Цао Цао және Куй Янның өмірі мен қызметі

Кіріспе

Ресми қызмет ететін әскербасы Цао Цао (165–216)

Цюй Ян (165–216), алты жыл өткен соң, 28 жасында Гонгсун Фан (公孫方) және басқалармен дос болып, конфуцийлік ғалым Чжэн Хуанның басшылығымен бірге оқыды. Алайда, 194 жылы Цюй Ян алғашқы оқу жылын аяқтамас бұрын, Сю провинциясынан келген Сары Тurban көтерілісшілері Чжэн Хуан сабақтарын өткізген Бейхай округіне шабуыл жасады, сондықтан Чжэн және оның шәкірттері хаостан қашу үшін шығысқа, Буцзы тауына (不其山; Лао тауының солтүстік-батысына) қашты. Бірақ көтеріліс азық-түлік жетіспеушілігіне алып келді, сондықтан Чжэн Хуан студенттерін жіберуге мәжбүр болды. Буцзы тауынан шыққаннан кейін Цюй Ян Цинхэ округіне қайта алмады, себебі аймақта көтерілісшілер мен қарақшылар көп, ал батысқа қарайтын жолдар жабылды. Ол Цин, Сюй, Ян және Ю провинцияларында саяхаттап, Шоучунь (壽春; қазіргі Шоу ауданы, Анхуэй), Тай көлі және Янцзы өзенінің солтүстік жағалауы сияқты бірнеше жерлерді аралады. Төрт жылдан кейін ол үйіне оралып, уақытын музыкамен және каллиграфиямен өткізді.

Юань Шаоның қол астында қызмет ету

190-шы жылдардың аяғында солтүстік әскери сардар Юань Шао Цюй Ян туралы естіп, оны өзіне қызмет етуге шақырды. Сол кезде кең таралған хаос пен ашаршылықтан кейін көптеген сарбаздар өмір сүру үшін қылмысқа қолы жеткізді, ал кейбіреулері қабірлерді тонауға және қарақшылық жасауға кірісті. Цюй Ян Юань Шаоны әскерлері арасында қатаң тәртіп сақтауға шақырды: "Бұрын Сунь Цин былай деген: «Егер әскердегі сарбаздар тәртіпсіз болса, әскердің күші әлсіз болады. Ол Тань немесе Чжоу патшасы Вудың басшылығымен болса да, жеңіске жете алмайды». Қазіргі уақытта жолдар қаза болғандардың денелерімен толы, ал халық әлі сіздің ізгі істеріңізді көріп үлкермеді. Сіз барлық округ және уезд шенеуніктеріне қаза болғандарды лайықты жерлеуді тапсыруыңыз керек, осылайша Жоу патшасы Вэннің игі амалдарына ұқсас, мейірімділік пен қайырымдылық танытасыз». Юань Шао Цюй Янды кавалерия командирі (騎都尉) қылып тағайындады. 200 жылы Юань Шао өзінің қарсыласы Цао Цаоға қарсы жорыққа дайындалып жатқанда, Лиян (黎陽) және Ян Форд (延津) қалаларында әскери гарнизон құрды. Цюй Ян оны соғысқа бармауға көндіруге тырысты: «Император Сюйда, халықтың үміті оған толы. Неге өздеріңе жүктелген міндеттерді адал орындамай, шекараны қорғап, өз аймақтарыңызда бейбітшілік орнатпайсыздар?» Юань Шао Цюй Янның кеңесін тыңдамай, Цао Цаоға шабуыл жасауға әзірленді, бірақ сол жылдың соңында Гуанду шайқасында Цаодан жеңілді. Юань Шао 202 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары Юань Тан мен Юань Шан өздерінің әскери күштерін құрып, солтүстік Қытайдағы әкелерінің иеліктері үшін күресті бастады. Юань Тан мен Юань Шан екеуі де Цюй Янды өз жақтарына тартып алғысы келді, бірақ Цюй олардың екеуіне де көмектесуден бас тартты және ауруға шалдыққанмын деп мәлімдеді. Соның салдарынан, ол Юань Шан тарапынан түрмеге қамалды, бірақ кейін Йин Куй (陰夔) және Чэнь Линь құтқарып алды.

Цао Цао тұсында қызмет ету

205 жылы Цао Цао Юань бауырларын жеңіп, Цзи провинциясын басып алғаннан кейін Цюй Янды өзіне көмекші (別駕從事) ретінде қызмет етуге шақырды. Ол: "Ресми мәліметтерге сәйкес, қазіргі таңда менің қол астымда 300 мың сарбаз бар. (Джи провинциясы) шынымен де ірі провинция" деді. Цюй Ян: "Мемлекет хаоста, тоғыз провинция бөлініп кеткен, ал Юань бауырлары бір-бірімен соғысып, қаза тапқандардың денелері далаға шашылып жатыр. Халық сіздің күштеріңіздің оларға мейірімділікпен билік ететінін, көмек көрсететінін және соғыс пен апаттан құтқаратынын көруге асыққан. Ал сіздің бірінші қадамыңыз – алған әскеріңіз бен әскери жабдығыңыздың санын тексеру. Осы провинцияның халқы сізден осыны күтеді ме?" – деп сұрады. Цюй Янның бұл сөзі қатысушылардың барлығын таң қалдырды. Цао Цаоның бет-әлпеті өзгерді және ол кеңесі үшін Цюй Янға алғыс айтты. Келесі жылы Цао Цао Цзи провинциясынан Юань Шаоның немере інісі Гао Ганға қарсы Бин провинциясына шабуыл жасауға кеткенде, ұлы Цао Пиді Цзи провинциясының астанасы Еге қалдырып, Цюй Янға Цао Пиге насаят беруді тапсырды. Бір күні Цао Пи ойын-сауық үшін аң аулауға кеткенде, Цюй Ян оған ұзақ хат жазып, жеке ләззатқа беріліп, міндеттерін орындамайтыны үшін айыптады. Кейін Цао Пи өзінің аң аулау құралдарын жойғанын және Цюй Янның насихаты үшін алғыс білдірген хат жіберді. 208 жылы Цао Цао Ханның қанаты болғанда, Цюй Ян Шығыс және Батыс кеңселерінің аға хатшысы болып тағайындалды. Хан императорлық сарайы Цюй Янға тағайындау туралы жарлықта: "Сізде Бойінің мәнері мен Ши Юдің (史魚) адалдығы бар. Сыбайлас жемқорлар сізге деген құрметтің арқасында өздерін түзетуге тырысады, ал батырлар сізден шабыт алып, одан да күшті болуға ұмтылады. Сіз осы заманда үлгі болады, сондықтан сіз Шығыс кеңсесіне тағайындалады" деді. 216 жылы Цао Цао Хан императоры Сяньнің бұйрығымен Вэй патшалығының патшасы атанды және номиналды түрде Хан әулетіне бағынышты болған дербес патшалық құруға рұхсат алды. Цюй Ян Цао Цаоның патшалығында Жазу шебері (尚書) болып тағайындалды. Сол кезде Цао Цао ұлдарының біреуін мұрагер етпегендіктен, Цао Чжиді қарастырып, азаматтарының, соның ішінде Цюй Янның пікірін жасырын түрде сұрады. Цюй Ян ашық түрде: "Конфуцийлік этика бойынша, әкесінің үлкен ұлы мұрагер болуы керек. Сонымен қатар, Цао Пи мейірімді, инабатты және зиялы, сондықтан ол лайықты мұрагер. Мен оны өмірімнің соңына дейін толық қолдаймын" деді. Цао Цао Цюй Янның конфуцийлік әдептілік (және мұрагерлік) ережелерін сақтағанына қатты риза болды. (Цюй Янның немересі, Күй ханым, Цао Чжидің әйелі болғандықтан, Цао Цао Цюй Янның Цао Чжиді қолдайтынын күткен, бірақ Цюй Ян ережелерді орындап, оның орнына үлкен ұлы Цао Пиді қолдады.) Кейіннен Цюй Ян астананың коменданты (中尉) болып тағайындалды.

In 205, after Cao Cao had defeated the Yuan brothers and taken over Ji Province, he wanted to recruit Cui Yan to serve as an aide de camp (別駕從事) under him. He told the latter, "According to official records, there are 300,000 troops under my command now. (Ji Province) is indeed a large province." Cui Yan replied, "The Empire is in a state of chaos and the Nine Provinces are divided, while the Yuan brothers fight among themselves and the bodies of the dead are scattered throughout the wilderness. The people have yet to see how your forces will bring benevolent rule and relief aid to them and liberate them from war and disaster, but now the first thing you do is to check the records for the numbers of troops and military equipment you've obtained. Is this what the people in this province expect of you?" Those present at the scene were all startled by Cui Yan's response. Cao Cao's facial expression changed and he thanked Cui Yan for his advice. In the following year, when Cao Cao left Ji Province to attack Yuan Shao's nephew Gao Gan in Bing Province, he left his son Cao Pi in charge of Ye, the capital of Ji Province, and instructed Cui Yan to mentor Cao Pi. Once, when Cao Pi went on a hunting excursion to enjoy himself, Cui Yan wrote a long letter to him, haranguing the former on overly indulging in personal pleasures and neglecting his duties. Cao Pi later sent a reply, stating that he had destroyed his hunting equipment and thanking Cui Yan for his lecture. In 208, when Cao Cao became the Han Chancellor, Cui Yan was appointed as a Senior Clerk in the East and West Bureaus (東西曹掾屬). The order from the Han imperial court conferring the appointment on Cui Yan read, "You possess the style of Boyi and the integrity of Shi Yu (史魚). Corrupt officials will mend their ways out of admiration for you while men of valour will strive harder after being inspired by you. You will be serving as a role model in these times, therefore you are hereby appointed to the East Bureau." In 216, Cao Cao was granted the title of a vassal king, King of Wei, by Emperor Xian of Han and was allowed to set up an autonomous vassal kingdom, which was nominally still under the Han dynasty. Cui Yan was appointed as a Master of Writing (尚書) in Cao Cao's vassal kingdom. At the time, Cao Cao had yet to designate one of his sons as his heir apparent and he was considering Cao Zhi, so he secretly sought the opinions of his subjects, including Cui Yan. Cui Yan openly replied, "According to Confucian ethics, a man's heir apparent should be his eldest son. Besides, Cao Pi is kind, filial and intelligent, so he is a suitable successor. I fully support him until my death." Cao Cao was very impressed with Cui Yan for adhering to Confucian rules of propriety (and succession). (Cui Yan's niece, Lady Cui, was Cao Zhi's wife, so Cao Cao expected Cui Yan to support Cao Zhi, but Cui Yan followed the rules and endorsed Cao Pi (the eldest son) instead.) He promoted Cui Yan to Commandant of the Capital (中尉) later.

Өлім

Цюй Ян бірде Юлу округінен шыққан Ян Сюньді (訓) үкіметтік қызметке ұсынған. Ян Сюньнің қабілеті үміттерге сай келмесе де, Цюй Ян оны жоғары моральдық қасиеттеріне орай ұсынды. Цао Цао Цюй Янның ұсынысын қабылдап, Ян Сюньді жұмысқа алды. Император Сянь Цао Цаоны вассал патша ретінде тағайындағаннан кейін, Ян Сюнь императорлық сарайға есеп беріп, Цаоның әскери науқандарындағы ерліктерін мадақтап, оған мақтаулар айтты. Ян Сюнь көптеген адамдар тарапынан жағымпаздыққа ұқсас мінез-құлқы үшін сыналды, ал Цюй Ян да мемлекеттік қызметке жағымпаздықты ұсынғаны үшін жағымсыз бағаланды. Осы оқиғадан кейін Цюй Ян Ян Сюньнің есебін оқып, оған хат жазып: «Мен сіздің есебіңізді оқыдым. Жақсы. Сонымен бәрі. Уақыт, уақыт. Уақыт өте келе өзгерістер болады», – деді. Тарихшы Чэнь Шоудың «Үш патшалықтың жазбаларында» (Сангуоцзи) Цюй Янның өмірбаянын жазғанда айтуынша, Цюйдің осы сөздерді жазудағы нағыз ниеті – Ян Сюньді сынаушыларды оны мұқият зерделемей, әділсіз бағалауы үшін әжуалау болды. Алайда, Цюй Янға менмендік танытып, Цао Цаоны қаралағаны үшін айып тағылды. Цао Цао ашуланып: «Қызым туды, сонымен бәрі» деген сөз бар. «Сонымен бәрі» деген мақтау емес. Ол «Уақыт өте келе өзгерістер болады» деп жазғанда, маған құрметсіздік көрсетті», – деді. Содан кейін Цао Цао Цюй Янды лауазымынан алып, түрмеге қамап, ауыр жұмыс істеуге бұйырды. Кейін ол Цюй Янның түрмедегі жағдайын бақылау үшін адамдарды жіберді, олар Цюй Янның әлі де қарсылық танытып жатқанын хабарлады. Цао Цао ресми мәлімдеме жасады: «Цюй Ян жазасын өтегенімен, түрмеде оны көруге көп адам келеді. Ол оларға ренішпен қарап, көздеріне тіке қарап отырады». Осыдан кейін Цюй Янға өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүрледі. «Вейлюэ» еңбегі Цюй Янның өліміне әкелген оқиғалар туралы толық мәлімет береді. Онда Цюй Янның Ян Сюньге жазған хаты Цюй Янның жауларының қолына тиіп, олар оны Цао Цаоны қаралағаны үшін айыптағаны айтылады. Цао Цао Цюй Янның өзін беделсіз етіп көрсеткенін сезіп, оны тұтқындады, түрмеге қамады, басын қырқып, ауыр жұмыс істеуге жіберді. Кейін Цюй Янның жаулары Цао Цаоға: «Цюй Ян жазасын өтеп жатқанда, адамдарға ашуланып қарағандай көрінеді», – деді. Цао Цао оларға сене келіп, Цюй Янның өлімін қалады, сондықтан оған хабар жеткізу үшін адам жіберді: «Сенде үш күн бар». Цюй Ян бұл сөздердің мағынасын түсінбеді және бірнеше күн бойы өмір сүре берді. Адам Цао Цаоға Цюй Янның аман-есен екенін хабарлағанда, Цао Цао ашуланып: «Цюй Ян мені оған қарсы қылыш көтеруге мәжбүрлейді!» – деді. Содан кейін ол Цюй Янға барып, Цао Цаоның үш күн ішінде өзін өлтіруін қалағанын түсіндірді. Цюй Ян: «Мен қаншалықты ақымақ екенімді енді түсіндім. Оның бұлай етуін қалағанымды білмедім», – деді. Осыдан кейін ол өз-өзіне қол жұмсады. Цюй Янның өлімі көптеген адамдар тарапынан әділсіздік деп танылды. «И Чжунтянь» еңбегінде Цюй Янды өлтіруге Цао Цаоны не жетелеген үш себеп келтірілді:
Цао Цаоның күдікке толы мінезі осы жағдайда басым болды. Цао өзінің қарамағындағыларға ұзақ уақыт бойы күдікпен қарады, өйткені олардың көпшілігі Цаоның билікке таласуына қарсы болды. Цао Цао әсіресе «адамгершілік тұрғысынан мінсіз» адамдарға сенбеді, өйткені олардың қазіргі «адамгершілік кодекстері» Цао Цаоның билікке көтерілуі үшін емес, қазіргі Хан әулетіне деген адалдығын және берілгендігін қамтыды. Цао Цао сондай-ақ саяси ынтымақтастыққа түсіп, бірақ ешқашан толық сенім арта алмаған «білімді ақсүйектер» (士族) кландарынан да ұнатпады. Өкінішке орай, Цюй Ян екі топқа да жатты. Цао Цао Цюй Янның бірнеше жыл бұрын Цзи провинциясындағы жеңістерден кейін оны ашық сөккеніне ренжіді. Цао Цао Цюй Янның мұрагерді таңдау мәселесінде өз пікірін жасырған жоқ, бірақ Цао Цао пікірді сырттан білуге мүдделі болғандықтан, бұл оны қынжырландырды. Қазіргі саясатта жасырын әрекеттер кең таралғандықтан, ашық мәлімдемелер кейде «жартылай шындық» ретінде қабылданады, ал Цюй Янның шыншылдығы, Цао Цаоның күдікпен қарауының нәтижесінде, жасырын мақсаттары бар деп түсіндірілді. Сонымен қатар, Цюй Янның ашықтығы Цао Цаоның құпия бақылау жүйесіне моральдық нұқсан келтіруі мүмкін, бұл Цао Цаоны қатты ренжітті.

Cui Yan once recommended Yang Xun (楊訓), who was from Julu Commandery, to serve in the government. Although Yang Xun's abilities were not up to expectations, Cui Yan still nominated him on the grounds of excellent moral conduct. Cao Cao heeded Cui Yan's suggestion and employed Yang Xun. After Emperor Xian enfeoffed Cao Cao as a vassal king, Yang Xun wrote a memorial to the imperial court, glorifying Cao's achievements in his military campaigns and showering Cao with words of praise. Yang Xun was ridiculed by many people for his flattering behaviour; Cui Yan was also cast in a negative light because he was deemed as having recommended a sycophant to join the civil service. After the incident, Cui Yan read Yang Xun's memorial and wrote to him, "I have read your memorial. It is good. That is all. Time, time. There will be changes as time passes." According to the historian Chen Shou, who wrote Cui Yan's biography in the Records of the Three Kingdoms (Sanguozhi), Cui's true intention in writing those remarks was to mock Yang Xun's critics for being too eager to disparage Yang without making any careful consideration. However, Cui Yan was accused of displaying arrogance and defaming Cao Cao in his letter. Cao Cao angrily said, "There is a saying, 'I gave birth to a daughter, that is all.' 'That is all' is not a complimentary phrase. He meant disrespect when he wrote, 'There will be changes as time passes.'" Cao Cao then had Cui Yan stripped off his post, thrown into prison, and ordered to perform hard labour. Later, he sent agents to observe Cui Yan in prison and they reported that Cui continued to remain defiant. Cao Cao issued an official statement, "Even though Cui Yan is serving a sentence, he still receives high numbers of visitors in prison. He glares at them straight in the eye as if he has grievances." He then forced Cui Yan to commit suicide. The Weilüe recorded more details of the events leading to Cui Yan's death. It mentioned that Cui Yan's letter to Yang Xun fell into the hands of Cui Yan's enemies, who accused him of defaming Cao Cao. Cao Cao felt that Cui Yan was discrediting him so he had the latter arrested, imprisoned, head shaved, and sent to perform hard labour. Later, Cui Yan's enemies told Cao Cao, "When Cui Yan serves his sentence, he glares at people straight in the eye as if he is filled with resentment." Cao Cao believed them and wanted Cui Yan to die so he sent an official to inform Cui, "You've three days to live." Cui Yan did not understand what the official meant and he continued to live on for several days. When the official reported to Cao Cao that Cui Yan was alive and well, Cao furiously said, "Cui Yan is forcing me to use the sword on him!" The official went to see Cui Yan again and explained to the latter that Cao Cao actually wanted him to kill himself within three days. Cui Yan said, "How silly of me. I didn't know that he actually wanted me to do this." He committed suicide after that. Cui Yan's execution was widely considered as unfair. In his work, Yi Zhongtian proposed three reasons why Cao Cao wanted to have Cui Yan killed:
Cao Cao's infamous skepticism got the better out of him in this case. Cao had long been suspicious of his own subordinates since many of them actually disagreed of Cao's moves to take the supreme power. Cao Cao especially distrusted the "morally perfect" people since their contemporary "moral codes" included the loyalty and commitment for the existing Han dynasty, not for Cao Cao's rise to power. Cao Cao also disliked the contemporary clans of "intelligentsia nobility" (士族) whom he had to politically cooperate with but could never completely relied on. Cui Yan unfortunately belonged to both categories. Cao Cao had been upset about being publicly reprimanded by Cui Yan after the victories in Ji Province years ago. Cao Cao was actually displeased of how Cui Yan openly expressed his opinion in the choice of heir apparent despite Cao Cao's aim to sought the opinion only in secret. In contemporary politics when hidden moves were common, the public statements were occasionally believed as only "half truth", and Cui Yan's honesty, although genuine, under the distrustful eyes of Cao Cao were interpreted as having hidden agenda. Moreover, Cui Yan's openness could be seen as a moral blow to Cao Cao's secret way of surveying, which strongly upset Cao Cao.

Сыртқы келбеті

Күй Янның сырт келбеті асқақ, қадірлі, даусы анық, көзі жарқыраған, сақалы төрт чи ұзын болған. Ол Хан әулеті сарайындағы әріптестерінен сыртқы түрімен және мінез-құлқымен көп құрметке ие болды, тіпті Цао Цао оған қызығып, қорқыныш сезінген.

Анекдоттар

Бірде Цао Цао Сионну елшісімен кездесуге дайындалып жатқанда, өзінің келбеті нашар екенін және құрметке лайық болмайтынын сезінді. Сондықтан ол Цюй Янға өзіндей киініп, семсер алып, қасында тұрып, күзетші рөлін сомдауын бұйырды. Кездесуден кейін Цао Цао Сионну елшісінен: «Вэй патшасы туралы не ойлайсыз?» деп сұрау үшін адам жіберді. Сионну елшісі: «Патша келбетті әрі ерекше. Бірақ оның қасында семсермен тұрған адам – нағыз батыр» деді. Цао Цао мұны естіген соң елшіні өлтірді. Цюй Ян Сима Лангтың жақын досы еді. Сима Лангтың інісі Сима И әлі жас болғанда, Цюй Ян Сима Лангқа: «Сенің інің ақылды, көреген және күшті. Ол болашақта сені басып өтеді» деді. Сима Ланг Цюй Янпен келіспеді және олар жиі пікірталас тудыратын. Цюй Янның туысы Кюй Лин жас кезінде көп құрмет көрмеді. Бірақ Цюй Ян: «Оны "кеш гүлдейтін" дейміз. Ол болашақта үлкен жетістіктерге жетеді» деді. Сун Ли мен Лу Ю алғаш рет Цао Цаоның қызметіне келгенде, Цюй Ян: «Сун Ли энергиялы, күшті және шешімді, ал Лу Ю епті, ақылды және төзімді. Екеуі де болашақта үлкен жауапкершіліктерді көтере алады» деді. Цюй Ян болжағандай, Кюй Лин, Сун Ли және Лу Ю кейіннен танымал болды және Үш патшалық дәуірінде Цао Пи құрған Цао Вэй мемлекетінде маңызды лауазымдарға ие болды. Цюй Янның бұрынғы сыныптастары Гонсун Фанг және Сун Цзе, Цзэн Сюаньмен бірге оқығанда ерте қайтыс болды. Цюй Ян олардың балаларын асырап алып, өз балаларындай күтім жасады.

Бағалау

Сянсиандық Синьцзюан (先賢行狀) былай деді: "Күй Ян асыл мінезді, ізгі, көреген, әдеп-этиканы дәріптеген және император сарайында беделді болды. Вэйдің ерте жазбаларында айтылғандай, оның кеңсесі он жылға жуық уақыт бойы тәртіпті және жемқорлықсыз болды. Ол әдебиет және әскери ілімдерді жақсы білген, көптеген таланттарды мемлекеттік қызметке ұсынған." [ ]

Цюй Янның өмірбаянын "Сангуозиде" жазған Чэнь Шоу оның жайлы былай деп пікір білдірді: "Күй Янның мінезі ең жоғары болды, [ ] бірақ олар өлтірілуден қашып құтыла алмады. Өте өкінішті!" Чэнь Цюй Янның қазасы туралы жазғаннан кейін былай деді: "Као Цао күдікшіл адам еді. Ол өзіне сыйласпағандарды немесе оған наразылық білдіргендерді өлтірді. Оның құрбандары – Конг Ронг, Сю Ю, Лу Гуй және басқалар – арасында Күй Янға ең көп аза тұтылды. Күні бүгінге дейін Күй Янның ісі ауыр әділетсіздік ретінде қарастырылады." Үш патшалық дәуірінде Вэй императоры Цао Руи билік құрған кезде Күй Лин (Күй Янның туысы) мен Чэнь Цун Джи провинциясының танымал адамдары туралы әңгімелесті. Күй Лин Күй Янды олардың арасындағы ең көрнектісі деп санады, бірақ Чэнь Цун келіспей, "адамның өмір сүруі үшін тек ақыл жеткіліксіз" деді. Күй Лин: "Нағыз адамды көру – тақсырдың кездейсоқтығы. Сендер сияқтылар атақ-дәңқ мен байлықты өмірдегі ең үлкен жетістік деп санайсыздар".