Кіріспе

Фэн Ба (; 430 жылы қайтыс болды), әдепті есімі Вэньци (文起), лақап аты Цижифа (乞直伐), сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін Солтүстік Янның Вэньчэн императоры (北燕文成帝) ретінде танылды, Қытайдың Солтүстік Ян әулетін құрған немесе екінші билеушісі болды. 407 жылы Мюронг Сиді (Чжаовэнь императорын) құлатқан төңкерісте қолдаған Гао Юн (Хуэйи императоры) 409 жылы өлтірілгеннен кейін ол таққа отырды. Оның билігі тұсында Солтүстік Ян аумақтық тұтастығын сақтап тұрды, бірақ әлдеқайда күшті қарсыласы Солтүстік Вэй әулетіне қарсы ешқандай үлкен жетістікке қол жеткізбеді. Оның 100-ден астам ұлы болған дегенді айтады, бірақ 430 жылы қайтыс болғаннан кейін оның інісі және мұрагері Фэн Хонг (Чжаочэн императоры) олардың барлығын жазалап өлтірді.

Отбасылық тарихы және ерте өмір

Фэн Баның әкесі Фэн Хэ (馮和) этникалық жағынан ханьқытайы болған. Хан Чжао императоры Хуэй билік құрған кезде Цзиньнің солтүстік жартысының басып алынуынан кейін ол Шандаң округінде (上黨, шамамен қазіргі Чанчжи, Шанси) қоныстанған. Фэн Баның әкесі Фэн Ань (馮安) кейін Батыс Янь императоры Муронг Юнға генерал ретінде қызмет еткен. 394 жылы Батыс Яньды Кейінгі Янь императоры Муронг Чуй жойғанда, Фэн Аньның отбасы күштеп Хэлонгқа (和龍, сондай-ақ Лончэн деп те аталады, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) көшірілді, және Фэн Ба сол жерде өсті. Оның Цижифа (七字發) деген лақап аты Сянбэй тегінен екенін көрсететіндіктен, оның Сянбэй мәдениетінің күшті ықпалында болғаны айқын болды. Оның үш кіші інісі болды, олардың барлығы батылдыққа құмарлық танытып, әлеуметтік шектеулерге көңіл бөлмеді. Алайда, Фэн Баның өзі сақтықпен және еңбекқорлықпен көзге түсіп, үй шаруашылығын тиімді басқарды. Муронг Бао билік құрған кезде ол генерал атанды. Ол Муронг Баоның асырап алған ұлы Муронг Юнь, Чжаоян герцогіне деген құрметі артып, олар жақын досқа айналды. Кейін, 407 жылы, Муронг Баоның қатыгез және ерсілі інісі Муронг Си билік құрғанда, Фэн Ба мен оның інісі Фэн Суфу (馮素弗) Муронг Сиді қорлап, ауылға қашып жасырынысты. Олар ерте не кеш табылғанын және өлтірілетінін түсініп, Муронг Сиді құлатуға бекінді. Олар Лончэнге, яғни сол кездегі астанаға жасырын кірді. Муронг Си сол жылдың басында қайтыс болған әйелі, императрица Фу Сюньиннің жерлеу рәсіміне қатысу үшін Лончэннен кеткен кезде, олар туысы Фэн Вани (馮萬泥) және генералдар Сунь Ху (孫護) мен Чжан Син (張興) көмегімен қала ішінде көтеріліс жасады. Фэн Ба мен Муронг Юнь дос болғандықтан, ол Муронг Юньді өздерінің жетекшісі болуға көндірді. Олар тез арада сарайды басып алып, қала қақпаларын жапты. Муронг Юнь Көк ханзада деп жарияланды. Муронг Си Лончэнге оралып, қала сыртындағы Лонгтэн сарайында орналасты, қалаға шабуылға дайындалды. Осы кезде императорлық гвардия сарбазы Чу Тоу (褚頭) оған қашып келіп, императорлық гвардия Муронг Си шабуыл жасағанда Муронг Юньге қарсы шығуға дайын екенін хабарлады. Алайда, себептері белгісіз, Муронг Си бұл жаңалықтан қорқып, қашып кетті. Оның генералы Муронг Ба (慕容拔) Лончэнге шабуылды жалғастыруға тырысты және бастапқыда сәттілікке жетті. Бірақ әскерлер Муронг Сидің қашқанын түсінгенде, олар ыдырады, ал Муронг Ба Фэн Баның сарбаздарынан қаза тапты. Сол күні Муронг Си орманнан азаматтық киіммен табылғаннан кейін тұтқынға алынып, Муронг Юньге жеткізілді. Муронг Юнь оған жасаған қылмыстарын жария етіп, оны және оның ұлдарын өлімге кесті.

Гао Юнның тұсында

Фенг Ба император болуына зор ықпал еткендіктен, император болғаннан кейін көп ұзамай өз атын Гао Юнға өзгертіп алған Муронг Юн, Фенг Баны өзінің премьер-министрі етіп тағайындады. Фенг Баның бауырлары мен туысы Фенг Вани, сондай-ақ көтерілістің басқа да мүшелері жоғары лауазымдарға ие болды. Де-факто, үкімет Фенг Баның қолында болды. Гао Юн өзінің халыққа және таққа жасаған үлесінің аздығына қанағаттанбағандықтан, оны қорғау үшін көптеген дағдылы сақшыларды жұмысқа алды. Ол сондай-ақ Ли Бан (離班) және Тао Рен (桃仁) есімді екі әзілкешті жақсы көріп, Ли мен Таоға қауіпсіздік мәселелерін тапсырды. Ол оларды зор байлықпен марапаттады, олардың тағамы мен киімі Гао Юннің өзіне тең болды. Осыған қарамастан, ол 409 жылдың қысында қаза тапты – оқиғаның себебі мен ауқымы әлі де құпия. Дәстүрлі тарихтар, оның ішінде «Цзинь шу» және «Цзычжи тунцзянь» еңбектері, Ли мен Таоның Гао Юнның оларға көрсеткен қамқорлығына қарамастан, қанағаттанбағанын және осы қанағатсыздықтан Гао Юнды өлтіргенін жазды. Дегенмен, бұл кісі өлтірудің нағыз себебі сияқты көрінбейді. Гао Юнның әйелі, императрица Ли де осы оқиғада қаза тапқан болуы мүмкін. Фенг Ба кісі өлтіру туралы естіген соң әскерін дайындады және жағдайдың ашық болуын күтті, бірақ оның екі сарбазы Чжан Тай (張泰) және Ли Санг (李桑) сарайға кіріп, Ли мен Таоның басын кесіп тастады. Шенеуніктердің бәрі Фенг Баның таққа отыруын қолдады, осылайша ол таққа отырды. (Гао Юнның ұлы Гао Пэнчэн туралы ешқандай мәлімет жоқ.) (Кейбір тарихшылар Гао Юнды Солтүстік Янның алғашқы императоры деп санайды және Фенг Баны оның екінші императоры деп есептейді, ал басқалары Гао Юнды Кейінгі Янның соңғы императоры деп, ал Фенг Баны Солтүстік Янның бірінші императоры деп қарастырады.)

Билік

Фэн Ба өзінің ағасы Фэн Суфуды Фаньян герцогі етіп премьер-министр тағайындады, ал басқа да маңызды лауазымдар Сун Ху, Чжан Син, оның ағасы Фэн Хонг, Джи герцогы, оның туысы Фэн Вани, Гуанчуань герцогы және тағы бір туысының баласы Фэн Ручен (乳陳) Шангу герцогы болды. Ол анасы Чжан ханшайымын жесір ханшайым ретінде құрметтеді, әйелі Сун ханшайымын ханшайым, ал ұлы Фэн Юнды (永) мұрагер ханшайым етіп тағайындады. Фэн Ба мен Фэн Суфу екеуі де еңбекқор, сақты және ақылды болып саналды, және осы кезеңде Солтүстік Ян жақсы басқарылып, әлдеқайда күшті бәсекелес Солтүстік Вэйді тойтара білді. 410 жылы Фэн Баға ішкі бір үлкен толқумен күресуге тура келді. Фэн Вани мен Фэн Ручен екеуі де Фэн Баның табысына үлкен үлес қосқанын сезінді, сондықтан Лончжэнде және императорлық үкіметті басқаруда емес, Феру (肥如, қазіргі Киньхуандао, Хэбэй) және Байланг (白狼, қазіргі Жаоянг, Ляонин) қалаларында қолбасшы генералдар ретінде қызмет етуіне наразылық білдірді. Сондықтан олар бірге бүлік көтерді. Фэн Ба Фэн Хонг пен Чжан Синге оларға қарсы шабуыл жасауға жіберді, олар Фэн Хонг пен Чжаннан жеңілгеннен кейін басылып берді, бірақ Фэн Хонг оларды өлтірді. Сол жылы Фэн Ба Гао Юн мен Гао Юнның әйелі Ли ханшайымын императорлық құрметпен жерледі, бірақ жерлеу туралы жарлықта Гао Юнның атын қолданып, атау табуын сақтамады. 411 жылы Руран ханы Юдзиулу Хулу Фэн Баға 3000 жылқы сыйлап, Фэн Баның қызы Лэланг ханшайымына үйленуді өтінді. (Лэланг ханшайымы Фэн Баның әйелі Сун ханшайымының қызы болған болуы мүмкін, өйткені Фэн Суфу оның өтінішінен бас тартып, оның орнына Фэн Баның бір кәнизагының қызын жіберуге кеңес берді.) Фэн Ба Роуранмен одақтасу мемлекетіне пайдалы болады деп сеніп, Лэланг ханшайымын Юдзиулу Хулуға берді. 414 жылы Фэн Ба өзінің ресми қызметкері Чу Куанды (褚匡) өзінің ата-бабаларының үйіне Чанлеге (長樂, қазіргі Хенгшуй, Хэбэй) өзінің кланы мүшелерін табуға жіберді, ал Чу Куан Фэн Баның туыстары Фэн Май (馮買) және Фэн Ду (馮睹) бастаған 5000 үй шаруашылығымен оралды. Фэн Ба өзінің ағасы Фэн Пиді (馮丕) Когурёде тауып, оны қайтадан қабылдады, оны Чаншан герцогы етіп тағайындады. Сол жылы Юдзиулу Хулу, өз кезегінде қыздарының бірін Фэн Баға үйлендіруге дайын болған, оның немере інісі Юдзиулу Булужен (郁久閭步鹿真) биліктен құлдырады, ал төңкеріс басшылары оны және оның қызын Солтүстік Янға жіберді. Фэн Ба оны құрметті қонақ ретінде қабылдады және бастапқыда жоспарланғандай, оның қызы Жаойиді (昭仪) кәнизагы ретінде алды. Юдзиулу Хулу Фэн Бадан оны үйге шығарып салу үшін әскер жіберуін сұрады, ал Фэн Ба, біраз тартынғаннан кейін, Юдзиулу Хулуды шығарып салу үшін өзінің генералы Ван Лингті (萬陵) жіберді, бірақ Ван Юдзиулу Хулуды жолда өлтіріп, қайтып келді. Оның орнына Фэн Ба жаңа хан Юдзиулу Датанмен одақтасты, ол өз кезегінде Юдзиулу Булуженді құлатты. Сол жылы Солтүстік Вэй императоры Миньюань Солтүстік Янмен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Хуньюй Шименді (忽忸于什門) жіберді, бірақ Хуньюй Хелонгқа келген кезде, ол Солтүстік Ян сарайына кіруден бас тартты, Фэн Баның сарайдан шығып, император Миньюаньның жарлығын қабылдауын талап етті (тапсырылу белгісі ретінде). Фэн Ба бұдан бас тартып, Хуньюйді сарайға сүйреп кіргізді. Хуньюй иілуден бас тартты, ал Фэн Ба сақшыларға Хуньюйдің басын төмен қысып, түрмеге қамауға алды. Кейіннен Хуньюй бірнеше рет Фэн Баны қорлады, бірақ Фэн Ба Хуньюйді өлтіру ұсыныстарын қабылдамады, оның мемлекетіне адал екенін айтты. Кейіннен ол Хуньюйді бағындыруға бірнеше рет тырысты, бірақ Хуньюй әр жолы бас тартты. Оның орнына Фэн Ба Ся императоры Хелиан Бобомен одақтасты. Жаңа жыл 415-те Фэн Суфу қайтыс болды. Ол ағасына қайғырып, әдеттегідей бір субъектіге қайғыру үш реттен аспайтын болса, жеті рет қайғырып жылады. Кейінірек 415 жылы Сунь Худың ағалары Сунь Борен (孫伯仁), Сунь Чичжи (孫叱支) және Сунь Иба (孫乙拔) жоғарылаудың жоқтығына наразылық білдірді. Фэн Ба оларды өлтіріп, Сунь Худы тыныштандыру үшін жоғарылатты, бірақ Сунь Ху күйзеліске ұшырады, сондықтан Фэн Ба оны улады. Бұл арада генерал Ву Йинти (務銀提) да жоғарылатылмағанына наразы болып, қорғаныс лауазымын Когурёға ұсынуды жоспарлады, ал Фэн Ба оны өлтірді. 416 жылы Солтүстік Ян генералы Құругуан Бин (庫傉官斌), бұрын Солтүстік Яннан Солтүстік Вэйге дезертирлік жасаған, бірақ кейін Солтүстік Янға қайта оралған, Солтүстік Вэй императоры Миньюань шабуылға ұшырады. Солтүстік Вэй күштері Құругуан Бинді ғана емес, сонымен қатар тағы екі Солтүстік Ян генералдарын, Құругуан Чанды (庫傉官昌) және Құругуан Тиді (庫傉官提), Құругуан Биннің туыстары болуы мүмкін, өлтірді. 418 жылы Солтүстік Вэй императоры Миньюань Солтүстік Янға күтпеген шабуыл жасады, Хелонгты қоршап алып, қоршауға алды. Фэн Ба қаланы Солтүстік Вэй шабуылынан қорғады және оны ұстап тұрды. Солтүстік Вэй күштері Солтүстік Яндан шамамен 10 000 үй шаруашылығын тартып алып, қайтып кетті. Келесі бірнеше жыл бойы Солтүстік Вэй өз күштерін Лю Сун мен Сяға қарсы жұмсады, және Солтүстік Вэй мен Солтүстік Ян арасында үлкен қақтығыстар болған жоқ. 426 жылы Фэн Баның мұрагер ханшайымы Фэн Юн қайтыс болды, және ол тағы бір ұлын, Фэн Иді (馮翼), мұрагер ханшайым етіп тағайындады. 430 жылы Фэн Ба ауыр сырқатқа шалдықты және өкілеттіктерін Фэн Иге беру туралы жарлық шығарды. Алайда Фэн Баның сүйікті кәнизагы Консорт Сун тағына ұлын Фэн Шоджуды (馮受居) отырғызуды қалады, сондықтан Фэн Иге Фэн Ба жақын арада жазылып келеді және ол билікке асықпауы керек екенін айтты; Фэн И келісіп, сарайына қайтып кетті. Консорт Сун содан кейін Фэн Ба атынан сыртқы байланыстарды үзу туралы жалған бұйрықтар шығарды, және Фэн И мен Фэн Баның басқа ұлдары, сондай-ақ императорлық шенеуніктер Фэн Баны көре алмады. Тек оның сенген шенеуніктерінің бірі, Ху Фу (胡福), сарайға кіріп, қауіпсіздікті қамтамасыз ете алды. Алайда Ху Консорт Сунның амбицияларына ашуланып, Фэн Хонгқа, ол осы уақытта премьер-министр болған, оның ниеттері туралы хабарлады. Фэн Хонг дереу сарайға шабуыл жасап, оны бақылауға алды. Фэн Ба осы жаңалықты естіп, оқиғадан шокқа түсіп қайтыс болды. Фэн Хонг содан кейін өзі таққа отырып, Фэн И әскерлерін жеңгеннен кейін Фэн Баның барлық ұлдарын қырды.

Танымал мәдениет

2011-2012 жылдары KBS1 телесериалы "Гвангаэто, Ұлы жаулаушы" да Чжун Хо Кын сомдаған рөлде бейнеленген.