Кіріспе

Күннің көрінетін орны бойынша өткен уақытты есептеу. Күн уақыты – аспандағы Күннің орнына сүйенген уақыттың өтуін есептеу. Күн уақытының негізгі бірлігі – күн, ол синодикалық айналу периодына негізделген. Дәстүрлі түрде астрономиялық байқауларға негізделген уақыт санаудың үш түрі бар: нақты күн уақыты және орташа күн уақыты (осы мақалада талқыланады), сондай-ақ Күннен басқа жұлдыздардың көрінетін қозғалысына негізделген жұлдыздық уақыт.

Кіріспе

Жерге тік орнатылған биік полюс кез келген күндізгі уақытта көлеңке түсіреді. Күндізгі уақыттың бір сәтінде көлеңке дәл солтүстікке немесе оңтүстікке қарай бағытталады (немесе Күн тікелей жоғары тұрғанда және егер осылай болса, жоғалып кетеді). Осы сәт жергілікті нақты түскі уақыт, яғни жергілікті нақты уақыт бойынша сағат 12:00. Шамамен 24 сағаттан кейін көлеңке қайтадан солтүстік-оңтүстік бағытында болады, Күн Жер осінің айналасында 360 градус доғамен айналғандай көрінеді. Күн дәл 15 градусқа (шеңбердің 1/24 бөлігі, екі бұрыш та Жер осіне перпендикуляр жазықтықта өлшенген) жеткенде, жергілікті нақты уақыт дәл 13:00 болады; тағы 15 градус өткеннен кейін ол дәл 14:00 болады. Мәселе мынада, қыркүйек айында Күннің айналуы желтоқсан айына қарағанда аз уақыт алады (дәл сағат бойынша өлшенгенде); Күн уақытының 24 «сағаты» 21 секундқа кем немесе 29 секундқа артық болуы мүмкін. Бұл өзгеріс уақыт теңдеуімен сипатталады және Жер орбитасының эксцентриктігіне (яғни Жер орбитасы толыққанды дөңгелек емес, демек Жер-Күн арақашықтығы жыл бойы өзгеріп отырады) және Жер осінің өзінің орбита жазықтығына перпендикуляр болмауына (эклиптиканың бұрыштығы деп аталады) байланысты. Бұл эффекттің салдарынан, тұрақты жылдамдықпен жұмыс істейтін сағат (мысалы, әр сағатта бірдей иілгіш серпілісін жасайтын) нақты Күнге ілесе алмайды; оның орнына ол жыл бойы нақты Күннің орташа жылдамдығына сәйкес келетін тұрақты жылдамдықпен қозғалатын көзге көрінетін «орташа Күнге» ілеседі. Бұл – «орташа күн уақыты», ол әлі де бір ғасырдан екіншісіне толыққанды тұрақты емес, бірақ көптеген мақсаттар үшін жеткілікті жақын. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, орташа күннің ұзақтығы шамамен 86,400.002 SI секундты, яғни шамамен 24.0000006 сағатты құрайды.

Күн уақыты

Көрініс күн – Жердегі бақылаушыға көрінетін нағыз күн. Көрініс күн уақыты немесе нағыз күн уақыты, нақты Күннің көрінетін қозғалысына негізделген. Ол, Күннің жергілікті меридианға екі рет қайта оралуы арасындағы уақытты қамтитын, күннің айқын күндізгі уақытына негізделген. Күннің көрініс уақытын күн сағаты арқылы шамамен өлшеуге болады. Күн күнінің ұзақтығы жыл бойы өзгереді, ал жинақталған әсер орташа уақыттан 16 минутқа дейін ауытқу тудырады. Бұл әсердің екі негізгі себебі бар. Біріншіден, Жер орбитасының эксцентриситетіне байланысты, Жер Күнге жақын болғанда (перигелий) жылдам, ал Күннен алыс болғанда (афелий) баяу қозғалады (Кеплердің планеталар қозғалысы заңдарын қараңыз). Екіншіден, Жердің осьтік еңісінің (эклиптиканың көлбеулігі деп аталады) салдарынан, Күннің жылдық қозғалысы Жердің аспан экваторына көлбеу үлкен шеңбер (эклиптика) бойымен жүреді. Күн экваторды екі күн мен түн теңелуі кезінде кесіп өткенде, Күннің күндізгі орын ауысуы (фондық жұлдыздарға қатысты) экваторға бұрышпен келеді, сондықтан осы орын ауысуының экваторға проекциясы жылдық орташа көрсеткіштен төмен болады; ал Күн экватордан екі күн тоқырауы кезінде алыс болғанда, Күннің бір күннен келесі күнге орын ауысуы экваторға параллель болады, сондықтан осы орын ауысуының экваторға проекциясы жылдық орташа көрсеткіштен жоғары болады (тропикалық жылды қараңыз). Маусым және желтоқсан айларында Күн аспан экваторынан ең алыс болғанда, эклиптика бойындағы белгілі бір орын ауысуы экватордағы үлкен орын ауысуына сәйкес келеді. Сондықтан, наурыз және қыркүйек айларындағы көрініс күн күнінің ұзақтығы, маусым және желтоқсан айларына қарағанда қысқа болады. + Көрініс күн күнінің ұзақтығы (1998) Күні Орташа күн уақыты бойынша ұзақтығы 11 ақпан 24 сағат 26 наурыз 24 сағат -18,1 секунд 14 мамыр 24 сағат 19 маусым 24 сағат +13,1 секунд 25/26 шілде 24 сағат 16 қыркүйек 24 сағат -21,3 секунд 2/3 қараша 24 сағат 22 желтоқсан 24 сағат +29,9 секунд Бұл ұзақтықтар бірнеше жылда сәл өзгереді, ал мыңдаған жылдар ішінде айтарлықтай өзгеріске ұшырайды.

Орташа күн уақыты

Орташа күн уақыты — орташа Күннің сағаттық бұрышы плюс 12 сағат. Бұл 12 сағаттық ығысу азаматтық мақсаттар үшін күнді түнгі ортасынан бастау туралы шешімнен туындайды, ал сағаттық бұрыш немесе орташа Күн жергілікті меридианнан өлшенеді. 2009 жылдан бастап бұл UT1 уақыт шкаласы арқылы іске асырылады, ол басқа галактикаларда орналасқан радио көздерінің күндізгі қозғалыстарын зерттеу үшін өте ұзақ базалық интерферометриядан алынған математикалық есептеулерге және басқа да бақылауларға негізделген. Күн сәулесінің ұзақтығы жыл бойы өзгереді, бірақ орташа күннің ұзындығы, айқын күннің ұзындығынан айырмашылығы, шамалы тұрақты болып қалады. Айқын күннің ұзындығы орташа күннің ұзындығынан 20 секундқа қысқа немесе 30 секундқа ұзақ болуы мүмкін. Ұзақ немесе қысқа күндер бір-бірінен кейін келеді, сондықтан айырмашылық 6 ақпанға жақын орташа уақыттың айқын уақыттан шамамен 14 минутқа алға өтуіне, ал 3 қарашаға жақын 16 минутқа қалуына әкеледі. Уақыт теңдеуі — бұл айырмашылық, ол циклдік және жылдан жылға жинақталмайды. Орташа уақыт орташа Күнге сәйкес келеді. Жан Миус орташа Күнді былай сипаттайды:

Тұрақты жылдамдықпен эклиптика бойымен қозғалатын және перигейде және апогейде (Жер тиісінше перигелийде және афелийде) нақты Күнмен сәйкес келетін бірінші ойдағы Күнді қарастырайық. Содан кейін, аспан экваторы бойымен тұрақты жылдамдықпен қозғалатын және күн мен түн теңелуінде бірінші ойдағы Күнмен сәйкес келетін екінші ойдағы Күнді қарастырайық. Бұл екінші ойдағы Күн — орташа Күн. Жердің Айға әсер етуіне және Айдың Жердің айналу жылдамдығын баяулатуына байланысты орташа күннің ұзындығы ақырындап ұзарады.

Тарих

Күн әрқашан аспанда көрініп тұрады, ал оның орны ежелгі заманда қолданылған уақытты өлшеу әдісі – нақты күн уақытының негізі болып табылады. Б.з.д. 3500 жылы салынған египеттік обелиск, б.з.д. 2300 жылы Қытайда жасалған гномон және б.з.д. 1500 жылы египеттік күн сағаты – күннің орнын өлшеудің ең алғашқы тәсілдері. Бабыл астрономдары күннің жарық сағаттары жыл бойы өзгеріп тұратынын білген. Б.з.д. 649 жылғы тақташада ең ұзақ күн мен ең қысқа күннің арақатынасы 2:1 болғаны және олар осы айырмашылықты сызықтық зигзаг тәсілімен есептегені көрсетілген. Олар күн күнінің ұзақтығы мен уақыт теңдеуінің өзгеруін білгені белгісіз. Птолемей өзінің "Алмагестінде" (II ғасыр) орташа күн және нақты күн уақытын нақты ажыратады, ал "Қолға түсетін кестелерінде" уақыт теңдеуін кестелеп көрсетеді. Сауда-саттық өркендеп, механикалық сағаттар жетілдірілген сайын нақты күн уақытының маңызы азайды. Орташа күн уақыты 1834 жылы Англияда және 1835 жылы Францияда альманахтарда енгізілді. Күннің аспандағы үлкендігіне байланысты оны тікелей бақылау қиын болғандықтан, орташа күн уақыты жұлдыздардың бақылаулары арқылы анықталған уақыттың тұрақты қатынасы ретінде белгіленді, ол нүктелік бақылауларға негіделген. Түн ортасынан бастап "орташа күн уақытын" өлшеудің нақты стандарты – Универсалды уақыт деп аталды.