Кіріспе
Қытай саясаткері Ли Сонг (948 жылдың 12 желтоқсанында қайтыс болды), лақап аты Дачоу (大醜), Қытайдың Бес әулет және Он патшалық кезеңінің Кейінгі Тан, Кейінгі Цзинь және Кейінгі Хан мемлекеттерінде, сондай-ақ кидань басқарған Ляо әулетінде қызмет етті. Ол әсіресе Кейінгі Цзинь дәуірінде штаб бастығы (Шумиси) және канцлер болып қызмет еткен кезде көзге түсті. Кейінгі Хан дәуірінде ол мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген жалған айыппен өлім жазасына кесілді.
Li Song (died December 12, 948), nickname Dachou (大醜), was an official of the Chinese Five Dynasties and Ten Kingdoms Period states Later Tang, Later Jin, and Later Han, as well as the Khitan led Liao dynasty. He was particularly prominent during Later Jin, when he served as chief of staff (Shumishi) and chancellor. During Later Han, he was falsely accused of treason and executed.
Өмірбаян
Ли Сонның қай жылы туғаны белгісіз, бірақ ол Раояннан (饒陽, қазіргі Хеншуй, Хэбэй) екені мәлім. Оның әкесі Ли Шуньцин (李舜卿) Раоянға қарасты Шэнь префектурасының (深州, қазіргі Хенгшуй) тактикалық офицері болған. Оның кем дегенде екі кіші інісі болған, Ли Ю (李嶼) және Ли И (李㠖). Ли Шуньцин Ли Линнің (李𬭸) ұрпағы еді. Ли Лин – Тан императоры Гаодзудың он үшінші ұлы, Чжэнхуэй ханзадасы (鄭惠王, Ли Юаньи, 李元懿) Ли Юаньидің алтыншы буын ұрпағы делінеді. Ол жастығынан-ақ зиялы болған, тіпті жасөспірім кезінде де көркем мәтіндер жазып, отбасын таң қалдырған. Ересек болған соң Шэнь префектурасында қызметкер болды. (Тарихи мәліметтерде осы оқиғалар кезіндегі нақты күндері немесе сол кезде билік құрған билеушілер туралы мәліметтер жоқ.)
Ли Цуньсу тұсында
Алайда, 923 жылы Ли Цуньсу өзін жаңағы Кейінгі Тан империясының императоры деп жариялаған және өзінің үлкен ұлы Ли Цзиджиді Чжэндиннің (真定, қазіргі Шицзячжуан, Хэбэй) қорғаушысы және Синьшен сарайының (興聖宮) директоры етіп тағайындағандығы мәлім. Ли Сонг Ли Цзиджидің штабында офицер болып қызмет еткен. Сол кезде Ли Цзиджидің хат-хабарларын Ли Рао (李蕘) басқарды. Ли Сонг Ли Раоның жазған бірнеше нұсқаларын көріп, оларды нашар деп тапты. Ол Ли Цзиджидің үй шаруашылығының басшысы Лю Роумен (呂柔) жасырын түрде сөйлесіп, «Лорд-канцлер [(Ли Цзиджи құрметті канцлер атағын алғандықтан)] – Императордың ұлы. Бүкіл ел оған қарайды. Оның хаттары мен жазбалары логикалық және дұрыс болуы керек. Цензор Лидің [(Ли Раоның құрметті цензор атағы)] дайындаған жобалары жетілмеген» деді. Лю Роу Ли Сонгтан Ли Цзиджи үшін сынақтан өту үшін жазуын сұрады, содан кейін Ли Сонгтың жазғанын Ли Цуньсудың хатшылары Лу Цзи (盧質) мен Фэн Даоға көрсетті, екеуі де Ли Сонгтың жазуын жоғары бағалады. Сондықтан Ли Сонг тез арада Синьшен сарайының геодезиялық офицері болып тағайындалды және Ли Цзиджидің хат-хабарларын басқаруға бекітілді. Ли Цзиджи Ли Сонгты наурыз жорығында өзінің хатшысы етіп тағайындады. Алайда, Гуоның және одан кейін оның одақтасы әрі ірі генерал Чжу Юцзяның қазасы Кейінгі Тан армиясында бірқатар көтерілістерге себеп болды.
Ли Сыюань билігі кезінде
Рен Хуан Ли Сиюаньның канцлері болды. Ол сондай-ақ үш қаржы агенттігінің (салық салу, қазынашылық және тұз бен темір монополиялары) басшысы болды. Ши өзінің комиссиясын Ли Сонг ұсынғанын білгенде, оған алғыс хат жіберді. Ли Конгке мен Ши ұзақ уақыт бойы бірін-бірі ұнатпаған. Ли Конгке Шиді басқа аймаққа көшіруді ойлады. Штаб бастығы Фан Гао және Ли Сонг (және Лю, Лю ішкі шеңберінен кеткенге дейін) бұған қарсы болды, себебі бұл Шиді бүлікке шығаруы мүмкін деп ойлады. Бірақ бір түні, Ли Сонг демалыста болғанда, ал Ксю дежурлықта болғанда, Ли Конгке Ксюмен жеке кеңесті, Ксю Шидің дегенмен, ертерек бүлік шығаруы кейінірек шығуынан жақсы екенін айтты. Ли Конгке келісті. Ұзақ өтпей, Шиді Хедонгтан Тяньпин аймағына (天平, қазіргі Тайань, Шандонг штаб-пәтері) көшіру туралы жарлық шығарды. Ши күткендей бүлік көтеріп, Хитан императоры Тайцзуннан көмек сұрады. Тайцзун оған көмек үшін әскер жіберді, олардың біріккен күштері генерал Чжан Цзинда басқаратын Ли Конгке жіберген Кейінгі Тан әскерін жеңді. Чжанның орынбасары Ян Гуанюань оны өлтірді, содан кейін Хитан/Хедонг күштеріне берілді. Тайцзун Шиді жаңа Кейінгі Цзинь императоры деп жариялады, олар оңтүстікке қарай жылды. Ли Конгке жағдайдың үмітсіз екенін түсініп, отбасымен бірге өзін-өзі өлтіріп, Кейінгі Танды жойды. Ши Луоянға кіріп, Кейінгі Тан территориясын басып алды. 941 жылы Ши өзінің генералы Лю Цзиюаньды, сол кезде императорлық гвардияның қолбасшысы болған, Хедонгтың әскери губернаторы етіп тағайындады. Ли Сонг пен Фэн Даоның (сол кезде канцлер болған) ұсынысымен Лю жек көрген Шидің күйеу інісі Ду Чонвэй Людың орнына императорлық гвардияның қолбасшысы болды. Осыдан кейін Лю Ли мен Фэнге реніш білдірді. Ли сол жылы Шидің Ченгде әскери губернаторы Ан Чонронгтың бүлік көтерілуін күтіп отырғандықтан, Шимен бірге Йедуға (鄴都, яғни Тяньсиоңның астанасы, сондай-ақ Вэй префектурасы (魏州)) барды. Ли Йедуда болғанда әкесі қайтыс болды, ол аза тұту үшін қызметтен уақытша кетті, бірақ Ши оны ұзақ аза тұтусыз-ақ императорлық үкіметке қайта шақырды. (Ол өз мемлекетінің атын Хитаннан Ляоға ауыстырған болатын). Ши Цзиньтанг бұрын Хитанға бағынып қана қоймай, Тайцзун императорды "әке император" деп атады, ал өзін "ұлы император" деп атады. 945 жылдың соңында Ши Сангты штаб бастығы және канцлер лауазымынан алып тастап, оны сол кездегі астана Кайфэннің мэрі етіп тағайындады. Ли Сонг Сангтың орнына штаб бастығы болды, ал Канцлер атағын иеленген, бірақ Кайфэннің мэрі қызметін атқарып жүрген Чжао Инг Сангтың орнына толыққанды канцлер болды. 946 жылы Тайцзун императоры Кейінгі Цзиньге тұзақ құрып, оны ұстап алуға шешім қабылдады. Ол Чжао Яншудың Кейінгі Цзиньге дезертирлік жасау ниеті бар екені туралы жалған хабар таратты, бұл уәделерге Фэн мен Ли Сонг сенеді. Олар сол кездегі Тяньсиоңның әскери губернаторы болған Ду Чонвэйге (Ши Чонгуидің есіміне байланысты табуға айналдырғандықтан Ду Вэйге өзгертілген) Чжаоға құпия хат жазып, Чжаоның дезертирлік жасау ниеті бар-жоғын білу үшін жазды. Тайцзун императорының жоспарының бір бөлігі болған Чжао оған жауап жазып, өзінің Лулун аймағымен бірге (盧龍, Пекинде орналасқан, бұрын Кейінгі Тан территориясы болған, бірақ Ши Цзиньтанг Тайцзун императорының император болуына көмектескен келісімнің бөлігі ретінде Тайцзун императорына берілді) дезертирлік жасағысы келетінін көрсетті; хатында ол өзінің дезертирлігін қолдау үшін үлкен Цзинь армиясын іске қосуды сұрады. Ши Чонгуй, Фэн және Ли Сонг арасындағы талқылаулардан кейін, Ли Шоужен оның орынбасары ретінде қызмет ететін Дудың басшылығымен үлкен әскерді іске қосу туралы келісімге келді. (Бұған Чжао Ин қарсы болды, ол Дуның сенімсіз екенін ойлады, бірақ оның сөзіне құлақ берілмеді.) Тайцзун императоры: "Оңтүстік династияны жойғанымда мен Ли Сонгтан басқа ештеңе алмадым", - деді. Шидзоң императорының Ляо тағына мұрагерлік етуіне оның әжесі (Тайцзун императорының да, оның әкесі Елю Бейдің де анасы) дереу қарсылық білдірді, ол өзінің тағы бір ұлы Елю Лихудың мұрагер болуын қалады. Шидзоң императоры Ляоның негізгі аумағына әжесінің әскерімен күресу үшін оралды, ал Хитан әскерін, тұтқынға алынған Хан әскерінің қалған бөлігімен бірге, сондай-ақ Хан шенеуніктерінің көпшілігін (оның ішінде Ли Сонг және тұтқынға алынған канцлерлер Фэн Дао және Хе Нин) Хенде қалдырды, Тайцзун императорының туысы Елю Маданы (耶律麻荅) Хенге басшылық етуге тағайындады. Елю Мада аймақ халқын да, Хан әскерін де жаман ұстады. Шидзоң императоры кейіннен Фэн, Хе және Ли Сонгты Тайцзун императорының жаназасына қатысу үшін шақыру үшін елшілер жібергенде, Хан әскері бүлік көтеріп, Хенде көшеде шайқас болды. Шайқас бастапқыда Хан бүлікшілері үшін жақсы болған жоқ, бірақ Ли Гу атқарушы шенеунік Фэн, Ли Сонг және Хеге шайқасқа келуге көндірді. Хан әскері канцлерлерді көргенде, олардың рухы көтеріліп, Елю Мада басқаратын Хитан әскерін жеңді, ол Ляо аумағына қашып кетті. Шайқастан кейін қала Бай Цайронның (白再榮) бақылауына өтті, ол Ли Сонг пен Хенің үйлерін қоршап алып, қазынаны талап етті. Ли Сонг пен Хе барлық қазыналарын берді, бірақ Бай оларды жазалаудан сақтау үшін өлтіруді ойлады, бірақ Ли Гу оны бұлдан бас тартуға көндірді, жаңа императордың (яғни Лю Цзиюань, ол осы уақытқа дейін Орталық жазықтықты басып алып, Кейінгі Хань құрған) канцлерлерді бекер өлтірсе, оны жазалайтынын айтты. Сондықтан Бай оларды өлтірмеді. 948 жылы Лю Цзиюань қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Лю Чэнъю император болды, Ли Ю өзінің қызметшісі Ге Яньюдің (葛延遇) одан ақша жымқырып алғанын анықтады және Геге жымқырылған қаражатты қайтаруға мәжбүр етуге тырысты. Сондықтан Ге Судың қызметшісі Ли Чэнмен (李澄) бірлесіп, Ли Юды мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады. Су Ли Сонгты да тұтқынға алды. Кейін, азаптаулардың нәтижесінде Ли Ю өзіне ғана емес, сонымен қатар Ли Сонг пен Ли Иге, сондай-ақ оның жүйесі Ван Нинге (王凝) Кайфэнда бүлік көтеруге қатысқандықтарын, бұрын Хугуо аймағында (護國, қазіргі Юнчэн, Шаньси) бүлік көтерген Ли Шоуженмен байланыста екендіктерін және Ляомен байланыста екендіктерін жазды. Ли Сонг өзінен құтыла алмайтынын түсініп, ол да мойындады. Оның бүкіл отбасысы жазаланды, және халық олар үшін қайғырды.
Ескертпелер мен сілтемелер
Бес патшалықтың ежелгі тарихы, 108-том. Бес патшалықтың жаңа тарихы, 57-том. "Зичжи Тунцзянь", 274, 278, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288-томдар.