Иерусалим тасының түрлері мен қолданылуы

Кіріспе

Иерусалим тасы (ивритше: אבן ירושלמית; арабша: حجر القدس) – Иерусалим мен оның төңірегінде ежелгі заманнан бері құрылыста қолданылып келе жатқан әртүрлі ақшыл әктас, доломит және доломит әктастарының жинақ атауы. Осы әктастардың бірі – мелеке, Батыс қабырғасы сияқты аймақтың көптеген танымал құрылыстарында пайдаланылған. Иерусалим тасы бүгінде де құрылыста қолданыла береді және яһудилердің рәсімдік өнерінде, мысалы, меноралар мен седер тақталарында қолданылады.

Геология

Израиль мен Палестинаның таулы аймақтары негізінен шөгінді әктас, доломит және доломиттенген әктаспен жабылып жатыр. Құрылыс үшін қазылып алынатын тастың түсі ақтан қызғылт, сары және сары-қоңырға дейін болады, және олар жиынтығында Иерусалим тасы деп аталады. Иерусалимнің шығысында жұмсақ Сенон әктасы кездеседі, ол көптен бері қолжетімді құрылыс материалы ретінде пайдаланылып келеді. Араб тілінде "мицци ахмар" және "мицци яхуди" деп аталатын Сеноман қабаттарының тасы Сенон әктасынан әлдеқайда мықтырақ, бірақ өте қатты болғандықтан, көне заманғы әдістермен қазу өте қымбатқа түсетін. Сондықтан ол Батыс қабырғасының құрылысында қолданылды.

Түрлері

Иерусалимнің ішінде және айналасындағы тауларда негізінен әктас, доломит және оларға ұқсас жыныстар кездеседі. Бүгінде қолданылып жүрген атаулар 19- және 20-ғасырлардағы араб шеберлерінен алынған. Тарих бойында құрылысқа ең көп қолданылған түрлері:

Мелеке, "патша тасы", ақ, ірі кристалды әктас. Батыс қабырғасы сияқты маңызды ғимараттардың құрылысына, сондай-ақ, мүмкін, Ирод храмының басқа бөліктеріне де пайдаланылған. Оны қазу оңай, бірақ ауаға ұшырағаннан кейін қатаяды және жағымды сары түске ие болады. Миззи хилу ("тәтті тас") – қатты, ақшыл микритті әктас, көбінесе мелеке төсегін жабады. Бұл жоғары сапалы құрылыс материалы, бірақ "патша тасы" басымдыққа ие болған кезде, миззи хилу мелеке қазылғанда пайда болған қуыстардың үстін жабатын қабат ретінде қалдырылған. Миззи ахмар ("қызыл тас") – қатты доломиттік әктас, қызғылт жолақтары бар ашық түсті. Иерусалимде мамлюктер оны көп түсті аблак стиліндегі қабырғалар үшін пайдаланған. Миззи яхуди ("еврей тасы") – қара сұр немесе сары кристалды доломит немесе доломиттік әктас, оның қатаңдығы құрылыс материалы ретінде бағалы етеді. Дейр-Яссини – Дейр-Ясин ауылының атымен аталған миззидің бір түрі. Қызғылт доломиттік әктас, одан еден және шатырға арналған плиткалар жасауға қолданылатын қабаттар қазылады. Миззи ахдар – кішкентай көлемде қазылатын сәндік жасыл әктас. Оның жоғары тығыздығы оны жылтыратуға мүмкіндік береді. 20-ғасырдың басында ол миззидің басқа түрлерінен бес есе қымбат болған. Какуле немесе какула – Зәйтүн тауында табылған жұмсақ және жеңіл сазды әктас. Оның жұмсақтығының арқасында, Екінші храм кезеңінің соңында екіншілік жерлеу үшін қорап тәрізді сүйектерді жасауға, сондай-ақ, тоқыма станогына ұқсас әдіспен тас ыдыстар жасауға артықшылық берілген. Бұл ыдыстарды қатаң сақтайтын яһудилер әрқашан діни тұрғыдан таза деп есептеген. Нари – Иерусалим аймағында қолданылатын тағы бір жұмсақ тас. Бұл – әктас немесе саздың үстінде химиялық процестер нәтижесінде пайда болатын ақшыл кальций қабығы. Жеңіл, сынық және біртекті емес, ол берік құрылыс материалы емес, бірақ осы қасиеттері Яһуда патшалығының ертедегі тас қалаушыларын оны кесіп, ағашқа айналдырды. Батқан күннің сәулесі ежелгі және қазіргі ғимараттардың кремовый әктас фасадтарына алтын түс береді, соның нәтижесінде "Алтын Иерусалим" деген атау пайда болды.

Meleke, the "royal" stone, a white, coarse crystalline limestone used for representative buildings like the Western Wall and possibly other parts of the Herodian Temple. It is easy to quarry, but once it is exposed to air it hardens and develops a pleasant yellow hue. Mizzi hilu ("sweet stone") is a hard whitish micritic limestone, usually covering beds of meleke. It is a high quality building stone, but in times when the "royal stone" was preferred, the mizzi hilu was left as a roof over the cavities created by quarrying the meleke. Mizzi ahmar ("red stone"), a hard dolomitic limestone, light colored with reddish bands. In Jerusalem it was used for ablaq style multi colored masonry by the Mamluks. Mizzi yahudi ("Jewish stone"), a dark grey or yellow crystalline dolomite or dolomitic limestone, appreciated for its hardness which makes it an excellent building material. Deir yassini is a variety of mizzi named after the village of Deir Yassin. A reddish dolomitic limestone, it is quarried in slabs used for floor and roof tiles. Mizzi akhdar is a decorative green limestone quarried on a smaller scale. Its high density means that it can be finely polished. At the beginning of the 20th century it was five times more expensive than other varieties of mizzi. Kakuleh or kakula, a soft and light chalky limestone found on the Mount of Olives. Due to its softness it was favoured during the Late Second Temple Period for carving box shaped ossuaries for secondary burials as well as for producing stone vessels, using a procedure similar to the potter's wheel. These vessels were considered by strictly observant Jews to always be ritually pure. Nari is the other softer type of stone used in the Jerusalem area. It is the whitish caliche crust which develops through chemical processes on top of chalk or marl. Light, friable and far from homogeneous, it is not a resilient building material, but these very qualities attracted masons of the early Kingdom of Judah who cut it into ashlars. The setting sun reflected on the cream colored limestone facade of both ancient and modern structures gives them a golden hue, giving rise to the term "Jerusalem of Gold".

Тарих

Израильдік геолог Итамар Ператтың айтуынша, ежелгі Иерусалим тұрғындары өз үйлерін қала ішінде қазылған Иерусалим тасынан салған және үйдің астында жаңбыр суын жинау үшін қалған шұңқырды цистерна ретінде пайдаланған. Иерусалим төңірегіндегі ежелгі карьерлерге Шығыс Иерусалимдегі автобус станциясы, Нахлаоттағы Рехов Хамадрегот және Бақ қабірі кіреді. Бұл ереже британдық мандат және сэр Рональд Сторрстың басшылығы кезінде қабылданды және 1918 жылы Александрия қаласының сол кездегі инженері сэр Уильям Маклин жасаған қаланың бас жоспарының бір бөлігі болды. Қызығы, 1947-1949 жылдардағы Палестина соғысы кезінде Иерусалимді қоршау кезінде, жаңа құрылыстарда Иерусалим тасын пайдалану талабы қоршау кезіндегі оқ жаудырудан келген зиянды шектегені байқалды. 1923 жылы Аарон Гребельский Иерусалимде елдегі алғашқы еврейге тиесілі "мәрмәр" карьерін ашты (іс жүзінде мицци тасынан, себебі Израильде мәрмәр жоқ). Гребельскийдің ұлы Ехиль бизнесті кеңейтіп, 100-ден астам жұмысшыны жұмысқа алды, олардың ішінде карьер жұмысшылары, тас қалаушылар, өндірушілер және орнатушылар болды. Компания 2000 жылдың қаңтар айында Мицпе-Рамон қаласында жаңа зауыт ашты. 2000 жылы Батыс жағалауда палестиналықтар басқаратын 650 тас кесу кәсіпорны болды, олар түрлі-түрлі, құмды, алтын және ақ түсті кірпіштер мен плиткаларды өндірді.

Символды қолдану

Түрлі "Иерусалим тастары" еврей ғимараттарында, әртүрлі елдерде еврейлік идентичность символы ретінде қолданылады. Осылайша, көптеген еврей қауымдарының орталықтарында қолданылған, оның ішінде Коста-Риканың Сан-Хосе қаласындағы орталықта да қолданылған. Иерусалим тасы заманауи синагогтардың дизайнында жиі қолданылады, Батыс қабырғасының имитациясын жасау үшін немесе Киелі Шкафтың фоны ретінде пайдаланылады. Бразилияның Сан-Паулу қаласындағы Пентикостал шіркеуі Сүлеймен ғибадатханасының, немесе Templo de Salomão-ның 180 фут (шамамен 55 метр) биіктіктегі көшірмесін салу үшін 8 миллион долларлық Иерусалим тасын тапсырыс берді.