Кіріспе

Франко Леони (24 қазан 1864 – 8 ақпан 1949) – итальяндық опера композиторы. Миландығы музыкалық білім алғаннан кейін, ол мансабының көп бөлігін Англияда өткізді, «Ковент-Гарден» және «Вест-Энд» театрлары үшін шығармалар жазды. Ол «Ковент-Гарден» үшін жазылған, бірақ Нью-Йорктегі «Метрополитен операсы» сәтті сахналаған «Л'ораколо» операсымен ең жақсы танымал. Операларынан өзге, Леони бірнеше кантаталар мен ораториялар, сондай-ақ көптеген балладалар мен әндер жазды. Ол Лондонда концерт залында да, театрда да дирижер болып жұмыс істеген.

Алғашқы жылдар

Леони Миланда дүниеге келді және Милан консерваториясында Амилкаре Понкиелли мен Чезаре Доминикетиден музыка оқыды. Камилло Занони либреттосына жазған "Raggio di Luna" (Ай сәулесі) операсы алғаш рет 1890 жылғы маусымда Миландағы Манцони театрында қойылды. Екі жылдан кейін Леони Англияға көшіп, 1917 жылға дейін онда тұрды. 1896 жылы ол Байронның 1821 жылғы осы аттас пьесасынан шабыттанған "Сарданапалус" атты "драмалық музыкалық поэмасын" жазды. Солистер, хор және оркестр үшін арналған туынды Корольдік залда көрсетілді және жақсы қабылданып, бірақ сыншылар бұрынғы композиторлардың ықпалын атап өтті. 1897 жылы Леонидің "Рип ван Винкл" операсының қойылымы "Его Величества" театрында ұсынылды. Вашингтон Ирвингтің әңгімесіне негізделген либретто авторы – Уильям Акерман. Музыкалық шығарма толықтай жазылған, сөйлеу диалогы жоқ, және сыншылар тарапынан шартты мақтауға ие болды. Бір сыншы жазды: "Музыкада белгілі бір бояу бар, сондай-ақ драмалық тұстар да бар, бірақ шын жекелік пен юмор аз" ("The Times"). Тағы бірі: "Леони мырзаның аспаптауы өте тапқыр, бірақ оның көлемі шамадан тыс" ("Lloyd's Weekly Newspaper"). Үшіншісі: "Оның музыкасы қазіргі итальян композиторларына тән, бір кезде жұмсақ, бір кезде құмарлық пен әдемілікпен ағып жатыр" ("The Morning Post"). Леонидің музыкасына қатысты сыншылардың басты айыбы – оның ерекше жекелігінің болмауы: "Леони мырзаның партитурасы тұтас мелодиялық, драмалық тұрғыдан орынды, жақсы және көркем оркестрленген... композитордың қазіргі басты кемшілігі – Дворжак, Масканьи, Вагнер, Бизе шығармаларын жақсы есте сақтауы". Опера қысқа ғана уақыт қойылды және бір айдан кейін сахнадан алынды. 1898 жылы Леони тағы бір хорлық туындысын ұсынды – "Өмір қақпасы" кантатасын, ол сол жылдың наурыз айында Корольдік хор қоғамымен көрсетілді, содан кейін басқа хорлар да орындады. Сондай-ақ 1898 жылы ол Вест-Энд шоуының музыкалық директоры болып тағайындалды, Виктор Роджер мен Лайонел Монктонның "The Topsy Turvy Hotel" спектаклі үшін театр оркестрін басқарды. Ол сондай-ақ жаңа құрылған Корольдік залдағы хор қоғамының дирижері болды. "Манчестер Гардиан" газеті кейін "музыка, көп жағынан ақылды және тартымды болғанымен, Андерсеннің әңгімесіндегі солтүстік символизмін көрсету үшін тым реалистік және оңтүстікке жақын болды, ал оның ерекше құмарлық тамырлары орынсыз" деп жазды. Опера 16 рет қойылды және қараша айының соңында сахнадан алынды. Ол 1904 жылдың 11-13 қаңтарында Лондондағы Дейли театрында қайта қойылды, содан кейін 19 қаңтардан 5 наурызға дейін Лирик театрына 23 таңғы қойылымнан тұратын шектеулі маусым үшін көшірілді. Опера толық көлемді емес, үш қысқа сахнада ойналады. Сол жылы Леони Джеймс Бернард Фаганның "Қылыштың дұғасы" пьесасына қосымша музыка жазды. Кейінірек 1904 жылы Леони "Fairy Dreams" (Елдік армандар) атты ән циклын жариялады, оны төрт белгілі солист – Сюзанна Адамс, Мюриэл Фостер, Бен Дэвис және Кеннерли Рамфорд (Клара Батттың күйеуі) тұсаукесер етті.

Ковент-Гарден және кейінгі жылдары

"Л'Ораколо", 1905 жылы Ковент-Гарденде алғаш рет қойылған, бір сағаттық музыкасында адам ұрлау және екі құрбан болған опералық "Гранд-Гиньоль" туындысы. Кейінгі сыншы осы туынды туралы: "Қатыгездік, бірақ үш дүркіреумен басталатын, қатты әтеш ырғағымен, жалған қытай тілінде айқайлаған хормен және содан кейін жекелей орындалатын күшті соломен кез келген операның өзіндік ерекшелігі бар екені анық" деді. Сан-Францискодағы опиум орнының маңындағы мелодрамалық оқиғаларды бейнелейтін бір актілік операның либреттосын Камилло Занони, Честер Бейли Фернальдтың "Мысық және херубим" пьесасы негізінде жазған. Лондондық қойылымдар Андре Мессажердің жетекшілігімен, Антонио Скоттидің зұлым рөліндегі Цим Фенмен жақсы қабылдады: "The Observer" газеті музыка туралы: "Ол бір сәтте де жалықтырмайды. Ол оркестрінің толыққанды шебері. Оның музыкасы қазіргі заманғы итальяндық үлгідегі қазіргі заманнан басқа ешқандай мектепке жатпайды" деп жазды. Дегенмен, "Л'Ораколо" Лондонда үлкен әсер қалдырмады және Ковент-Гарден репертуарынан шығып кетті. Леонидің келесі операсы – Е. Москинидің либреттосына жазылған "Цигана", ол 1910 жылдың ақпанында Генуяда алғаш рет қойылды, сондай-ақ Милан мен Будапештте де қойылды. 1911 жылы Леонидің "Галгофа" кантатасы, Мәсіхтің құмарлық пен айқышқа шегеленуінің Евангелиелік оқиғасын бейнелейтін, Лондонда тұңғыш рет орындалды, орындаушылардың ішінде Герваз Элвес және Клара Батт болды. Пікірлер жақсы болды, сыпайылықтан қатты ынталылыққа дейін. "The Observer" газетінің сыншысы туындыны жоғары бағалады, ал көрермендер оның мақтауына қолдау білдірді. Леони Англиядағы тұрақты мекенінен кетпес бұрын жазған соңғы ірі туындысы – Франсис Марион Кроуфордтың пьесасы негізінде жазылған "Франческа да Римини", ол 1914 жылы Париждегі Опера Комикте Марсель Швобтың француз тіліндегі қойылымында көрсетілді. Ол Фалланың "Жылы өмір" операсының француз тіліндегі премьерасымен бірге қойылды. "The Musical Times" басылымының хабарлауынша, Фалланың туындысы үлкен әсер етті, бірақ Леони де орташа табысқа жетті. 1917 жылы Леони Англиядан Италияға оралды. Содан кейін ол уақытын Италия, Франция және Англия арасында бөліскен көрінеді. Ол 84 жасында Лондонда қайтыс болды. Кейінгі әншілер, соның ішінде Джули Эндрюс және Брин Терфел, оның аңшылық әнін ("Талли Хо!") орындауды жалғастырды, онда түлкі қашып кетеді. Леонидің операларының тек "Л'Ораколо" ғана ірі опера театрларының репертуарында сақталды. Скоттидің туындыға деген сүйіспеншілігі Метрополитен Операсын оны уақыт-уақытпен сахналауға итермеледі, ал ол 1933 жылы қоштасу концерті үшін оны таңдады. Бұл туынды 1997 жылы CD-де қайта шығарылды. Сахналық қайта жаңғырулардың арасында Кертис институтында (1949), Филадельфия операсында (1952), Глазго Гранд Опера қоғамында (1994), 2007 жылы Teatro Grattacielo концерттік қойылымы және 2009 жылы Франкфурт операсында, 2011 жылы тағы бір қойылым жоспарланған.