды. Нгаторо и раңги Солтүстік аралдың Орталық жазығында көптеген жерлерге ат қойып, осы аймақты ұрпақтарының атынан иеленді, олар ақырында Нгати Туваретоа руының қамқорлығымен қайта оралатын болды. Пиханга, Руапеху, Тонгариро және Нгаурухое тауларының айналасындағы бұлттардың көптігіне байланысты, Нгаторо и раңги бұл кезде Шөл жолының жағын білмеді, сондықтан Нгати Туваретоаның шекаралары Руапеху тауының бір жағы ғана, ал екінші жағы Ухангуи тайпалық аймағының бір бөлігі.
Upon reaching New Zealand (Aotearoa) Ngātoro i rangi left the waka at Te Awa o te Atua (near Matata) and headed inland. As he went about, springs of water appeared where he stamped his foot. These springs are stills seen all over the area, such as around the Rotorua Lakes district, through to Tokaanu. He also placed patupaiarehe (human like spirit beings) on the hills. As he was crossing the plains near Tarawera, Ngātoro i rangi came across a strange figure named Te Tama hoi. He was a demon (atua) who was directing evil spells towards Ngātoro i rangi. Ngātoro i rangi struggled against the demon and eventually overcame him. Ngātoro i rangi stamped his foot opening a chasm in the mountain into which Te Tama Hoi was buried. The chasm became the volcanic rent of Mount Tarawera. Ngātoro i rangi eventually arrived at Lake Taupō (Taupō nui ā Tia), and, looking southward, decided to climb the mountain nearest to him, Tauhara and looked out across Taupō nui ā Tia to claim the land he saw. He reached and began to climb the first mountain along with his slave Ngāuruhoe, who had been travelling with him, and named the mountain Tongariro (the name literally meaning 'looking south'), whereupon the two were overcome by a blizzard carried by the cold south wind. Near death, Ngātoro i rangi called back to his two sisters, Kuiwai and Haungaroa, who had also come from Hawaiki but remained upon White Island (Whakaari) to send him sacred fire which they had brought from Hawaiki. This they did, sending the geothermal fire in the form of two taniwha (powerful spirits) named Te Pupu and Te Hoata, by a subterranean passage to the top of Tongariro. The tracks of these two taniwha formed the line of geothermal fire which extends from the Pacific Ocean and beneath the Taupō Volcanic Zone, and is seen in the many volcanoes and hot springs extending from Whakaari to Tokaanu and up to the Tongariro massif. The fire arrived just in time to save Ngātoro i rangi from freezing to death, but Ngāuruhoe was already dead by the time Ngātoro i rangi turned to give him the fire. Thus Ngāuruhoe remains frozen there as the volcanic cone we see today. Ngātoro i rangi named a large number of places in the Central Plateau of the North Island in order to claim the area on behalf of his descendants, who would eventually return under the mantle of the tribe Ngāti Tūwharetoa. Due to the clouds that swarmed around the mountains Pihanga, Ruapehu, Tongariro, and Ngāuruhoe, the Desert Road side was unknown to Ngātoro i rangi at this time which is why the borderlines of Ngati Tuwharetoa are only one side of Mount Ruapehu, the other side being part of the Whanganui tribal area.
Кейінгі сапарлары
Нгатороранги ақырында Орталық Солтүстік аралды тастап, Те Арава вакасын тоқтату рәсімдерін орындау үшін Макетуға қайтып келді, содан кейін Мотити аралына қоныстанды. Бірақ, қайын інісі Манайя айтқан қарғыс салдарынан Нгатороранги Хаваикиге жорық жасады және Ихумото мотокия шайқасында Манайяны жеңді. Нгатороранги Тонгарева аралында ұлын қалдырды. Содан кейін Нгатороранги Жаңа Зеландияға оралып, Мотити аралын бекітті, онда Манайя оған шабуыл жасады. Манайя және оның бүкіл әскері Нгаторорангинің күшті сиқырларымен Те Апутахи а Пава деп аталатын үлкен дауылды көтеріп, қырылды. Дәстүр бойынша, қарт Нгатороранги Тайнуи вакасын басқарған туысы Хотуроаға бару үшін Каухиаға сапар жасауға тырысты, бірақ ол соңғы пунктіне жетпеді. Көп жылдар өткен соң оның сүйектері Уайкато өзенінен табылған, оның жүзіндегі татуировкасы (тамоко) әлі де танылды. Оның денесі қайда жерленгені белгісіз, Каухиа және Мотити аралы екеуі де мүмкін жерлер ретінде қарастырылады.
Ngātoroirangi eventually left the Central North Island and returned to Maketu to conduct the rituals to bring Te Arawa waka to rest, before finally settling at Motiti Island. However, on account of a curse uttered by his brother in law Manaia, Ngātoro i rangi led an expedition to Hawaiki, and defeated Manaia in the battle of Ihumoto motokia. Ngātoro i rangi also left a son at Tongareva Island. Ngātoro i rangi then returned to New Zealand and fortified Mōtītī Island, where he was attacked by Manaia, who, with all his host, perished when by mighty spells Ngātoro i rangi raised a huge storm called Te Aputahi ā Pawa. It is said that as an old man Ngātoro i rangi attempted to travel to Kawhia to visit his cousin Hoturoa who had taken command of the Tainui waka, but he never arrived. Many years later his bones were recovered from the Waikato River with his facial tattoo (tāmoko) still identifiable. It is uncertain where his remains were finally buried with both Kawhia and Motiti island being possible sites.
Нғати Туваретоның Манасы
Ngāti Tūwharetoa академигі Хемопереки Симон Ngāti Tūwharetoa-ның, әсіресе mana whenua және mana motuhake-інің манасы Ngātoro i rangi-нің келгенінен бастау алатынын, ал бұл мәдени тұрғыдан Пхуивахиненің moteatea арқылы, атап айтқанда Te Toko үшін жазылған махаббат әні, немесе көбінесе "Ka Eke ki Wairaka" деп белгілі болған әні арқылы ең жақсы көрсетіледі деп жазды.
Ngāti Tūwharetoa academic Hemopereki Simon wrote that the mana in particular the mana whenua and mana motuhake of Ngāti Tūwharetoa is derived from the arrival of Ngātoro i rangi and that this is best demonstrated culturally through Puhiwahine's moteatea, He waiata aroha mo Te Toko or more commonly known as "Ka Eke ki Wairaka."
"Екеуі де бір-біріне жақын"
Осы мотеатеядан келесі жолдар Ңгаторо и раңги тарихына қатысты. Қаты ау, мен туған жеріме қайтайын,
Корoпупу суы осыдан алынған,
Хавайкиде Ңгатороиранги,
Оның қарындастары Те Хоата, Те Пупу,
Тоңгарирода жанып, терімді жылытты.
The following lines from this moteatea relate to the history of Ngātoro i rangi. Kāti au ka hoki ki taku whenua tupuKi te wai koropupū i heria mai neiI Hawaiki rā anō e NgātoroirangiE ōna tuāhine Te Hoata, Te PupūE hū rā i Tongariro, ka mahana i taku kiri.