Кіріспе

Шотланд суретші-карикатурисі Уильям "Бад" Нилл (5 қараша 1911 – 28 тамыз 1970) 1940-1960 жылдар аралығында Глазго қаласындағы бірнеше газет үшін карикатуралық жолақтар салған шотланд суретшісі. Оның қайтыс болғаннан кейін, оның туындылары әлемдік деңгейде культты мәртебеге ие болды.

Ерте өмір

Партик қаласында Уильям Нилл болып туған ол, көп ұзамай отбасымен Айрширдегі Трон қаласына көшіп барды. (Оны Айрширден шыққан ақын Уильям Ниллмен шатастыруға болмайды). Сол жерде өскен жас Нилл сенбі күндерін жергілікті кинотеатрда өткізетін, әсіресе үнсіз фильмдердегі батырлардың жұлдызы Уильям С. Харттың оқиғаларына әдемі қызығушылық танытар еді. Бұл оқиғалар Ниллдің балалық шақтағы қиялын қанаттандырып, оның болашақ мансабына үлкен әсер етті. Балалық шақтағы тағы бір үлкен құмарлығы – жылқыға деген сүйіспеншілік. Көміртекті экранның жұлдыздарын тамашалағанда, Ниллді жергілікті ат қорасында жиі көруге болар еді, онда ол жылқыға мініп жүру мүмкіндігі үшін қораны тазалау және жылқыға күтім жасау жұмыстарын атқарды. Мектепті бітіргеннен кейін, ол өнер саласында өте жақсы нәтижелер көрсетіп, Глазгоға оралып, Глазго өнер мектебінде коммерциялық өнер курсына қабылданды.

Кәсіби мансап

1930 жылдардың соңында Нилл бір жыл бойы Канадада тұрып жұмыс істеді. Ол сол тәжірибеден көп нәрсе үйренді, Солтүстік Америка газет карикатурашыларының шеберлігіне куә болды. Шотландияға оралғаннан кейін Екінші дүниежүзілік соғыста артиллерист болып қызмет етті, бірақ жарақат алып, әскерден босатылды. Глазгоға қайтқан соң, уақытша автобус жүргізушісі болып жұмыс істеді. Осы кездегі тәжірибесі оны қаланың "каурстары" (трамвайлар) мен олардың "клиппилері" (әйел кондукторлар) бейнеленген "қалта мультфильмдері" сериясын жасауға итермеледі. 1944 жылы Нилл Глазго кешкі газеті үшін Глазго өміріне арналған мультфильмдер сериясын бастады. Оның өткір әзіл-қалжыңдары жергілікті соғыс кезеңіндегі көзқарастарға назар аударды және Глазго тілінің бай қорын пайдаланды. Олар жиі "кішкентай әйелдерді" ("wee wifies") көрсететін, алғашқы мультфильмдерде соғыс туралы әңгімелесетін ("Маған Гитлердің жаман қарақшы екенін айтады") және жеңіс туралы ("Егер мені сұрасаңдар, оны ешқашан ұстамайды. Өзінің Люфтваффе ұшақтарының біріне мініп, Тибетке немесе Эдинбургке қашады") пікір білдіретін. Кейінгі мультфильмдерде олар өздерінің "балалары" ("wean") туралы әңгімелесті (біреуі жылап тұрған сәбиін құшақтап: "Бұл оның тістері, иә. Өте қиын. Тіс шығарған аю сияқты") және демалыс күндері Клайд кемелерімен "суға түсетін" ("doon the watter") болды: біреуі яхта блейзері мен офицерлік фуражкасы киген әдемі киінген адамды "Яффаят? Не дейсің?" деп сұраққа тартып мазалады. Ниллдің ең танымал кейіпкерлері алғаш рет 1949 жылдың қаңтарында Evening Times газетіндегі мультфильмдер жолағында пайда болды. Калтон Крик шерифі Лобей Доссер – газетте 1956 жылға дейін жарияланған есте қаларлық серия. 1950 жылдардың соңында Sunday Mail газетінде одан әрі оқиғалар жарияланды. Бұл жолақ глазголықтардың арасында өте танымал болды және ол үнсіз кезеңдегі батыс фильмдерінің оқиғалық стилін дәстүрлі Глазго сахналық юморымен, әсіресе пантомимамен біріктірді. Оның әуесқойлық ойын-сауықтары мен сюрреалистік суреттері уақыт өте келе сақталды және қазір жанкүйерлердің көпшілігін тартады. G. I. Келіншегі жиі қалта мультфильмдерінде пайда болады және Лобей Доссер сериясындағы ұзаққа созылған кейіпкерге айналады, әрқашан Аризонада "баласымен" ("wean") бірге тұрады (баласы, болашақта Нед деп аталады), әрқашан "Сендердің біреулерің Пертикке бара жатыр ма?" сияқты жалбарынулы сөздермен көлік іздеуге тырысады. (G. I. Келіншегінің қола мүсіні қазір Partick станциясында (теміржол және метро), SPT тапсырысымен және Рональд Макколл мүсіншілігімен орнатылған.) Нилл сол кезде театрға жиі баратын, ал бұл кейіпкер, мүмкін, Томми Морганның танымал сахналық кейіпкері Биг Бини, G.I. Соғыс келіншегінен шабыттанған. Глазголық сахналық комедияшының қала мәдениетін пародизациялаушы пантомима стилі Ниллдің назарынан тыс қалған жоқ және оның ең танымал мультфильмдеріне әсер етті.

Лоби Доссер

Шығармадағы Калтон-Крик (Калтон – Глазго қаласының ауданы) Аризона штатындағы бір шалқарада орналасқан делінген, бірақ оның тұрғындарының бәрі Калтон ауданынан келген Глазголықтар еді және Глазго акцентімен сөйлейтін. "Лобей Доссер" – шағын денелі, сақалды Калтон-Крик шерифі еді, ол "Эль Фиделдо" (Элфи) деп аталатын, екі аяқты шабыс жолдары бар шаңғысының көмегімен заң мен тәртіпті сақтап, азаматтарды "Ранк Баджин" ("өте жаман жігіт") атты жаман адамның зұлымдық жоспарларынан қорғауға тырысты. Кейіпкерлердің аттары Глазго сөйлеу тілінен алынған және көбінесе Глазголықтар ғана түсіне алатын. Нейлдің бала кезінде батыс фильмдерін көруі және соғыс кезеңіндегі театр мен пантомимаға құштарлығын ескеретін болсақ, "Лобей" комикстері сол жанрдың көптеген стильдік ерекшеліктерін көрсеткені таңқаларлық емес: жақсылық пен жамандықты сәйкесінше ақ және қара түстермен бейнелеу, "Ранк Баджиннің" үлкен зұлымдық схемалары және "Фейри Наффтың" ұйқастырып айтуы жақсы мысалдар. 1950 жылдардың басында "Лобей" эскизі Глазгодағы "Азаматтар театрында" қойылған "Қызыл Жарқын" (Красная Шапочка) спектакліне енгізіліп, оған жауап ретінде ризашылық білдірілді.

Мұра

Нейлдің шығармаларының зор танымалдылығы Лоби Доссер әңгімелерінің шағын бір шиллингтік кітапшалар түрінде жарық көруіне себеп болды. Ал, комикс аяқталғаннан кейін он жыл өткен соң да ол әлемнің түкпір-түкпірінен осы аса сирек кітаптардың біреуін сатып алуға тырысатын жанкүйерлерден сұраныстар ала берді. 1970 жылдардың ортасында Глазго суретшісі Рональд Макколл оның өмірбаяны үшін материал жинауға кірісті. Daily Express Глазгодағы баспаханасын жапты, нәтижесінде Нейлдің түпнұсқа жұмыстарының ондаған қоқыс қаптары тасталып кетті. Әйқайымызға орай, тағы бір жергілікті суретші Калум Маккензи, Глазго полиграфиялық студиясы мен галереясының директоры, осы жұмыстардың бір бөлігін тауып сақтап қалды, олар кейіннен «Шотландия карикатуристері» (1979) көрмесінде көрсетілді. Глазгоның Еуропа мәдениет жылында Рональд Макколл Глазго өнер галереясы мен мұражайында Бадтың шығармаларының, соның ішінде жарияланбаған туындыларының толық көрмесін ұйымдастырды. Сол кездегі директор Джулиан Спэлдинг бұл көрмені сол жылдың ең танымал көрмелерінің бірі деп атады.

Партик станциясындағы Г.И. Қалыңдық мүсіні

Шотландияның 2009 жылғы «Үйге оралу» мерекесінің аясында Strathclyde Passenger Transport (жеке демеушімен бірлесіп) жаңадан жөнделген Партик теміржол стансасы үшін Американдық әскери неке қиған қалыңдық пен оның «баласының» қоладан жасалған мүсінін тапсырыс берді. Мүсінші қайтадан Рэнальд Макколл болды, ол суретші/дизайнер және Нилдің туындыларының жанкүйері, ол бұрын оның еңбектерінің үш кітабын жинақтап/жариялаған еді. Бұл туындының және оның орнатылуының негізгі идеясы – «Үйге оралу жылының» ресми мерекесіне орай Американдық әскери неке қиған қалыңдықтың өз үйіне оралуы болды.

Қабырғалық

2017 жылы Глазго қаласының Калтон ауданына көрінетін жаңа қабырға суреті салынды. Ол Бэйн көшесіндегі, G40 мекенжайындағы Биллдің құрал дүкенінің қабырғасында орналасқан.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Глазголық жазушы Кристофер Брукмайр 2001 жылы жарық көрген "Биг Бой істеді де қашып кетті" романында және 2008 жылғы "Тозақтағы қар добы" романында Бад Нилдің кейіпкерлеріне, сондай-ақ оның мүсініне сілтеме жасады. Екі кітаптың да басты қарсыласы Саймон Даркорт – полицияға "Қара Рух" деп белгілі террорист, ол жасаған қырғындардың орнында Ранк Баджиннің суреті салынған "визиткаларын" қалдырады.

Қайта жариялау

1992 жылы Рональд Макколл «Лобидің кішкентай ұлы!» кітабын жариялады, онда бес сирек шиллингтік кітапша қайта басылды және қысқаша өмірбаяны қоса берілді. Оқиғалар газетте жарияланған тәртіппен емес, логикалық тәртіппен ұйымдастырылған, және Лобидің қашқын сәби ретінде қарақшы кемесімен Аризонаға қалай келгені туралы әңгімесімен басталады, соның ішінде ол шөл аралында «канибалдармен» кездеседі ("Ол оны жеп қояды!") – олардың Клайдбанктен келгені шығады және оларды экспедицияға алып кетеді, онда олар екі аяқты жылқылардың сирек табылын табады. Бір кішкентай жылқы «құлаудан сарсылып» ("Ойбай, жас бие құлап кетті, жарайды!") қалғанда, Лоби оны құтқарады, және екеуі ажырамас дос болады. Нейл, көпке жария етпестен, Эльфи төрт аяқ салу қиын болғандықтан басталғанын қарапайым түрде мойындады. Осы кітаптан кейін «Бад Нилдің сиқыры!» кітабы жарық көрді, онда тағы да өмірбаяны жазылған, сонымен қатар жылдар бойы өзгерген тақырыптары мен стильдерін көрсететін көптеген қалталық карикатуралардың іріктелген жинағы бар. «Кішкентай ұлдың одан әрі оқиғалары» кітабында қола мүсіннің тарихы алғы сөзбен баяндалады және тағы бес шиллингтік кітапша қайта басылды. Бұл оқиғалар стилі жағынан біркелкі емес, кейбіреулерінде реалистік суреттелген кейіпкерлер оның мультфильмдік кейіпкерлерімен араласады, бірақ Нилдің ерекше юморы мен қалам мен қара сыямен жасалған шеберлігінің көптеген мысалдарын ұсынады.