Кіріспе

Чифу Чипан (; 428 жылы қайтыс болды), сонымен қатар, өлімінен кейін Батыс Циньнің Вэньчжао ханзадасы (西秦文昭王) атымен танымал, Шыаньбей тайпасының басшылығымен құрылған Қытайдың Батыс Цинь әулетінің ханзадасы болған. Оның билік кезінде Батыс Цинь 414 жылы қарсыласы Оңтүстік Лян әулетін жойып, оның жерін басып алғаннан кейін гүлденген, бірақ Ху Ся және Солтүстік Лян әулеттерінің шабуылдарынан кейін біртіндеп құлдырауға ұшырады. 428 жылы қайтыс болғаннан кейін ол мемлекетін қиын жағдайда қалдырды, ал 431 жылы мемлекет жойылды, оның ұлы Чифу Мумо Ху Ся императоры Хелиан Дингтің қолына түсіп, кейіннен өлтірілді.

Қифу Гангуидің алғашқы билігі кезінде

Чифу Чипанның әкесі Чифу Гангуиге қашан туғаны белгісіз, және анасы кім болғаны да нақты білінбейді. Дегенмен, ол батыс Цинь мемлекетінің немересі Чифу Гуорен (383 жылы) құрғанға дейін туған болуы мүмкін, себебі ол Чифу Гангуидің үлкен ұлы еді. Сонымен қатар, анасы Чифу Гангуидің әйелі, патшайым Биан болған болуы ықтимал. 388 жылы Чифу Гуорен қайтыс болғаннан кейін Чифу Гангуи хан болды. Чифу Чипан туралы алғашқы тарихи дерек 393 жылы жазылған, сол кезде Чифу Гангуи Чифу Чипанды тақ мұрагері етіп жариялады. Осы кезде ол-ақ батыл, епті және әкесінен де қабілетті деп сипатталған. Көп ұзамай ол әкесінің басқаруындағы маңызды лауазымды шенеунікке айналды.

Оңтүстік Лян және кейінірек Цинь мемлекетінің азаматы ретінде

400 жылы Цифу Гангуи Кейінгі Цин императоры Яо Синнің қолынан ауыр жеңіліске ұшырады, және оның мемлекетінің көп бөлігі Кейінгі Цинмен басылып алынды. Цифу Гангуи енді мемлекетті сақтап тұра алмайтынын түсініп, шенеуніктеріне Кейінгі Цинге бағынуды бұйырды, ал өзі Оңтүстік Лянның ханзадасы Туфа Лилугуға бағынды, ол оны құрметті қонақ ретінде қарсы алды. Туфа Лилугудың інісі Туфа Джуян (禿髮俱延) Цифу Гангуидің ниетіне күдікпен қарап, Туфа Лилугуға оны Ифу (乙弗) тайпасына (вероятно, Цинхай көлінің батысына) жер аударуды ұсынды, бірақ Туфа Лилугу бұл ұсыныстан бас тартты. Дегенмен, Цифу Гангуи мемлекетін қайта құруға тырысады деп алаңдап, оны қадағалау үшін әскер жіберді. Цифу Гангуи өліміне келуі мүмкін деп қорқып, Туфа Лилугудан қайта сенімге ие болды, өзінің ұлы Цифу Чипанды, ағаларын және анасын Оңтүстік Лянның астанасы Шипинге кепіл ретінде жіберді. Бірақ Оңтүстік Лянның күзеті әлсіреген кезде, ол Фуханға (枹罕, қазіргі Линся Хуэй автономиялық ауданы, Гансу) қашып, Кейінгі Цинге бағынды. Осы шақта Цифу Чипан Туфа Лилугудың інісі Туфа Рутанның қызына үйленген болуы мүмкін. Кейін, Цифу Чипан әкесіне қосылу үшін Кейінгі Цинге қашуға тырысқанда, жолда тұтқындалды. Туфа Рутан оны өлтіруге ниеттенген Туфа Лилугуға қарсы оның өмірін сақтауға шақырды, және Туфа Лилугу Туфа Рутанмен келісті. 402 жылы Туфа Лилугу қайтыс болғаннан кейін, оның орнына Туфа Рутан келді, содан кейін Цифу Чипан қашып, әкесіне жетті, ол сол кезде Кейінгі Циннің маңызды генералы болған еді. Туфа Рутан Цифу Чипанның әйелі мен балаларын оған жіберді. Өзінің бұрынғы астанасы Юаньчуаньды (苑川, қазіргі Байын, Гансу) басқарып тұрған Цифу Гангуи Цифу Чипанды Кейінгі Циннің астанасы Чанъанға император Яо Синге бару үшін жіберді, және Яо Син оны округ басқарушысы етіп тағайындады. 407 жылы Цифу Гангуидің күшейіп, бақылауға келмейтін болғанына алаңдаған Яо Син оны Чанъанға келгенде тұтқынға алды, және Цифу Чипанға оның орнын басып алуды бұйырды. Сол жылы, номиналды түрде Кейінгі Циннің вассалы болған Туфа Рутан осы мәртебеден бас тартуды ойластырғанда, ол Цифу Чипанға көтеріліске қосылуға шақырып, елшілер жіберді. Цифу Чипан Туфа Рутанның елшілерінің басын кесіп, олардың басын Чанъанға жіберді. 408 жылы Кейінгі Цин әлсіреп бара жатқанына сеніп, ол Канглан тауында (嵻崀山, қазіргі Ланчжоу, Гансу) қамал салып, өзін Кейінгі Циннің жауларынан және оған қарсы болатын шабуылдардан қорғауға дайындалды. 409 жылы ол Кейінгі Циннің көтерілісшісі Пэнь Синьяннан (彭奚念) Фуханды басып алды және бұл туралы Цифу Гангуиге хабарлау үшін құпия елшілер жіберді. Пинлиангта (平涼, қазіргі Пинлианг, Гансу) Яо Синге қатысып жүрген Цифу Гангуи қашып, оған қосылу үшін Юаньчуаньға қайтып келді. Бірақ көп ұзамай Цифу Гангуи өзінің базасын Дуцзяньшаньға (度堅山, қазіргі Байын, Гансу) көшірді, бірақ Фуханды Цифу Чипанның басқаруында қалдырды. Сол жылдың соңында Цифу Гангуи тәуелсіздігін жариялап, Цинь ханзадасы атағын алды, және Цифу Чипанды тағы да мұрагер ханзада етіп тағайындады.

Қифу Гангуидің екінші билігі кезінде

Қифу Чипан әкесінің әскери істерде ең сенетін адамы болды. Ол ғалым Цзяо Иді (焦遺) Қифу Чипанның ұстазы етіп тағайындады және Қифу Чипанға Цзяоға әкесіндей құрметпен қарауды бұйырды, Қифу Чипан да солай істеді. 411 жылы Кейінгі Циньге қарсы бірнеше шайқастан кейін Қифу Гангуи номиналды түрде тәуелділікке қайта оралуға келісті, ал Яо Син оны Хэнань князі, ал Қифу Чипанды Пинчан герцогы етіп бекітті. Сол жылы Қифу Гангуи Қифу Чипан мен оның інісі Қифу Шэньцзянды (乞伏審虔) Оңтүстік Лянға қарсы жорыққа жіберді, олар Туфа Рутанның мұрагер ханзадасы Туфа Хутайды (禿髮虎台) жеңіп, 100 мыңнан астам мал-жандықты тұтқынға алды. 412 жылдың көктемінде Қифу Гангуи астананы Танцзяоға (譚郊, қазіргі Линся Хуэй автономиялық облысы, Гансу) көшірді, ал Қифу Чипан Юаньчуаньда қолбасшылыққа қалды. 412 жылдың жазында Танцзяода болғанда, Қифу Гангуиді Қифу Гуореннің ұлы Қифу Гонгфу (乞伏公府) өлтірді, ол сонымен қатар Қифу Чипанның оннан астам бауырларын да өлтірді. Содан кейін Қифу Гонгфу Даксияда (大夏, қазіргі Линсяда) қорғанысқа орналасты. Қифу Чипан өзінің бауырлары Қифу Жиданы (乞伏智達) және Қифу Муйганды (乞伏木奕干) Қифу Гонгфуға шабуыл жасау үшін жіберді, ал өзі астананы Фуханға көшірді. Темдеу аралығында Қифу Жида Қифу Гонгфуды жеңіп, оны, оның ұлдарын және ағасы Қифу Ахайды (乞伏阿柴) өлімге жіберді. Енді Қифу Чипан мұрагерлікке талассыз ие болды және Хэнань князі атағын алды.

Ерте билік

Билік етуінің басында Чифу Чипан Туйухун, Оңтүстік Лян және Кейінгі Циннің есебінен өз мемлекетінің кеңеюін жалғастырды және әкесі билігіне бағынбаған жергілікті тайпаларды мойынсұнуға мәжбүр етті. 414 жылы Туфа Рутанның бүлікші Туоцзян (唾契汗) және Ифу (乙弗) тайпаларына шабуыл жасап, Түфа Хутайды Оңтүстік Лянгтың астанасы Леду (樂都, қазіргі Хайдун префектурасы, Цинхай) басшылығына қалдыратыны туралы хабар алғаннан кейін, Чифу Чипан Ледуға күтпеген шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол тез арада Ледуға жетіп, оны қоршауға алды. Көп ұзамай Леду құлдырады, ол Туфа Хутай мен оның қол астындағыларын Фуханға көшірді, ал әскерін Туфа Рутанға қарсы жіберді. Ледудың құлдырағанын естіген Туфа Рутанның әскері ыдырады, ал Туфа Рутан басылып берді, соның нәтижесінде Оңтүстік Лян мемлекеті жойылды және Чифу Чипанға Оңтүстік Лянгтың қалған аумағын басып алуға мүмкіндік берді. Чифу Чипан оны құрметті қонақ ретінде қарсы алып, оған Зуонан герцогы атағын берді және Туфа Рутанның қызын ханшайым етіп тағайындады. Бірақ 415 жылы ол Туфа Рутанды улап өлтірді. Оңтүстік Лянгты өз мемлекетіне қосып алғаннан кейін, 414 жылы Чифу Чипан Цинь ханзадасы деген жоғары атаққа ие болды. Ол сондай-ақ Кейінгі Цинге жасаған шабуылдарын жаңартты. Алайда, енді олардың арасында Оңтүстік Лян буферлік аймақ болмағандықтан, ол Солтүстік Лянгтың ханзадасы Джуку Мэньцзунмен үнемі соғысқа түсіп, көбінесе Батыс Циннің зиянына келді. 416 жылы ол Джуку Мэньцзунмен бейбіт келісімге келді. Осы уақытта 416 жылы, Кейінгі Цин Цзинь әскерінің бас қолбасшысы Лю Ю-дан күшті шабуылға ұшырағанда, ол Лю Ю-ға бағынуға ұсыныс білдіретін елшілерді жіберді, ал Лю Ю оған Хэнань герцогы атағын берді. 417 жылға қарай Лю Ю Кейінгі Цин мемлекетін жойды, бірақ ол Батыс Цинге шабуыл жасау үшін батысқа аттанбады, ал Батыс Цин шекарадағы Кейінгі Цин қалаларының біразын басып алды. 418 жылға қарай Цзинь Гуанчжун аймағын Ся императоры Хелиан Бобоға жоғалтты, ал Ся Цзиньге қарсы жеңістерімен күшейіп, Батыс Цинге үлкен қауіп тудырды.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

420 жылы Чифу Чипан ұлы Чифу Мумоны тәжді мұрагер етіп тағайындады. Сол жылы Чифу Чипан Лиу Юдан генерал-майор шенінің ресми тапсырысын алды, ол осы кезде Цин тағын басып алып, Лю Сун мемлекетін құрған болатын. 421 жылы Солтүстік Лянмен жасалған бейбіт келісім аяқталды, себебі Солтүстік Лян 420 жылы Батыс Лянды жойғаннан кейін енді оңтүстік көршісі Батыс Цинмен соғысуға күшін жұмылдыра алды. Шабуылдар көбінесе нәтижесіз аяқталды, бірақ соғыс Батыс Циннің күшін әлсірете берді. 423 жылы Чифу Чипан шенеуніктер алдында Солтүстік Вэйдің құдайлардың қалаулы мемлекеті екеніне, ал оның императорлары қабілетті екеніне сене бастағанын мәлімдеді, сондықтан ол Солтүстік Вэйдің қарауында болуға ұсыныс жасады. Одан кейін ол Солтүстік Вэйге елшілер жіберіп, Сяны қалай басып алуға болатыны туралы кеңес берді. 426 жылы ол Солтүстік Вэйден Сяға шабуыл жасауын қайтадан сұрады. (Осы кезеңде Батыс Цин мен Ся арасындағы қақтығыстар туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Чифу Чипанның Солтүстік Вэйге қайта-қайта жасаған өтініштері оның Сядан зардап шеккенін көрсетеді.) 426 жылы Чифу Чипан мемлекетін әлсірететін ауыр жеңіліске ұшырады. Ол Солтүстік Лянға шабуыл жасап жатқанда, Солтүстік Лянның ханзадасы Цзюйцю Мэнсюнь Ся императоры Хэлиан Чанды (Хэлиан Бобоның ұлы және мұрагері) Фуханға шабуыл жасауға көндірді. Хэлиан Чан жауап ретінде өзінің генералдары Хулу Гуды (呼盧古) Юаньчуаньға, ал Вэй Фаны (韋伐) Наньаньға (南安, қазіргі Динси, Ганьсу) шабуылға жіберді. Батыс Цин Юаньчуаньды ұстап тұра алғанмен, Наньань үлкен шығынмен түсті. 426 жылдың қысында Хулу мен Вэй басқаратын Ся әскері Фуханға шабуыл жасап, Чифу Чипанды астананы Динлианға (定連, сондай-ақ Линксияда) көшіруге мәжбүр етті. Хулу мен Вэй Батыс Циннің тағы бір маңызды қаласы Сипингті (西平, қазіргі Синьин, Цинхай) басып алды. 427 жылы Чифу Чипан астанасын Фуханға көшірді. Солтүстік Вэйдің Ся астанасы Тунванды (統萬, қазіргі Юлин, Шэньси) басып алғанын және Хэлиан Чанды Шангуйге (上邽, қазіргі Тяншуй, Ганьсу) қашуға мәжбүр еткенін естігенде, ол өзінің інісі Чифу Вотуды (乞伏握頭) Солтүстік Вэйге құрмет көрсету үшін жіберді. Алайда, Батыс Цин сол кезде Солтүстік Лян мен Чжоучидің үздіксіз шабуылдарына да ұшырады. 428 жылдың жазында Чифу Чипан, Чифу Мумоға 422 жылы тұтқындаған Цзюйцю Мэнсюньнің кеңесшісі Цзюйцю Чэндуды (沮渠成都) қайтарып, Солтүстік Лянмен бейбіт келісімге келуге тырысуды тапсырғаннан кейін қайтыс болды, ал Чифу Мумо оның орнына билікке келді.